CHƯƠNG 27 - VIỆT NHO, ĐỐI THOẠI ĐÔNG – TÂY VÀ TIÊU CHUẨN CỦA MỘT TRIẾT HỌC CÓ THỂ ĐỐI THOẠI

 

CHƯƠNG XXVII

VIỆT NHO, ĐỐI THOẠI ĐÔNG – TÂY VÀ TIÊU CHUẨN CỦA MỘT TRIẾT HỌC CÓ THỂ ĐỐI THOẠI

Luận đề

Việt Nho trong tư tưởng Kim Định vừa là một cách diễn giải căn tính văn hóa Việt, vừa là một giả thuyết về quan hệ giữa văn hóa Việt cổ với truyền thống Nho học, đồng thời là nền tảng cho một nỗ lực kiến tạo triết học mang bản sắc Việt Nam. Ba phương diện này có liên hệ với nhau nhưng không đồng nhất, và mỗi phương diện cần được đánh giá bằng những tiêu chuẩn riêng.

Muốn đối thoại nghiêm túc với Kim Định, trước hết phải xác định ông đang nói về lịch sử nguồn gốc, giải thích một truyền thống văn hóa hay đề xuất một hệ thống triết học. Nếu không phân biệt ba cấp độ ấy, người nghiên cứu dễ rơi vào hai thái cực: hoặc chấp nhận toàn bộ Việt Nho như một sự thật lịch sử đã được xác lập, hoặc bác bỏ toàn bộ hệ thống chỉ vì một số giả thuyết nguồn gốc còn thiếu chứng cứ.

Lập trường của công trình này là: tôn trọng vấn đề Kim Định đặt ra, đọc đúng điều ông lập luận, kiểm tra những gì có thể kiểm tra và đánh giá giá trị triết học bằng chính sức mạnh của lập luận.

I. Xác định phạm vi khái niệm Việt Nho

1. Việt Nho không chỉ có một nghĩa

Trong tư tưởng Kim Định, Việt Nho không nên được hiểu đơn giản là Nho giáo được người Việt tiếp nhận, cũng không nên mặc nhiên đồng nhất với toàn bộ văn hóa Việt Nam cổ truyền.

Đây là một khái niệm có nhiều tầng nghĩa. Khi sử dụng, cần phân biệt ít nhất ba phạm vi.

Thứ nhất, Việt Nho như một giả thuyết lịch sử – văn hóa.

Ở phạm vi này, vấn đề là liệu văn hóa Việt cổ có đóng góp những yếu tố quan trọng vào sự hình thành hoặc phát triển của một số truyền thống tư tưởng về sau được thể hiện trong Nho học hay không.

Đây là vấn đề lịch sử, đòi hỏi nghiên cứu văn bản, niên đại, khảo cổ học, ngôn ngữ học lịch sử và quá trình giao lưu văn hóa. Những điểm tương đồng giữa các truyền thống có thể gợi ra giả thuyết, nhưng tự chúng chưa đủ chứng minh quan hệ nguồn gốc.

Cần đặc biệt phân biệt ba mệnh đề: người Việt có một truyền thống văn hóa riêng; truyền thống ấy có những điểm tương đồng với Nho học; và truyền thống ấy là nguồn gốc của những yếu tố căn bản trong Nho học. Mệnh đề thứ nhất không tự động chứng minh mệnh đề thứ hai, và hai mệnh đề đầu cũng chưa đủ xác nhận mệnh đề thứ ba.

Thứ hai, Việt Nho như một cách diễn giải triết học về văn hóa Việt.

Ở phạm vi này, Kim Định tìm cách đọc lại những biểu tượng, phong tục, truyền thuyết và kinh điển để nhận diện một cấu trúc tư tưởng mà ông cho là có ý nghĩa đối với căn tính Việt.

Câu hỏi trọng tâm không chỉ là biểu tượng ấy xuất hiện từ bao giờ, mà còn là cách diễn giải của Kim Định có nhất quán, có sức giải thích và có giúp người đọc hiểu thêm điều gì về con người, xã hội và văn hóa hay không.

Tuy nhiên, sức gợi mở triết học không thay thế được chứng cứ lịch sử. Một cách đọc biểu tượng có thể có giá trị đối với suy tư hiện đại mà chưa đủ căn cứ để khẳng định đó là ý nghĩa nguyên thủy của biểu tượng trong thời cổ đại.

Thứ ba, Việt Nho như một chương trình kiến tạo triết học Việt Nam.

Ở phạm vi này, vấn đề không dừng ở việc truy tìm nguồn gốc. Kim Định còn đặt ra yêu cầu xây dựng một cách suy tư có khả năng giúp người Việt hiểu mình, tổ chức đời sống tinh thần và đối diện với những vấn đề của thời đại.

