CHƯƠNG 12 -ĐỐI THOẠI VỚI MINH MẠNG--QUÂN ĐỘI, BIÊN GIỚI VÀ AN NINH QUỐC GIA

ĐỐI THOẠI VỚI MINH MẠNG

CHƯƠNG XII

QUÂN ĐỘI, BIÊN GIỚI VÀ AN NINH QUỐC GIA

Bảo vệ lãnh thổ, củng cố triều đình và giới hạn của sức mạnh quân sự

1. Luận đề trung tâm: Quân đội mạnh chưa đủ để làm quốc gia mạnh

Quân đội là một trong những trụ cột quyền lực của triều Nguyễn dưới thời Minh Mạng. Quân đội bảo vệ lãnh thổ, duy trì trật tự, đối phó với những cuộc nổi dậy và hỗ trợ triều đình thực thi quyền lực trên một quốc gia rộng lớn. Nhưng chính từ vai trò ấy xuất hiện một vấn đề căn bản: làm thế nào phân biệt sức mạnh quân sự phục vụ an ninh quốc gia với sức mạnh quân sự chủ yếu phục vụ việc củng cố quyền lực của triều đình?

Hai mục tiêu này không phải lúc nào cũng đối lập. Một triều đình duy trì được trật tự chính trị có thể tạo điều kiện bảo vệ lãnh thổ; ngược lại, một quốc gia bị chia rẽ và thường xuyên xảy ra xung đột nội bộ sẽ khó chống lại sức ép bên ngoài. Tuy nhiên, lợi ích của chế độ cầm quyền không phải lúc nào cũng đồng nhất với lợi ích lâu dài của quốc gia và dân chúng.

Khi một cuộc nổi dậy đe dọa chính quyền, việc sử dụng quân đội có thể cần thiết để bảo vệ trật tự. Nhưng sau khi giành chiến thắng, triều đình vẫn phải giải quyết những vấn đề khác: xác định trách nhiệm cá nhân, khôi phục đời sống dân chúng, sửa chữa những bất cập trong quản trị và ngăn chặn nguyên nhân gây xung đột tái diễn.

Nếu chỉ chú trọng đánh bại đối thủ mà không quan tâm đến những vấn đề ấy, nhà nước có thể thắng về quân sự nhưng chưa chắc thành công về chính trị.

Dưới thời Minh Mạng, vấn đề này thể hiện qua việc tổ chức quân đội theo hướng tập quyền, cuộc nổi dậy Lê Văn Khôi tại Gia Định, công tác quản lý biên giới và các chiến dịch quân sự ở những khu vực có điều kiện địa lý, xã hội khác nhau.

Chương này lập luận rằng sức mạnh quân sự chỉ thực sự đóng góp vào sức mạnh quốc gia khi được đặt trong một chiến lược rộng hơn, kết hợp giữa phòng thủ, ngoại giao, quản trị, năng lực kinh tế và trách nhiệm đối với con người.

2. Minh Mạng kế thừa và tổ chức lại sức mạnh quân sự

2.1. Di sản quân sự từ thời Gia Long

Năm 1802, Nguyễn Ánh thống nhất đất nước và lập nên triều Nguyễn. Minh Mạng kế vị năm 1820, tiếp nhận một quốc gia vừa trải qua nhiều thập niên chiến tranh, với bộ máy quân sự được hình thành từ quá trình tranh chấp và thống nhất quyền lực.

Quân đội thời Gia Long có vai trò quyết định trong việc giành lại và củng cố quyền lực của dòng họ Nguyễn. Nhưng khi chiến tranh thống nhất kết thúc, nhiệm vụ của quân đội thay đổi. Triều đình cần chuyển từ một lực lượng phục vụ chiến tranh sang một thiết chế thường trực có khả năng phòng thủ, duy trì trật tự và hoạt động trong thời bình.

