CHƯƠNG 13--ĐỐI THOẠI VỚI MINH MẠNG-VIỆT NAM VÀ CHÂN LẠP DƯỚI THỜI MINH MẠNG

ĐỐI THOẠI VỚI MINH MẠNG

CHƯƠNG XIII

VIỆT NAM VÀ CHÂN LẠP DƯỚI THỜI MINH MẠNG

Bảo hộ, can thiệp và giới hạn của quyền lực bên ngoài

1. Từ bảo hộ đến cai trị trực tiếp

Lịch sử Chân Lạp dưới thời Minh Mạng đặt ra một câu hỏi vượt ra ngoài quan hệ giữa hai vương triều: Một quốc gia có thể đủ sức đánh bại đối thủ bên ngoài, thiết lập bộ máy hành chính trên lãnh thổ nước khác, nhưng vì sao vẫn không thể tạo dựng một trật tự chính trị được duy trì lâu dài?

Trong thập niên 1830, triều Nguyễn đối diện với một bài toán an ninh thực sự. Chân Lạp nằm giữa vùng ảnh hưởng của Việt Nam và Xiêm La; những biến động trong hoàng gia Chân Lạp có thể tác động trực tiếp đến an ninh phía tây nam của Việt Nam. Sau cuộc chiến Việt–Xiêm năm 1833–1834, triều Nguyễn giành được ưu thế quân sự tại Chân Lạp. Năm 1835, triều đình tiến thêm một bước quyết định: thiết lập Trấn Tây Thành, chuyển từ việc duy trì ảnh hưởng và bảo hộ sang tổ chức cai trị trực tiếp hơn.

Tuy nhiên, việc thiết lập Trấn Tây Thành cũng làm thay đổi bản chất của vấn đề. Triều Nguyễn không còn chỉ cần bảo vệ biên giới hoặc hỗ trợ một vương triều đồng minh. Triều đình phải quản lý dân cư, tổ chức thu thuế, điều động lao dịch, duy trì quân đội, giải quyết tranh chấp địa phương và đối phó với những lực lượng không chấp nhận quyền lực mới.

Đó là khoảng cách giữa chiến thắng quân sự và thành công chính trị.

Luận đề của chương này là: Thất bại của mô hình Trấn Tây Thành không thể giải thích chỉ bằng sức ép quân sự của Xiêm La, cũng không thể quy giản thành sự chống đối của người Chân Lạp. Cần xem xét đồng thời tham vọng chiến lược của Minh Mạng, sự thay đổi địa vị của vương quyền bản địa, phương thức tổ chức cai trị, gánh nặng duy trì quân đội và giới hạn năng lực của triều Nguyễn.

Luận đề ấy không có nghĩa phủ nhận những quan ngại an ninh của Minh Mạng. Xiêm La là một đối thủ có thật; việc triều Nguyễn muốn ngăn một thế lực bên ngoài kiểm soát Chân Lạp có cơ sở chiến lược. Nhưng một mục tiêu an ninh hợp lý không tự động làm cho mọi phương thức thực hiện trở nên đúng đắn hoặc hiệu quả.

Cũng cần tránh một cách đánh giá ngược lịch sử bằng cách áp đặt nguyên vẹn khái niệm chủ quyền quốc gia hiện đại lên thế kỷ XIX. Trật tự chính trị Đông Nam Á khi ấy bao gồm quan hệ triều cống, bảo trợ, lệ thuộc và cạnh tranh giữa các vương triều. Dẫu vậy, sự khác biệt về khái niệm không làm mất đi câu hỏi căn bản: ai nắm quyền quyết định, ai phải gánh chịu chi phí và quyền lực mới có được sự chấp nhận của xã hội bản địa hay không?

2. Câu hỏi nghiên cứu

Chương này tập trung vào bảy câu hỏi:

Thứ nhất, những lợi ích an ninh nào khiến Minh Mạng muốn kiểm soát chặt chẽ Chân Lạp?

Thứ hai, vì sao triều Nguyễn chuyển từ quan hệ bảo hộ và ảnh hưởng chính trị sang mô hình cai trị trực tiếp?

Thứ ba, việc thiết lập Trấn Tây Thành đã thay đổi địa vị của hoàng gia Chân Lạp, đặc biệt là công chúa Ang Mey, như thế nào?

Thứ tư, bộ máy cai trị của triều Nguyễn được tổ chức ra sao, và những chính sách về quân sự, hành chính, thuế khóa, lao dịch cùng cải biến văn hóa đã tác động thế nào đến xã hội bản địa?

Thứ năm, các lực lượng chống đối xuất hiện vì những nguyên nhân nào? Vai trò của bất mãn địa phương, tranh chấp hoàng gia và sự can thiệp của Xiêm La cần được phân biệt ra sao?

Thứ sáu, vì sao ưu thế quân sự ban đầu không chuyển hóa thành một trật tự chính trị bền vững?

Thứ bảy, trường hợp Trấn Tây Thành cho thấy điều gì về giới hạn của quyền lực nhà nước, trách nhiệm đối với dân cư bản địa và năng lực tự điều chỉnh của một quốc gia?