Đây là phạm vi có thể tiếp tục được nghiên cứu và phát triển ngay cả khi một số giả thuyết lịch sử cần điều chỉnh. Một hệ thống triết học được kiến tạo trong thời hiện đại vẫn có thể có giá trị nếu lập luận của nó thuyết phục, dù không chứng minh được rằng toàn bộ hệ thống ấy đã tồn tại nguyên vẹn từ thời cổ đại.

Ba phạm vi trên cần được giữ riêng khi đánh giá. Chứng cứ cho lịch sử nguồn gốc không đồng nhất với lập luận triết học; giá trị của một cách diễn giải không tự động xác nhận giả thuyết lịch sử; và một chương trình triết học hiện đại không nhất thiết phải được chứng minh là bản sao nguyên vẹn của tư tưởng cổ xưa mới có thể có ý nghĩa.

2. Việt Nho không đồng nghĩa với toàn bộ văn hóa Việt Nam

Một giới hạn khác cần được xác định rõ: không thể lấy Việt Nho làm đại diện đầy đủ cho toàn bộ lịch sử tư tưởng và đời sống văn hóa Việt Nam.

Văn hóa Việt Nam được hình thành qua nhiều tầng lớp và nhiều nguồn giao lưu: tín ngưỡng dân gian, thờ cúng tổ tiên, Phật giáo, Đạo giáo, Nho học, các truyền thống địa phương, kinh nghiệm sản xuất, tổ chức cộng đồng và những biến đổi do tiếp xúc với các nền văn hóa khác.

Việt Nho của Kim Định là một cách giải thích về một số chiều kích của di sản ấy, không phải bằng chứng rằng mọi truyền thống Việt Nam đều bắt nguồn từ cùng một hệ thống.

Do đó, khi nghiên cứu một nghi lễ, một biểu tượng hay một quan niệm đạo đức, cần xác định phạm vi tư liệu và bối cảnh cụ thể, thay vì mặc nhiên quy chúng về Việt Nho.

Tương tự, không nên dùng một trường hợp tương đồng để kết luận rằng toàn bộ văn hóa Việt và văn hóa Trung Hoa có chung một nguồn gốc. Những quan hệ ấy cần được chứng minh từng phần, theo từng thời kỳ và từng loại tư liệu.

3. Phạm vi nghiên cứu của công trình này

Trong cuốn sách này, Việt Nho được nghiên cứu trên ba bình diện có liên hệ nhưng không thay thế nhau:

• Bình diện lịch sử: xem xét các khẳng định về nguồn gốc, niên đại và quan hệ giữa văn hóa Việt cổ với Nho học theo chứng cứ hiện có.
• Bình diện triết học: phân tích cấu trúc khái niệm, tính nhất quán, sức giải thích và những vấn đề mà Việt Nho đặt ra.
• Bình diện hiện đại: xem xét những yếu tố có thể kế thừa, phê bình hoặc phát triển trong giáo dục, đạo đức, văn hóa và đời sống công cộng.

Công trình không mặc nhiên xác nhận Việt Nho là nguồn gốc của Nho giáo, cũng không mặc nhiên phủ nhận khả năng văn hóa Việt cổ đã đóng góp vào lịch sử tư tưởng khu vực. Những vấn đề ấy phải được giải quyết bằng nghiên cứu chuyên biệt.

Mục tiêu ở đây là xác định điều gì có thể khẳng định, điều gì còn là giả thuyết và điều gì có thể tiếp tục phát triển như một đề xuất triết học.

II. Nguyên tắc đối thoại với Kim Định

Đối thoại với một nhà tư tưởng không phải là tìm cách chứng minh ông đúng hoặc sai trên toàn bộ hệ thống. Đó là quá trình nhận diện vấn đề ông đặt ra, tái dựng lập luận một cách công bằng, kiểm tra những điểm có thể kiểm tra và xác định giới hạn của các kết luận.

Công trình này sử dụng sáu nguyên tắc.

1. Đọc Kim Định trong văn cảnh của chính ông

Trước khi phê bình, cần xác định Kim Định thực sự viết gì, sử dụng khái niệm theo nghĩa nào và đang giải quyết vấn đề gì.

Không nên chỉ dựa vào một thuật ngữ riêng lẻ để kết luận về toàn bộ hệ thống. Cũng không nên gán cho ông một quan điểm chỉ vì quan điểm ấy có vẻ phù hợp với cách diễn giải của người nghiên cứu.

Khi chưa kiểm tra được văn bản gốc, cần trình bày nhận định như một cách đọc hoặc giả thuyết diễn giải, không được biến nó thành lời khẳng định chắc chắn của Kim Định.

2. Phân biệt tư tưởng của Kim Định với cách tái dựng của người nghiên cứu

Trong sách này, có ba loại phát biểu cần được phân biệt:

• Quan điểm của Kim Định: những luận điểm có thể xác định qua tác phẩm của ông.
• Diễn giải của người nghiên cứu: cách hệ thống hóa, làm rõ hoặc đối chiếu các luận điểm ấy.
• Đề xuất của công trình: những kết luận hoặc hướng vận dụng được phát triển trong quá trình đối thoại.