Đây không chỉ là vấn đề tổ chức binh lính. Quân đội cần có hệ thống chỉ huy, quy định tuyển mộ, huấn luyện, trang bị, hậu cần và nguồn tài chính. Các đơn vị đóng ở xa kinh đô phải được giám sát; những tướng lĩnh có lực lượng riêng phải nằm trong một cơ cấu quyền lực mà triều đình có thể kiểm soát.

Minh Mạng vì vậy không chỉ kế thừa quân đội của Gia Long mà còn tiếp tục củng cố mô hình nhà nước tập quyền, trong đó quyền quyết định tối cao về quân sự thuộc về hoàng đế và triều đình trung ương.

2.2. Tập quyền quân sự: Lợi ích và rủi ro

Tập trung quyền chỉ huy có thể giúp triều đình phối hợp lực lượng, hạn chế sự phân tán quyền lực và huy động nguồn lực cho những chiến dịch lớn. Đối với một quốc gia có lãnh thổ kéo dài từ Bắc vào Nam, đây là nhu cầu quản trị thực tế.

Tuy nhiên, tập quyền cũng đặt ra một rủi ro: khi quyền quyết định tập trung quá cao, thông tin từ địa phương có thể bị lọc qua nhiều cấp quan lại, còn những nhận định trái với mong muốn của triều đình có thể khó đến được người ra quyết định.

Trong quân sự, điều này đặc biệt nguy hiểm. Một kế hoạch có thể hợp lý trên giấy tờ nhưng không phù hợp với địa hình, nguồn tiếp tế hoặc tình hình xã hội tại địa phương. Nếu cấp dưới không có khả năng báo cáo trung thực, còn cấp trên không sẵn sàng điều chỉnh, sai lầm có thể kéo dài và gây tổn thất lớn hơn.

Vì vậy, cần phân biệt hai vấn đề: quyền chỉ huy thống nhất để bảo đảm phối hợp quân sự, và sự tập trung mọi thông tin, đánh giá cùng quyết định vào một trung tâm quyền lực.

Một quân đội có kỷ luật không nhất thiết phải là quân đội không có phản biện chuyên môn. Ngược lại, kỷ luật hiệu quả cần đi cùng cơ chế báo cáo chính xác, xác định trách nhiệm và sửa chữa sai lầm.

3. Quân đội và cuộc nổi dậy Lê Văn Khôi

3.1. Từ xung đột quyền lực đến chiến tranh tại Gia Định

Cuộc nổi dậy Lê Văn Khôi bùng nổ tại Gia Định năm 1833, trong bối cảnh triều đình Minh Mạng tăng cường tập quyền và thay đổi cơ cấu quản lý từng tồn tại dưới thời Gia Long.

Trước đó, Gia Định Thành giữ vai trò quan trọng trong việc quản lý vùng đất phía Nam. Sau khi Minh Mạng bãi bỏ cơ cấu này năm 1832, quyền lực được tổ chức lại theo hướng trực tiếp hơn từ trung ương. Những thay đổi ấy diễn ra trong môi trường chính trị có các quan hệ quyền lực và lợi ích đã hình thành từ thời Gia Long.

Lê Văn Khôi, một nhân vật gắn với mạng lưới quyền lực của Lê Văn Duyệt, nổi dậy chống triều đình. Lực lượng của ông chiếm thành Phiên An và duy trì kháng cự cho đến năm 1835, khi quân triều Nguyễn tái chiếm thành.

Cuộc nổi dậy diễn ra đồng thời với chiến tranh Việt–Xiêm năm 1833–1834. Vì vậy, không thể nghiên cứu sự kiện như một cuộc xung đột hoàn toàn tách biệt khỏi tình hình an ninh khu vực. Tuy nhiên, cũng không thể từ sự trùng hợp về thời gian suy ra rằng mọi người tham gia nổi dậy đều có cùng động cơ hoặc đều chịu sự chỉ huy của một thế lực bên ngoài.

Muốn hiểu cuộc nổi dậy, cần đặt cạnh nhau ba yếu tố: sự thay đổi cơ cấu quyền lực tại Gia Định, những xung đột chính trị giữa các nhóm liên quan và bối cảnh chiến tranh khu vực.