Để trả lời, cần phân biệt ba cấp độ nhận định: sự kiện được sử liệu ghi nhận; cách giải thích của các nhà nghiên cứu; và bài học chính trị được rút ra từ việc đối chiếu sự kiện với kết quả.

3. Chân Lạp trong thế cạnh tranh Việt–Xiêm

3.1. Một vương quốc nằm giữa hai trung tâm quyền lực

Đầu thế kỷ XIX, Chân Lạp phải ứng phó với sức ép từ cả triều Nguyễn lẫn Xiêm La. Vị trí địa lý khiến vương quốc này có ý nghĩa đối với an ninh, giao thông và khả năng mở rộng ảnh hưởng của hai nước láng giềng.

Đối với triều Nguyễn, một Chân Lạp nằm trong quỹ đạo ảnh hưởng của Xiêm có thể tạo ra sức ép lên vùng Gia Định và Nam Bộ. Đối với Xiêm La, việc duy trì ảnh hưởng tại Chân Lạp cũng là một phần trong chiến lược khu vực. Hoàng gia Chân Lạp vì thế phải hoạt động trong một môi trường mà sự lựa chọn chính trị của mình thường bị giới hạn bởi sức mạnh của các nước lớn hơn.

Tuy nhiên, không nên từ đó xem Chân Lạp chỉ là một quân cờ. Hoàng gia, quý tộc, quan lại, các thủ lĩnh địa phương và cộng đồng cư dân bản địa đều có lợi ích riêng. Họ có thể tìm kiếm sự hỗ trợ từ Việt Nam hoặc Xiêm La, thay đổi liên minh khi hoàn cảnh biến đổi, hoặc chống lại cả hai khi cho rằng quyền lợi của mình bị đe dọa.

Sự tồn tại của những lựa chọn ấy là yếu tố quan trọng để hiểu vì sao kiểm soát lãnh thổ không đồng nghĩa với kiểm soát toàn bộ đời sống chính trị.

3.2. Chiến tranh năm 1833–1834 và ưu thế của triều Nguyễn

Cuộc chiến Việt–Xiêm năm 1833–1834 là bước ngoặt quan trọng. Sau những trận giao tranh tại khu vực phía nam, lực lượng triều Nguyễn đẩy lùi được cuộc tiến công của Xiêm và giành ưu thế quân sự tại Chân Lạp.

Từ góc nhìn của Huế, kết quả ấy mở ra cơ hội củng cố an ninh biên giới, ngăn Xiêm mở rộng ảnh hưởng và tổ chức lại vùng đệm chiến lược. Nhưng từ góc nhìn của Chân Lạp, việc một thế lực bên ngoài bị đẩy lùi không có nghĩa quyền tự quyết của vương quốc được khôi phục đầy đủ. Khi sức ép của Xiêm suy giảm, quyền lực của triều Nguyễn lại gia tăng.

Đây là điểm cần phân biệt: đánh bại đối thủ cạnh tranh không đồng nghĩa với việc giải quyết được vấn đề chính trị của vùng đất đang tranh chấp.

Một chiến thắng có thể làm thay đổi tương quan lực lượng nhưng đồng thời đặt ra một bài toán mới. Nếu triều Nguyễn chỉ cần loại bỏ nguy cơ quân sự trước mắt, việc duy trì một chính quyền Chân Lạp có quan hệ thân thiện với Việt Nam có thể là một lựa chọn. Nếu triều Nguyễn muốn bảo đảm rằng Chân Lạp không trở lại quỹ đạo của Xiêm, triều đình có thể đi đến lựa chọn kiểm soát trực tiếp. Minh Mạng đã nghiêng về phương án thứ hai.

Sự lựa chọn đó cần được đánh giá không chỉ bằng mục tiêu mà triều đình theo đuổi, mà còn bằng khả năng thực hiện và những hậu quả phát sinh.

4. Năm 1835: Trấn Tây Thành và sự thay đổi bản chất của quyền lực

4.1. Từ ảnh hưởng đến tổ chức cai trị

Một điểm cần hiệu chỉnh về niên đại là phải phân biệt giai đoạn chiến tranh và củng cố ảnh hưởng năm 1833–1834 với việc tổ chức bộ máy Trấn Tây Thành năm 1835. Sự khác biệt này quan trọng vì nó cho thấy quá trình chuyển đổi chính sách không chỉ là một sự kiện đơn lẻ mà là một chuỗi quyết định.

Năm 1835, sau khi vua Chân Lạp Ang Chan qua đời, triều đình Minh Mạng thiết lập cơ cấu cai trị trực tiếp hơn tại Chân Lạp. Triều Nguyễn đặt Trấn Tây Thành, giao Trương Minh Giảng giữ vai trò chỉ huy và quản lý chủ chốt. Ang Mey, con gái của Ang Chan, được đưa lên giữ địa vị đứng đầu trên danh nghĩa của Chân Lạp, nhưng quyền lực thực tế ngày càng nằm trong tay các quan chức và quân đội do triều Nguyễn bố trí.

Nghiên cứu của Choi Byung-wook về việc sáp nhập Chân Lạp giai đoạn 1835–1847 cho thấy địa vị của Ang Mey là một vấn đề then chốt trong chính sách của triều Nguyễn: triều đình vừa sử dụng một nhân vật thuộc hoàng gia bản địa để duy trì tính liên tục bề ngoài, vừa từng bước điều chỉnh địa vị của người này theo mục tiêu quản trị của mình.

Điều đó cho thấy Trấn Tây Thành không đơn thuần là việc bố trí thêm một lực lượng quân sự ở biên giới. Nó đánh dấu sự thay đổi trong cách triều Nguyễn nhìn nhận Chân Lạp: từ một vương quốc cần giữ trong quỹ đạo ảnh hưởng sang một lãnh thổ mà triều đình muốn tổ chức theo mô hình hành chính của Đại Nam.

4.2. Ang Mey và giới hạn của quyền lực bản địa

Trường hợp Ang Mey cho thấy sự phức tạp của việc cai trị thông qua hoàng gia bản địa.

Về hình thức, việc duy trì một người thuộc hoàng tộc Chân Lạp ở vị trí đứng đầu có thể giúp triều Nguyễn bảo toàn một phần tính liên tục của vương quyền. Nhưng nếu quyền quyết định về quân sự, nhân sự, tài chính và đối ngoại nằm chủ yếu trong tay các quan chức bên ngoài, địa vị hoàng gia bản địa khó có thể bảo đảm rằng quyền lực ấy được nhìn nhận như một chính quyền tự chủ.

Ở đây cần tránh hai cách diễn giải cực đoan. Không nên mặc nhiên xem Ang Mey hoàn toàn không có năng lực hành động chính trị; cũng không nên xem sự tồn tại của bà ở vị trí đứng đầu là bằng chứng cho thấy Chân Lạp vẫn được tự quản đầy đủ.

Câu hỏi quan trọng là quyền lực thực tế được phân bổ như thế nào. Ai quyết định việc bổ nhiệm quan lại? Ai kiểm soát lực lượng quân sự? Ai có tiếng nói cuối cùng về thuế khóa và nghĩa vụ lao động? Ai có thể phản đối hoặc thay đổi một quyết định hành chính?

Nếu một người đứng đầu bản địa không có đủ quyền hạn để tác động đến những vấn đề ấy, danh nghĩa hoàng gia có thể còn tồn tại trong khi quyền tự chủ thực tế đã suy giảm.

4.3. Bộ máy hành chính và năng lực kiểm soát

Các nghiên cứu về Trấn Tây Thành cho biết triều Nguyễn đã tổ chức bộ máy quan lại, bố trí quân đội, sắp xếp đơn vị hành chính và triển khai việc quản lý nguồn lực. Công trình của Nga Thị Vũ, dựa trên sử liệu triều Nguyễn về lực lượng đồn trú giai đoạn 1835–1841, cho thấy quy mô đáng kể của nỗ lực duy trì bộ máy quân sự tại đây.

Những hoạt động đó thể hiện năng lực huy động của triều đình. Tuy nhiên, chúng cũng cho thấy một nghịch lý: càng muốn kiểm soát trực tiếp, nhà nước càng phải duy trì lực lượng, cung cấp lương thực, điều động quan lại và bảo đảm việc chấp hành mệnh lệnh ở những địa bàn xa trung tâm.

Một bộ máy hành chính có thể được tổ chức tương đối hoàn chỉnh trên giấy tờ nhưng vẫn gặp khó khăn trong việc thu thập thông tin, giải quyết bất đồng và tạo sự hợp tác của cư dân. Năng lực ban hành mệnh lệnh không đồng nghĩa với năng lực khiến mệnh lệnh được thực hiện với chi phí chấp nhận được.

Vì thế, khi đánh giá Trấn Tây Thành, không thể chỉ đếm số đơn vị hành chính, quan chức hoặc quân lính. Cần hỏi thêm: bộ máy ấy có tạo ra sự ổn định không, có xử lý được tranh chấp không, có thích nghi với điều kiện xã hội bản địa không và có thể duy trì hoạt động mà không phải liên tục dựa vào sức mạnh quân sự hay không?

5. Chính sách cai trị và những mâu thuẫn phát sinh

5.1. An ninh, thuế khóa và nghĩa vụ lao động

Duy trì quân đội ở Chân Lạp đòi hỏi nguồn lương thực, nhân lực và phương tiện vận chuyển. Đồng thời, bộ máy hành chính cần nguồn lực để hoạt động. Những nhu cầu ấy tạo áp lực lên việc huy động sản phẩm, lao động và các nghĩa vụ của cư dân địa phương.

Sử liệu triều Nguyễn có thể giúp xác định các quyết định điều quân, cấp phát lương thực, tổ chức hành chính và thu thuế. Những nghiên cứu lịch sử Campuchia cũng mô tả các biện pháp huy động lao động và sự gia tăng kiểm soát của quan chức triều Nguyễn đối với đời sống kinh tế địa phương.

Tuy nhiên, cần phân biệt ba vấn đề.