3.2. Thắng lợi quân sự và cách xử lý sau chiến thắng

Về phương diện quân sự, việc tái chiếm thành Phiên An năm 1835 chấm dứt sự kháng cự có tổ chức của lực lượng Lê Văn Khôi tại trung tâm này.

Nhưng chiến thắng ấy còn dẫn đến một vấn đề chính trị và pháp lý. Triều đình không chỉ xử lý những người trực tiếp tham gia nổi dậy mà còn tiến hành truy xét các quan hệ chính trị liên quan. Lê Văn Duyệt, người đã qua đời trước khi cuộc nổi dậy nổ ra, bị triều đình kết tội và xử lý di sản chính trị của ông. Những người liên quan đến cuộc nổi dậy chịu các hình phạt nghiêm khắc; trong đó có những người bị quy trách nhiệm thông qua quan hệ với lực lượng chống triều đình.

Cần đối chiếu từng trường hợp trong Đại Nam thực lục và các nguồn nghiên cứu để phân biệt những người trực tiếp chỉ huy, người tham chiến, người hỗ trợ và người bị liên lụy. Không nên gom tất cả vào một nhóm trách nhiệm duy nhất.

Ở đây, bài toán của nhà nước không dừng ở câu hỏi có nên trấn áp một cuộc nổi dậy hay không. Một cuộc nổi dậy có tổ chức vũ trang và chiếm thành có thể tạo ra nguy cơ thực tế đối với chính quyền. Nhưng sau khi nguy cơ quân sự được loại bỏ, triều đình vẫn phải xác định phạm vi trách nhiệm của từng người và lựa chọn biện pháp xử lý tương xứng.

Nếu quan hệ gia đình, tôn giáo hoặc chính trị được sử dụng thay cho chứng cứ về hành vi cụ thể, việc trừng phạt có thể vượt khỏi mục tiêu xử lý những người trực tiếp gây bạo lực.

3.3. Bài toán chính trị phía sau cuộc nổi dậy

Cuộc nổi dậy Lê Văn Khôi cho thấy việc tập quyền có thể tạo ra những xung đột không chỉ liên quan đến mệnh lệnh hành chính mà còn đến vị thế của các nhóm quyền lực đã tồn tại từ trước.

Tuy nhiên, không nên kết luận rằng cuộc nổi dậy chỉ là phản ứng của những người mất quyền lợi. Một phong trào chính trị có thể tập hợp nhiều thành phần, với động cơ khác nhau. Có người tham gia vì quan hệ cá nhân, có người vì lợi ích chính trị, có người do bất mãn với triều đình và có người bị cuốn vào hoàn cảnh chiến tranh.

Cần phân biệt các động cơ này thay vì giải thích toàn bộ sự kiện bằng một nguyên nhân duy nhất.

Từ trường hợp Gia Định, có thể rút ra một câu hỏi dành cho Minh Mạng: việc tập trung quyền lực có nâng cao năng lực quản trị hay chủ yếu làm suy giảm những cơ chế trung gian vốn giúp triều đình nắm bắt tình hình địa phương?

Đây là câu hỏi cần được kiểm tra bằng chứng cứ về cách quản lý trước và sau năm 1832, chứ không thể trả lời chỉ từ kết quả của cuộc nổi dậy.

4. Biên giới phía Bắc: Quân sự, ngoại giao và quản lý dân cư

4.1. Quan hệ với nhà Thanh

Dưới thời Minh Mạng, quan hệ giữa Đại Nam và nhà Thanh được duy trì trong khuôn khổ bang giao truyền thống. Hai triều đình có những hoạt động ngoại giao, trao đổi sứ bộ và xử lý các vấn đề liên quan đến biên giới.

Trật tự bang giao Đông Á đầu thế kỷ XIX không hoàn toàn tương đồng với hệ thống quan hệ quốc tế dựa trên bình đẳng chủ quyền theo quan niệm hiện đại. Vì thế, cần đọc các danh xưng, nghi thức và văn bản ngoại giao trong bối cảnh lịch sử của chúng.