Thứ nhất, nhu cầu nguồn lực của chính quyền là điều có thể xác định từ hoạt động quân sự và hành chính.

Thứ hai, mức độ gánh nặng mà cư dân phải chịu cần được chứng minh qua những thông tin cụ thể về nghĩa vụ, cách thực hiện, mức độ cưỡng bức và hậu quả đối với sản xuất.

Thứ ba, mối quan hệ giữa gánh nặng ấy với sự chống đối phải được xác lập bằng cách đối chiếu thời điểm, địa bàn, hành vi và các nguồn tư liệu, thay vì mặc nhiên coi mọi cuộc nổi dậy đều xuất phát từ thuế khóa hoặc lao dịch.

Sự phân biệt này không làm nhẹ đi trách nhiệm của chính quyền. Trái lại, nó giúp xác định chính xác hơn chính sách nào, cách thực hiện nào và cơ chế quản trị nào đã tạo ra vấn đề.

5.2. Cải biến văn hóa và vấn đề tính chính đáng

Triều Nguyễn không chỉ tìm cách kiểm soát quân sự và hành chính mà còn có xu hướng tổ chức Chân Lạp theo những chuẩn mực quản trị và văn hóa của mình. Việc sử dụng địa danh, đơn vị hành chính và nhân sự theo mô hình Việt Nam là những dấu hiệu của nỗ lực đó.

Từ quan điểm của một nhà nước quân chủ chịu ảnh hưởng Nho giáo, việc phổ biến một trật tự hành chính thống nhất có thể được xem là phương thức đưa vùng biên vào khuôn khổ quản trị mà triều đình cho là văn minh và có trật tự. Nhưng quan niệm của triều đình không nhất thiết trùng với cách cộng đồng bản địa nhìn nhận lợi ích và bản sắc của mình.

Một chính sách mà người thực thi xem là cải cách có thể bị người chịu tác động nhìn nhận như sự áp đặt. Sự khác biệt không chỉ nằm ở tuyên bố thiện chí mà còn ở quyền lựa chọn: cộng đồng địa phương có được tham gia quyết định, giữ lại những thiết chế phù hợp với hoàn cảnh của mình, hoặc phản đối những thay đổi gây tổn hại đến lợi ích và tập quán hay không?

Không nên mặc nhiên kết luận rằng mọi thay đổi do triều Nguyễn đưa vào đều vô ích hoặc có hại. Nhưng cũng không thể coi việc tổ chức theo mô hình của Đại Nam là tiến bộ chỉ vì mô hình ấy phù hợp với quan niệm của triều đình.

Tiêu chí đánh giá phải là hiệu quả thực tế, mức độ thích nghi, chi phí xã hội và khả năng duy trì trật tự. Nếu một chính sách cải cách làm suy yếu sự hợp tác của cư dân, gây ra xung đột hoặc khiến chính quyền phải gia tăng cưỡng chế để duy trì, thì cần xem xét lại chính sách ấy, dù mục tiêu ban đầu được trình bày bằng ngôn ngữ trật tự và văn minh.

6. Khủng hoảng 1840–1841: Vì sao quyền lực không tạo được ổn định?

6.1. Sự chống đối không có một nguyên nhân duy nhất

Cuối thập niên 1830, sự chống đối đối với bộ máy triều Nguyễn gia tăng. Đến năm 1840–1841, khủng hoảng trở nên nghiêm trọng trong bối cảnh Xiêm La tiếp tục can thiệp và các lực lượng chống đối tại Chân Lạp hoạt động mạnh hơn. Triều Nguyễn phải đối phó với nhiều điểm xung đột, đồng thời duy trì quân đội và bộ máy cai trị trên một địa bàn rộng.

Có thể nhận diện ít nhất ba nhóm nguyên nhân cần nghiên cứu riêng.

Một là, mâu thuẫn chính trị nội bộ. Việc thay đổi địa vị của hoàng gia và quyền hạn của giới quý tộc bản địa làm phát sinh những xung đột về quyền lực, tính kế thừa và vị thế của các nhân vật chính trị.

Hai là, phản ứng trước phương thức cai trị. Những biện pháp huy động nguồn lực, kiểm soát hành chính và cải biến thiết chế có thể tạo ra bất mãn ở những nhóm dân cư khác nhau. Mức độ và nguyên nhân cụ thể cần được xác định theo từng sự kiện.

Ba là, cạnh tranh Việt–Xiêm. Xiêm La có lợi ích chiến lược trong việc khôi phục ảnh hưởng tại Chân Lạp. Sự can thiệp quân sự và việc hỗ trợ những lực lượng đối lập với triều Nguyễn đã làm cho xung đột địa phương gắn chặt hơn với cuộc cạnh tranh giữa hai nước.

Ba yếu tố này có thể tương tác. Một lực lượng bản địa có bất mãn với triều Nguyễn có thể nhận sự hỗ trợ từ Xiêm; một cuộc tiến công từ bên ngoài có thể khiến những bất mãn trước đó biến thành xung đột lớn hơn. Nhưng sự giao nhau về lợi ích không có nghĩa mọi lực lượng chống đối đều do Xiêm chỉ huy, cũng không có nghĩa tất cả người Chân Lạp đều có cùng một mục tiêu.