Tuy nhiên, khác biệt về nghi thức không làm mất đi những vấn đề thực tế: đường biên được quản lý như thế nào, tranh chấp được giải quyết ra sao, cư dân qua lại biên giới chịu những quy định nào và triều đình có đủ thông tin để xử lý các sự việc phát sinh hay không?

Các câu hỏi ấy cho thấy bảo vệ biên giới không chỉ là nhiệm vụ của quân đội. Nó còn đòi hỏi ngoại giao, hoạt động hành chính, quản lý dân cư và khả năng giải quyết tranh chấp trước khi chúng trở thành xung đột vũ trang.

4.2. Khi nào cần dùng sức mạnh quân sự?

Một quốc gia cần năng lực phòng thủ đủ để khiến đối thủ cân nhắc chi phí của việc sử dụng vũ lực. Nhưng không phải mọi tranh chấp biên giới đều cần được giải quyết bằng quân sự.

Trong những trường hợp có thể xác minh sự việc, thương lượng và thống nhất cách xử lý, ngoại giao có thể giúp giảm tổn thất cho cả hai bên. Quân đội vẫn giữ vai trò bảo đảm an ninh, nhưng không nhất thiết phải là công cụ đầu tiên trong mọi tình huống.

Đối với triều Nguyễn, thách thức là kết hợp khả năng phòng thủ với việc duy trì quan hệ bang giao ổn định. Nếu quá yếu, nhà nước có thể không bảo vệ được lãnh thổ. Nếu sử dụng sức mạnh không tương xứng, triều đình có thể tạo ra một cuộc xung đột tốn kém mà lợi ích đạt được không bù đắp được chi phí.

Vì vậy, năng lực quân sự cần được đánh giá cùng năng lực ngoại giao. Một chiến lược quốc gia tốt không chỉ chuẩn bị cho chiến tranh mà còn phải biết ngăn chiến tranh khi có thể.

5. Biên giới phía Tây và những giới hạn của kiểm soát lãnh thổ

5.1. Địa hình và xã hội không đồng nhất

Các vùng biên giới phía Tây có địa hình, mạng lưới giao thông và cơ cấu xã hội khác với những đồng bằng đông dân nằm gần các trung tâm hành chính. Ở nhiều khu vực, quyền lực của triều đình phải được thực thi thông qua quan hệ với thủ lĩnh địa phương và những thiết chế đã tồn tại từ trước.

Do đó, khả năng đưa quân đến một địa bàn không đồng nghĩa với khả năng quản lý thường xuyên địa bàn ấy. Để duy trì kiểm soát, nhà nước cần nguồn tiếp tế, nhân sự, thông tin và sự hợp tác của các lực lượng tại chỗ.

Những cuộc xung đột và biến động tại từng khu vực phải được nghiên cứu riêng, dựa trên niên đại và tư liệu cụ thể. Không nên gộp mọi sự kiện ở phía Tây thành một cuộc chiến duy nhất hoặc xem tất cả các cộng đồng địa phương như một khối thống nhất.

5.2. Quản trị sau khi giành quyền kiểm soát

Một chiến dịch quân sự có thể giải quyết một thách thức trước mắt, nhưng việc duy trì ổn định đòi hỏi nhiều hơn thế.

Nếu chính quyền không hiểu những quan hệ quyền lực địa phương, không tổ chức được việc tiếp nhận phản ánh và không điều chỉnh cách quản lý cho phù hợp, các mâu thuẫn có thể tái diễn. Ngược lại, nếu nhà nước biết phối hợp giữa an ninh, ngoại giao và những hình thức quản trị thích hợp, việc duy trì trật tự có thể ít tốn kém hơn.

Điều này không có nghĩa mọi cộng đồng đều luôn chống lại quyền lực trung ương hoặc mọi hình thức tự quản đều hiệu quả. Nó chỉ nhấn mạnh rằng chính sách phải dựa trên hiểu biết về điều kiện thực tế thay vì giả định rằng một mô hình hành chính duy nhất có thể được áp dụng giống nhau ở mọi nơi.

Trường hợp Chân Lạp, nơi triều Nguyễn chuyển sang mô hình cai trị trực tiếp và sau đó phải rút khỏi Trấn Tây Thành năm 1841, được phân tích riêng trong Chương XIII. Ở đây, vấn đề chỉ được sử dụng để làm rõ nguyên tắc chung: năng lực quân sự phải đi cùng năng lực quản trị sau xung đột.

6. Quân đội, ngân khố và đời sống dân chúng

6.1. Chi phí quân sự không chỉ là tiền bạc

Quân đội cần lương thực, vũ khí, phương tiện vận chuyển, nơi đóng quân và nhân lực. Những nhu cầu này được đáp ứng bằng ngân khố, sản xuất xã hội và các hình thức huy động của nhà nước.

Trong một nền kinh tế nông nghiệp, việc điều động người lao động, vận chuyển lương thực hoặc trưng dụng phương tiện có thể ảnh hưởng đến mùa vụ và sinh kế. Tuy nhiên, mức độ tác động phụ thuộc vào quy mô chiến dịch, thời gian huy động, phương thức cung ứng và điều kiện của từng địa phương.

Không nên khẳng định mọi hoạt động quân sự đều gây ra tổn thất kinh tế như nhau. Cũng không thể mặc nhiên xem mọi khoản chi quân sự là lãng phí. Quân đội có thể ngăn chặn xâm lược, bảo vệ giao thông và duy trì điều kiện an ninh cần thiết cho sản xuất.

Vấn đề cần nghiên cứu là sự tương xứng giữa nguồn lực bỏ ra và kết quả đạt được.

Một đánh giá đầy đủ cần xem xét ít nhất bốn yếu tố: chi phí trực tiếp của chiến dịch; chi phí huy động và vận chuyển; những tổn thất hoặc gián đoạn đối với sản xuất; và lợi ích an ninh mà chiến dịch đem lại.

6.2. Chi phí cơ hội và năng lực phát triển quốc gia

Nguồn lực nhà nước có giới hạn. Nhân lực được huy động cho quân đội không thể đồng thời được sử dụng cho những công việc khác; ngân khố dành cho một chiến dịch cũng không thể cùng lúc dành toàn bộ cho giao thông, thủy lợi, cứu tế hoặc các nhiệm vụ quản trị khác.

Đó là chi phí cơ hội của sức mạnh quân sự.

Tuy nhiên, không thể chỉ nhìn vào những nguồn lực đã sử dụng rồi kết luận rằng chúng lẽ ra phải dành cho phát triển kinh tế. Nếu không có phòng thủ, quốc gia có thể chịu những tổn thất lớn hơn. Câu hỏi đúng là liệu cách phân bổ nguồn lực có phù hợp với nguy cơ, năng lực tài chính và những nhu cầu thiết yếu của xã hội hay không.

Từ góc nhìn Hưng Quốc Học, quốc phòng và phát triển không nên được xem là hai mục tiêu loại trừ nhau. Quốc phòng tạo điều kiện bảo vệ xã hội; một nền kinh tế có năng lực lại giúp quốc gia duy trì quân đội mà không làm suy kiệt nền tảng sản xuất.

Sức mạnh quân sự bền vững vì thế cần một nền kinh tế đủ khả năng nuôi dưỡng nó trong dài hạn.

7. Đối thoại với Minh Mạng: Quân đội bảo vệ quốc gia hay củng cố ngai vàng?

Đoạn đối thoại dưới đây là tình huống tái dựng nhằm kiểm tra lập luận chính trị, không phải lời nói nguyên văn của Minh Mạng được sử liệu ghi lại.

Người nghiên cứu: Thưa hoàng thượng , một quốc gia không thể thiếu quân đội. Nhưng quân đội phục vụ quốc gia và quân đội bảo vệ quyền lực của triều đình có phải luôn là một không?