Muốn khẳng định một phong trào do bên ngoài tổ chức, cần chứng cứ về sự phối hợp, chỉ huy, tài trợ hoặc hỗ trợ cụ thể. Muốn khẳng định một cuộc nổi dậy chủ yếu bắt nguồn từ bất mãn xã hội, cũng cần chứng cứ về những điều kiện và yêu sách của lực lượng tham gia.

6.2. Sức mạnh quân sự và giới hạn của sự chiếm giữ

Nghiên cứu của Alexander Barton Woodside về mô hình nhà nước Việt Nam và Trung Quốc trong nửa đầu thế kỷ XIX giúp đặt chính sách của Minh Mạng vào bối cảnh của một triều đình coi trọng bộ máy quan liêu, trật tự hành chính và khả năng huy động nguồn lực. Trong khi đó, nghiên cứu của David Chandler về lịch sử Campuchia cung cấp góc nhìn từ phía xã hội và chính trị Chân Lạp.

Đặt các hướng tiếp cận ấy cạnh nhau cho thấy một vấn đề quan trọng: bộ máy hành chính mạnh có thể làm tăng khả năng kiểm soát, nhưng hiệu quả của nó phụ thuộc vào điều kiện xã hội mà nó được đưa vào.

Triều Nguyễn có thể điều động quân đội từ các địa phương, bổ nhiệm quan lại, lập đơn vị hành chính và cung cấp nguồn lực cho lực lượng đồn trú. Nhưng để giữ được Chân Lạp lâu dài, triều đình còn phải giải quyết những vấn đề khó hơn: sự hợp tác của các thủ lĩnh địa phương, tính liên tục của hoàng gia, sự chấp nhận của cư dân và sức ép từ Xiêm La.

Khi những điều kiện ấy không được giải quyết, quân đội phải đảm nhận đồng thời quá nhiều chức năng: bảo vệ địa bàn, hỗ trợ hành chính, trấn áp chống đối và chống lại lực lượng bên ngoài. Điều này làm tăng chi phí duy trì quyền lực và khiến chính quyền dễ bị phân tán nguồn lực.

Nói cách khác, quân đội có thể giúp nhà nước giành quyền kiểm soát một địa bàn, nhưng không thể tự mình thay thế những quan hệ chính trị và xã hội cần thiết để duy trì địa bàn ấy.

6.3. Năm 1841 và sự rút lui khỏi Trấn Tây Thành

Đầu thời Thiệu Trị, triều Nguyễn phải đối diện với tình trạng khủng hoảng ngày càng nghiêm trọng. Năm 1841, lực lượng triều Nguyễn rút khỏi Trấn Tây Thành, chấm dứt giai đoạn cai trị trực tiếp theo mô hình được thiết lập năm 1835.

Cần nói chính xác rằng việc rút quân và sự chấm dứt mô hình cai trị trực tiếp không có nghĩa mọi ảnh hưởng của Việt Nam đối với Chân Lạp lập tức biến mất. Cạnh tranh giữa Việt Nam và Xiêm La tiếp tục diễn ra trong những năm sau đó; vấn đề địa vị của hoàng gia Chân Lạp cũng chưa được giải quyết ngay. Quá trình tái lập vương quyền Chân Lạp và dàn xếp giữa các thế lực khu vực chỉ dần đi đến một bước ngoặt khác vào năm 1847.

Vì vậy, năm 1841 nên được xem là mốc kết thúc một mô hình quản trị trực tiếp, không phải thời điểm mọi vấn đề Việt–Chân Lạp–Xiêm La chấm dứt.

Nhìn từ kết quả này, có thể nhận định rằng mô hình Trấn Tây Thành đã không đạt được mục tiêu duy trì quyền kiểm soát trực tiếp lâu dài. Nhưng cần phân biệt kết luận về kết quả với kết luận về động cơ. Kết quả thất bại không tự nó chứng minh rằng mọi quyết định ban đầu đều vô lý; ngược lại, mục tiêu an ninh ban đầu cũng không đủ để chứng minh phương thức cai trị là đúng đắn.

7. Đối thoại với Minh Mạng: An ninh có thể biện minh đến đâu?

Đoạn đối thoại dưới đây là tình huống tái dựng nhằm kiểm tra lập luận chính trị, không phải lời nói nguyên văn của Minh Mạng được sử liệu ghi lại.

Người nghiên cứu: Thưa hoàng thượng , nếu Xiêm La có thể dùng Chân Lạp làm địa bàn gây sức ép lên Việt Nam, việc triều đình tìm cách bảo đảm an ninh phía tây nam là điều có thể hiểu được. Nhưng vì sao từ mục tiêu bảo vệ an ninh, triều đình đi đến việc tổ chức cai trị trực tiếp?

Minh Mạng — trong đối thoại tái dựng: Nếu chỉ dựa vào một chính quyền bản địa, triều đình có thể lo rằng chính quyền ấy sẽ đổi hướng hoặc trở lại dựa vào Xiêm. Kiểm soát trực tiếp có thể được xem là cách giảm sự bất định đó.