Minh Mạng — trong đối thoại tái dựng: Nếu triều đình không giữ được quyền lực, trật tự sẽ bị phá vỡ và quốc gia có thể rơi vào hỗn loạn. Bảo vệ triều đình vì vậy cũng là bảo vệ trật tự quốc gia.

Người nghiên cứu: Điều đó có thể đúng trong một số hoàn cảnh. Nhưng nếu một chính sách của triều đình gây ra bất mãn, liệu mọi sự phản đối chính sách ấy đều phải được xem là chống quốc gia hay không?

Minh Mạng — trong đối thoại tái dựng: Một cuộc nổi dậy có vũ trang có thể đe dọa sinh mạng và trật tự. Triều đình không thể để tình trạng ấy kéo dài.

Người nghiên cứu: Nhà nước có quyền và trách nhiệm bảo vệ dân chúng trước bạo lực. Nhưng sau khi giành chiến thắng, triều đình phải phân biệt người trực tiếp gây bạo lực với người bị liên lụy, người có trách nhiệm cụ thể với người chỉ có quan hệ gia đình hoặc chính trị với lực lượng nổi dậy.

Nếu tất cả bị đối xử như nhau, việc trấn áp có thể vượt quá mục tiêu khôi phục trật tự.

Người nghiên cứu: Xin hỏi thêm: một vị tướng báo cáo rằng chiến dịch đã thành công, nhưng dân chúng địa phương vẫn bất mãn, sản xuất bị gián đoạn và những mâu thuẫn cũ tiếp tục tồn tại. Triều đình có thể coi đó là một thắng lợi hoàn toàn hay không?

Minh Mạng — trong đối thoại tái dựng: Nếu trật tự chưa được khôi phục, kết quả vẫn chưa trọn vẹn.

Người nghiên cứu: Đó chính là điểm cần nhấn mạnh. Thành công quân sự là một bộ phận của thành công quốc gia, không phải toàn bộ thành công quốc gia. Một triều đình mạnh cần có khả năng chiến thắng khi cần thiết, nhưng cũng cần biết giới hạn của vũ lực, khôi phục đời sống xã hội và sửa đổi chính sách khi thực tế cho thấy cách làm ban đầu không đạt mục tiêu.

Cuộc đối thoại này không nhằm gán cho Minh Mạng một nhận thức hoặc lời nói chưa được chứng minh. Nó đặt chính sách quân sự trước một phép thử: sau khi quyền lực được khẳng định, quốc gia có trở nên an toàn, ổn định và có năng lực phát triển hơn hay không?

8. Trách nhiệm ba tầng trong việc sử dụng quân đội

8.1. Trách nhiệm chiến lược

Nhà vua và triều đình chịu trách nhiệm về mục tiêu quân sự, lựa chọn chiến dịch, phân bổ nguồn lực và đánh giá những rủi ro có thể dự kiến.

Cần phân biệt giữa mục tiêu bảo vệ lãnh thổ, mục tiêu duy trì trật tự và mục tiêu loại bỏ những đối thủ chính trị. Những mục tiêu này có thể giao nhau, nhưng không phải lúc nào cũng đồng nhất.

Một chính sách quân sự phải được đánh giá theo mức độ cần thiết, khả năng thực hiện và hậu quả dự kiến. Nếu mục tiêu không rõ ràng hoặc phương tiện vượt quá yêu cầu thực tế, chi phí có thể gia tăng mà lợi ích quốc gia không tăng tương ứng.

8.2. Trách nhiệm tổ chức và thực thi

Tướng lĩnh và quan lại chịu trách nhiệm về việc thực hiện mệnh lệnh, duy trì kỷ luật, quản lý hậu cần và xử lý các tình huống cụ thể.

Nhưng trách nhiệm không thể chỉ dừng ở người trực tiếp thi hành. Nếu cơ chế giám sát yếu, thông tin bị che giấu hoặc cấp dưới không thể báo cáo những sai sót, vấn đề còn liên quan đến thiết kế và hoạt động của toàn bộ hệ thống chỉ huy.