Người nghiên cứu: Nhưng kiểm soát trực tiếp cũng tạo ra những nghĩa vụ mới. Triều đình phải duy trì quân đội, tổ chức hành chính, huy động nguồn lực và xử lý sự chống đối. Một chính sách giảm rủi ro ở biên giới có thể đồng thời tạo ra rủi ro bên trong vùng được kiểm soát.

Minh Mạng — trong đối thoại tái dựng: Nếu bộ máy được tổ chức tốt và quân đội đủ mạnh, những khó khăn ấy có thể được khắc phục.

Người nghiên cứu: Đó là giả định cần kiểm chứng. Bộ máy có thể hoạt động theo mệnh lệnh mà không tạo được sự hợp tác. Quân đội có thể trấn áp một cuộc chống đối nhưng không giải quyết được nguyên nhân khiến chống đối xuất hiện. Nếu phải liên tục dùng sức mạnh để duy trì một trật tự, triều đình cần hỏi liệu phương thức cai trị có đang làm tăng chính nguy cơ mà nó muốn loại bỏ hay không.

Minh Mạng — trong đối thoại tái dựng: Vậy theo người nghiên cứu, triều đình nên làm gì?

Người nghiên cứu: Không thể chỉ dựa vào kết quả về sau để khẳng định rằng phương án khác chắc chắn sẽ thành công. Nhưng trước khi chuyển sang cai trị trực tiếp, triều đình cần so sánh ít nhất ba lựa chọn: duy trì một chính quyền Chân Lạp có quan hệ bảo trợ với Việt Nam; tăng cường hợp tác an ninh nhưng giữ lại nhiều quyền tự quản bản địa; hoặc thiết lập bộ máy trực tiếp với những giới hạn và cơ chế điều chỉnh rõ ràng.

Mỗi lựa chọn đều có rủi ro. Vấn đề là phải tính đến khả năng thực hiện, chi phí dài hạn và hậu quả đối với cư dân, chứ không chỉ xem phương án nào đem lại quyền kiểm soát lớn nhất trước mắt.

Người nghiên cứu: Và nếu một chính sách đã tạo ra những phản ứng trái với dự kiến, triều đình có sẵn sàng sửa đổi nó không? Năng lực của một nhà nước không chỉ thể hiện ở việc ban hành mệnh lệnh mà còn ở khả năng nhận ra khi nào mệnh lệnh ấy không đạt mục tiêu.

Cuộc đối thoại này không nhằm gán cho Minh Mạng một sự hối tiếc hoặc một nhận thức mà sử liệu chưa xác nhận. Nó đặt quyết định lịch sử trước những tiêu chí có thể kiểm tra: mục tiêu, phương tiện, chi phí, phản ứng xã hội và khả năng sửa sai.

8. Trách nhiệm ba tầng: Từ quyết định đến hậu quả

8.1. Tầng thứ nhất: Trách nhiệm chiến lược của triều đình

Minh Mạng và triều đình chịu trách nhiệm về việc xác định mục tiêu, lựa chọn phương thức can thiệp và đánh giá khả năng duy trì chính sách.

Câu hỏi không phải chỉ là Chân Lạp có quan trọng đối với an ninh Việt Nam hay không. Câu hỏi còn là việc sáp nhập và cai trị trực tiếp có phải phương án tương xứng với nguy cơ, và triều đình đã tính đến những chi phí dài hạn ở mức độ nào.

Không thể kết luận chỉ từ kết quả rằng mọi tính toán ban đầu đều sai. Nhưng cũng không thể coi sự tồn tại của một nguy cơ bên ngoài là lý do đủ để mở rộng quyền lực không giới hạn.

Trách nhiệm chiến lược bao gồm cả việc xác định mục tiêu lẫn khả năng nhận ra khi phương tiện đã chọn không còn phục vụ tốt mục tiêu ấy.

8.2. Tầng thứ hai: Trách nhiệm của bộ máy thực thi

Quan lại và tướng lĩnh chịu trách nhiệm về việc thi hành chính sách, nhưng cần phân biệt hành vi của từng cá nhân với những giới hạn do chính hệ thống tạo ra.

Nếu một viên chức lạm quyền, cần xác định hành vi và trách nhiệm cụ thể. Nếu những sai lệch lặp lại do thiếu giám sát, cơ chế khiếu nại hoặc khả năng tiếp nhận thông tin từ địa phương, vấn đề không còn chỉ thuộc về một cá nhân mà liên quan đến thiết kế quản trị.

Một triều đình không thể phủ nhận trách nhiệm bằng cách đổ mọi hậu quả cho cấp dưới. Ngược lại, cũng không nên quy mọi hành vi của quan lại cho mệnh lệnh trực tiếp của nhà vua nếu chưa có chứng cứ.

Đánh giá công bằng đòi hỏi xác định ai ra quyết định, ai thực hiện, ai có khả năng ngăn chặn và cơ chế nào chịu trách nhiệm khi chính sách gây hậu quả ngoài dự kiến.

8.3. Tầng thứ ba: Trách nhiệm đối với cư dân và hậu quả xã hội

Người dân Chân Lạp không phải chỉ là đối tượng được quản lý hoặc nguồn lực phục vụ chiến tranh. Họ là những con người có sinh kế, quan hệ cộng đồng, tập quán và lợi ích riêng.

Chiến tranh, điều động lao động, huy động lương thực và xung đột chính trị có thể gây tổn thất cho dân cư. Mức độ cụ thể của từng loại tổn thất cần được xác lập qua sử liệu, không nên phóng đại bằng những khẳng định không có căn cứ.

Đồng thời, không được quy trách nhiệm tập thể cho toàn bộ người Chân Lạp vì hành động của một số lực lượng chống đối. Người tham gia chiến đấu, người hỗ trợ lực lượng chính trị, người không tham gia và người bị cuốn vào chiến tranh không có cùng mức độ trách nhiệm.

Nguyên tắc này cũng phải được áp dụng đối với người Việt và các lực lượng của triều Nguyễn. Phải phân biệt trách nhiệm của người ra lệnh, người trực tiếp thực hiện hành vi gây hại và những người chỉ làm nhiệm vụ trong hoàn cảnh chiến tranh mà không có cùng mức độ lựa chọn.

Ba tầng trách nhiệm giúp tránh hai sai lầm: dùng mục tiêu được tuyên bố để miễn trừ mọi trách nhiệm về hậu quả; hoặc chỉ nhìn vào thất bại cuối cùng rồi bỏ qua hoàn cảnh, thông tin và những lựa chọn mà nhà nước có thể thực hiện tại thời điểm đó.

9. Bài học Hưng Quốc Học: Sức mạnh quốc gia và giới hạn của quyền lực

9.1. Phân biệt an ninh với mở rộng quyền kiểm soát

Một nguy cơ an ninh có thật không có nghĩa mọi biện pháp mở rộng quyền lực đều cần thiết. Nhà nước phải xác định rõ nguy cơ nào cần ngăn chặn, lợi ích nào cần bảo vệ và mức độ can thiệp nào là đủ.

Nếu mục tiêu an ninh được diễn giải quá rộng, mọi sự phản đối đều có thể bị xem là nguy cơ, còn mọi sự mở rộng quyền lực đều có thể được trình bày như yêu cầu chiến lược. Khi ấy, phương tiện dễ thay thế mục tiêu: ban đầu nhà nước muốn bảo vệ an ninh, nhưng dần dần việc duy trì quyền kiểm soát trở thành mục đích tự thân.

Trường hợp Trấn Tây Thành nhắc nhở rằng cần đánh giá một chính sách bằng khả năng đạt mục tiêu an ninh thực tế, không phải chỉ bằng phạm vi lãnh thổ mà nó kiểm soát.

9.2. Phân biệt năng lực hành chính với năng lực quản trị

Năng lực hành chính là khả năng tổ chức bộ máy, ban hành quy định, bổ nhiệm nhân sự, thu thập nguồn lực và thực hiện mệnh lệnh.

Năng lực quản trị theo nghĩa rộng còn bao gồm khả năng hiểu xã hội, xử lý bất đồng, tạo sự hợp tác, kiểm soát chi phí và điều chỉnh chính sách khi xuất hiện thông tin mới.

Một chính quyền có thể mạnh ở phương diện thứ nhất nhưng yếu ở phương diện thứ hai. Nếu mọi vấn đề đều được giải quyết bằng tăng thêm quan chức, quân lính hoặc nghĩa vụ đối với dân cư, bộ máy có thể lớn lên mà hiệu quả quản trị không tăng tương ứng.

Theo Hưng Quốc Học, nhà nước mạnh không phải là nhà nước có thể can thiệp vào mọi lĩnh vực, mà là nhà nước biết lựa chọn đúng việc cần làm, thực hiện bằng phương tiện thích hợp và chịu trách nhiệm về kết quả.

9.3. Tính chính đáng không thể chỉ dựa vào sức mạnh

Tính chính đáng của quyền lực không đồng nhất với khả năng buộc người khác phục tùng. Một chính quyền có thể kiểm soát cơ quan hành chính và các tuyến giao thông, nhưng vẫn gặp khủng hoảng nếu những nhóm xã hội quan trọng không chấp nhận cách phân bổ quyền lực và nghĩa vụ.

Trong trường hợp Chân Lạp, sự tồn tại của hoàng gia bản địa trên danh nghĩa không đủ để giải quyết vấn đề nếu quyền quyết định thực tế đã chuyển sang bộ máy bên ngoài. Một thiết chế bản địa chỉ có ý nghĩa chính trị thực chất khi nó còn quyền hạn và khả năng đại diện cho những lợi ích mà nó được kỳ vọng bảo vệ.

Bài học này không có nghĩa mọi chính quyền đều phải nhận được sự đồng thuận tuyệt đối, điều vốn khó tồn tại trong bất kỳ xã hội nào. Điều cần thiết là phải có cơ chế để bất đồng được bày tỏ, lợi ích được thương lượng và những quyết định gây tổn hại có thể được xem xét lại.