Ngược lại, cũng không nên quy mọi hành vi của cấp dưới thành mệnh lệnh trực tiếp của nhà vua khi chưa có chứng cứ.

Một hệ thống quân sự có trách nhiệm cần xác định rõ ai ra quyết định, ai thực hiện, ai giám sát và cơ chế nào xử lý sai phạm.

8.3. Trách nhiệm đối với con người và hậu quả

Những người không trực tiếp tham chiến không thể bị mặc nhiên coi là đối tượng có cùng trách nhiệm với lực lượng vũ trang. Dân thường, người bị cưỡng bức tham gia, người hỗ trợ có chủ ý và người trực tiếp gây bạo lực cần được phân biệt.

Khi chiến tranh hoặc trấn áp gây ra tổn thất, nhà nước cần xem xét hậu quả đối với sinh mạng, sinh kế và hoạt động sản xuất. Những nhận định cụ thể về mức độ thiệt hại phải dựa trên sử liệu, không nên phóng đại hoặc giảm nhẹ vì mục tiêu ca ngợi hay phê phán một triều đại.

Nguyên tắc này không phủ nhận nhu cầu bảo vệ an ninh. Nó yêu cầu việc sử dụng sức mạnh phải đi cùng trách nhiệm về những hậu quả có thể dự kiến và khả năng khắc phục những tổn thất do chính sách gây ra.

9. Bài học Hưng Quốc Học: Từ sức mạnh quân sự đến sức mạnh quốc gia

9.1. Quốc phòng phải dựa trên chiến lược rõ ràng

Quân đội không thể thay thế một chiến lược quốc gia. Nhà nước cần xác định mối đe dọa nào là trọng yếu, khu vực nào cần ưu tiên bảo vệ và phương tiện nào phù hợp với từng hoàn cảnh.

Nếu mọi bất đồng đều được nhìn như một mối đe dọa quân sự, nguồn lực quốc gia có thể bị phân tán và những vấn đề cần giải quyết bằng quản trị lại bị đẩy sang lĩnh vực cưỡng chế.

9.2. Kỷ luật phải đi cùng thông tin trung thực

Quân đội cần sự thống nhất chỉ huy, nhưng thống nhất không đồng nghĩa với việc mọi báo cáo đều phải phù hợp với mong muốn của cấp trên.

Một hệ thống không tiếp nhận thông tin bất lợi sẽ khó phát hiện sai lầm. Khả năng báo cáo trung thực, đánh giá chuyên môn và điều chỉnh kế hoạch là những yếu tố của năng lực quân sự, chứ không phải dấu hiệu của sự suy yếu.

9.3. Chiến thắng phải được chuyển hóa thành ổn định

Sau một chiến dịch, nhà nước cần khôi phục hoạt động kinh tế, bảo đảm an toàn cho dân chúng, tổ chức lại hành chính và xử lý những tranh chấp còn tồn tại.

Nếu nguyên nhân xung đột vẫn tiếp diễn, chiến thắng có thể chỉ mang tính tạm thời. Ngược lại, khi chính quyền kết hợp được an ninh với quản trị có hiệu quả, nhu cầu sử dụng vũ lực có thể giảm dần.

9.4. Sức mạnh quân sự phải có giới hạn

Một nhà nước có năng lực không phải là nhà nước có thể sử dụng vũ lực trong mọi tình huống. Năng lực thực sự còn thể hiện ở việc biết khi nào cần hành động, khi nào cần thương lượng và khi nào cần xem xét lại chính sách.

Trong bối cảnh hiện đại, nguyên tắc này đòi hỏi quân đội hoạt động trong khuôn khổ hiến pháp và pháp luật, chịu sự giám sát của những thiết chế có thẩm quyền và không trở thành công cụ tùy tiện của lợi ích chính trị.

Đây là bài học được rút ra từ lịch sử, không phải khẳng định rằng triều Nguyễn đã vận hành theo những tiêu chuẩn hiến định hiện đại.