9.4. Quyền tự quản là một yếu tố của ổn định

Khi một nhà nước can thiệp vào một cộng đồng có lịch sử, thiết chế và bản sắc riêng, việc duy trì một số hình thức tự quản có thể giúp giảm chi phí quản lý và tạo điều kiện cho sự hợp tác.

Tự quản không đồng nghĩa với việc từ bỏ mọi lợi ích an ninh. Nó có thể đi cùng những cam kết về quốc phòng, đối ngoại hoặc phối hợp khu vực. Nhưng muốn có hiệu quả, những cam kết ấy cần phân định quyền hạn, nghĩa vụ và giới hạn can thiệp.

Nếu quyền tự quản chỉ tồn tại trên danh nghĩa, còn mọi quyết định quan trọng đều do bên ngoài áp đặt, cơ chế bảo hộ có thể trở thành hình thức cai trị mà không có đầy đủ những điều kiện chính trị để duy trì nó.

9.5. Năng lực sửa sai là thước đo của một nhà nước trưởng thành

Không có nhà nước nào luôn đưa ra quyết định đúng. Khác biệt quan trọng nằm ở khả năng nhận diện sai lầm, tiếp nhận thông tin trái chiều và sửa đổi chính sách.

Một chính quyền xem mọi bất mãn là bằng chứng của sự chống đối cần trấn áp có thể tự làm mất đi những thông tin cần thiết để quản trị tốt hơn. Ngược lại, một chính quyền có khả năng phân biệt phản biện, tranh chấp lợi ích và bạo lực sẽ có nhiều lựa chọn hơn trong việc giải quyết khủng hoảng.

Trong trường hợp Trấn Tây Thành, bài học không phải chỉ là cần có thêm quân đội hoặc tổ chức hành chính tốt hơn. Cần hỏi liệu triều đình có thể nhận biết giới hạn của mô hình cai trị trực tiếp và điều chỉnh trước khi chi phí chính trị, quân sự trở nên quá lớn hay không.

10. Kết luận: Khi quyền lực vượt quá năng lực tạo dựng trật tự

Trấn Tây Thành là một trường hợp quan trọng để nghiên cứu mối quan hệ giữa tham vọng chiến lược và năng lực thực tế của nhà nước dưới thời Minh Mạng.

Từ năm 1835, triều Nguyễn đã cố gắng chuyển ưu thế quân sự tại Chân Lạp thành quyền kiểm soát hành chính trực tiếp. Việc bố trí quan lại, duy trì quân đội, sắp xếp đơn vị hành chính và điều chỉnh địa vị của hoàng gia bản địa thể hiện quyết tâm ấy. Nhưng những cuộc chống đối gia tăng, sự can thiệp trở lại của Xiêm La và việc rút khỏi Trấn Tây Thành năm 1841 cho thấy mô hình này không tạo được một trật tự chính trị ổn định lâu dài.

Kết quả ấy cần được giải thích bằng sự tương tác của nhiều yếu tố: cạnh tranh Việt–Xiêm, biến động trong hoàng gia Chân Lạp, phản ứng của các lực lượng địa phương, gánh nặng duy trì bộ máy và những giới hạn của phương thức cai trị trực tiếp. Không một nguyên nhân đơn lẻ nào đủ để giải thích toàn bộ diễn biến.

Minh Mạng có lý do chiến lược để lo ngại Xiêm La. Nhưng việc nhận diện đúng một nguy cơ không bảo đảm rằng triều đình đã lựa chọn phương tiện tối ưu. Quyền kiểm soát rộng hơn cũng đồng nghĩa với trách nhiệm lớn hơn; khi nhà nước trực tiếp quyết định đời sống hành chính, huy động nguồn lực và tổ chức quân sự, nhà nước phải chịu trách nhiệm nhiều hơn về hậu quả của những quyết định ấy.

Bài học cuối cùng không phải mọi sự can thiệp đều sai, cũng không phải mọi hình thức tự quản bản địa đều tự động tạo ra ổn định. Bài học là bất kỳ sự can thiệp nào cũng cần được đánh giá bằng mục tiêu, tính tương xứng của phương tiện, khả năng thực hiện, phản ứng xã hội và kết quả lâu dài.

Một nhà nước có thể đủ mạnh để chiếm giữ một vùng đất, nhưng chưa chắc đủ năng lực để quản trị vùng đất ấy. Quyền lực có thể tạo ra sự phục tùng trong một thời gian; muốn tạo ra trật tự bền vững, nó còn phải hiểu xã hội, giới hạn chính mình, xử lý bất đồng và có khả năng sửa sai.

Đó là bài học của Trấn Tây Thành đối với Hưng Quốc Học: sức mạnh quốc gia không chỉ được đo bằng khả năng mở rộng ảnh hưởng, mà còn bằng khả năng lựa chọn đúng giới hạn của quyền lực và chịu trách nhiệm về những gì quyền lực gây ra.

Hoàng Phong Nhã

Posted in: ĐỐI THOẠI VỚI MINH MẠNG