10. Kết luận: Quân đội mạnh là điều kiện cần, không phải điều kiện đủ

Dưới thời Minh Mạng, quân đội giữ vai trò quan trọng trong việc bảo vệ lãnh thổ, duy trì trật tự và thực thi quyền lực của triều đình. Việc tập trung quyền chỉ huy có thể giúp nhà nước huy động nguồn lực và phối hợp các chiến dịch. Nhưng trường hợp nổi dậy Lê Văn Khôi cho thấy chiến thắng quân sự đồng thời đặt ra những câu hỏi về nguyên nhân xung đột, phạm vi trách nhiệm và cách xử lý sau chiến thắng.

Quan hệ bang giao và quản lý biên giới cũng cho thấy an ninh quốc gia không chỉ dựa vào quân đội. Ngoại giao, thông tin, quản trị dân cư và khả năng giải quyết tranh chấp đều góp phần ngăn ngừa xung đột. Tại những vùng có điều kiện địa lý và xã hội khác biệt, việc giành quyền kiểm soát còn phải đi cùng khả năng duy trì trật tự và hợp tác địa phương.

Không nên kết luận rằng mọi chính sách quân sự của Minh Mạng đều chỉ nhằm củng cố ngai vàng. Những nguy cơ an ninh của triều đại là có thật. Nhưng cũng không thể lấy nhu cầu an ninh làm lý do để mặc nhiên biện minh cho mọi phương thức sử dụng vũ lực.

Tiêu chí quan trọng là mục tiêu có rõ ràng không, phương tiện có tương xứng không, trách nhiệm có được xác định công bằng không và kết quả có tạo ra sự ổn định lâu dài hay không.

Theo Hưng Quốc Học, sức mạnh quốc gia không chỉ nằm ở số quân có thể huy động hoặc số cuộc nổi dậy có thể dẹp tan. Nó còn nằm ở năng lực duy trì nền kinh tế, bảo vệ dân chúng, xử lý bất đồng, kiểm soát quyền lực và chuyển thắng lợi quân sự thành điều kiện phát triển.

Quân đội có thể bảo vệ lãnh thổ, nhưng không thể một mình xây dựng quốc gia. Sức mạnh quân sự chỉ trở thành sức mạnh quốc gia khi được đặt dưới một chiến lược đúng đắn, một cơ chế trách nhiệm rõ ràng và một mục tiêu cuối cùng: bảo vệ sự tồn tại, an toàn và khả năng phát triển của đất nước cùng người dân.

Hoàng Phong Nhã

TÀI LIỆU THAM KHẢO

1. Quốc sử quán triều Nguyễn, Đại Nam thực lục, Chính biên, các kỷ Minh Mạng và Thiệu Trị. Đối chiếu các ghi chép về cải tổ hành chính, cuộc nổi dậy Lê Văn Khôi, hoạt động quân sự và bang giao.
2. Quốc sử quán triều Nguyễn, Đại Nam chính biên liệt truyện. Tham khảo các phần liên quan đến tướng lĩnh, quan lại và những nhân vật trong các cuộc xung đột thời Minh Mạng.
3. Alexander Barton Woodside, Vietnam and the Chinese Model: A Comparative Study of Vietnamese and Chinese Government in the First Half of the Nineteenth Century. Harvard University Press, 1971.
4. Các nghiên cứu chuyên ngành về tổ chức quân đội triều Nguyễn, cuộc nổi dậy Lê Văn Khôi, quan hệ Việt–Thanh và quản lý biên giới thế kỷ XIX.

Ghi chú nghiên cứu: Bản thảo phân biệt sự kiện lịch sử với diễn giải chính trị. Trước khi xuất bản, cần bổ sung dẫn chiếu theo từng sự kiện, kiểm tra niên đại và đối chiếu những nhận định về động cơ, trách nhiệm cùng hậu quả với các nguồn sử liệu tương ứng.

Posted in: ĐỐI THOẠI VỚI MINH MẠNG