Đặc biệt, những đoạn đối thoại trực tiếp được trình bày trong sách là đối thoại tái dựng nhằm làm rõ vấn đề, không phải cuộc trò chuyện lịch sử có thật và không phải lời trích nguyên văn, trừ khi được dẫn nguồn rõ ràng.

Nguyên tắc này giúp người đọc nhận biết đâu là văn bản gốc, đâu là diễn giải và đâu là sáng tạo tiếp nối.

3. Không dùng giá trị triết học để thay thế chứng cứ lịch sử

Một cách giải thích có thể sâu sắc về mặt triết học nhưng chưa đủ chứng cứ về nguồn gốc. Ngược lại, một giả thuyết lịch sử chưa được xác nhận không tự động làm mất giá trị của mọi suy tư triết học liên quan.

Vì thế, khi Kim Định đưa ra một nhận định về nguồn gốc văn hóa, cần kiểm tra bằng chứng cứ lịch sử thích hợp. Khi ông đề xuất một quan niệm về con người hoặc đạo đức, cần phân tích nội dung và lập luận của quan niệm ấy.

Không được dùng thành công ở bình diện này để tự động xác nhận kết luận ở bình diện khác.

4. Phê bình bằng lập luận, không bằng thái độ

Tôn trọng Kim Định không có nghĩa là đồng ý với ông. Phê bình Kim Định cũng không có nghĩa là phủ nhận mọi giá trị trong công trình của ông.

Mỗi phản biện cần chỉ rõ đối tượng: khái niệm nào chưa rõ, bước suy luận nào thiếu căn cứ, chứng cứ nào chưa đủ hoặc kết luận nào vượt quá phạm vi tư liệu.

Nếu một luận điểm chưa được chứng minh, kết luận thích hợp là luận điểm ấy chưa được chứng minh bằng chứng cứ đang có, chứ không phải mọi điều liên quan đến nó đều sai.

Ngược lại, nếu một luận điểm có sức gợi mở, cần chỉ rõ giá trị nằm ở đâu, thay vì chỉ tán dương chung chung.

5. Đặt Việt Nho trong đối thoại bình đẳng với các truyền thống khác

Đối thoại với Nho giáo Trung Hoa, Đạo gia hay triết học phương Tây không nhằm tìm cách chứng minh một truyền thống luôn cao hơn truyền thống khác.

Cần phân biệt sự tương đồng về khái niệm, quan hệ ảnh hưởng lịch sử và giá trị của lập luận. Những tư tưởng có cách diễn đạt gần nhau vẫn có thể khác về nền tảng, mục đích và hệ quả.

Đối thoại bình đẳng cũng có nghĩa Việt Nho phải có khả năng tiếp nhận câu hỏi và phản biện từ bên ngoài, đồng thời có quyền đặt câu hỏi đối với các truyền thống khác. Không hệ thống nào được miễn trừ khỏi việc giải thích các khái niệm của mình.

6. Đánh giá cả giá trị lẫn giới hạn

Một công trình nghiên cứu công bằng cần trả lời hai nhóm câu hỏi.

Kim Định đã giúp người đọc nhận ra vấn đề gì mà trước đó chưa được chú ý đúng mức? Những cách giải thích nào có khả năng mở rộng hiểu biết về văn hóa và con người Việt Nam?

Đồng thời, những khẳng định nào còn thiếu chứng cứ? Những khái niệm nào cần được làm rõ? Những suy luận nào cần kiểm tra lại? Những ý tưởng nào cần được điều chỉnh trước khi vận dụng vào xã hội hiện đại?

Hai nhóm câu hỏi này phải cùng tồn tại. Nếu chỉ tìm giá trị, nghiên cứu dễ trở thành tán dương. Nếu chỉ tìm sai sót, nghiên cứu dễ bỏ qua những vấn đề có ý nghĩa mà nhà tư tưởng đã đặt ra.

III. Đối thoại Đông – Tây: So sánh để hiểu rõ, không phải để đồng nhất

Sau khi xác định phạm vi Việt Nho và nguyên tắc đối thoại, có thể đặt hệ thống này bên cạnh các truyền thống tư tưởng khác.

1. Với Nho giáo Trung Hoa

Vấn đề cần nghiên cứu là quan hệ giữa văn hóa Việt, lịch sử tiếp nhận Nho học và những cách diễn giải mà Kim Định đề xuất.

Không thể chỉ từ sự tồn tại của các phong tục bản địa mà kết luận Nho giáo bắt nguồn từ Việt Nam. Nhưng cũng không nên từ việc Nho học phát triển thành một hệ thống kinh điển ở Trung Hoa mà kết luận người Việt chỉ tiếp nhận thụ động.

Cần khảo sát từng khái niệm, văn bản, nghi lễ và thời kỳ cụ thể. Mục tiêu là làm rõ quá trình tiếp nhận, biến đổi và sáng tạo, thay vì áp đặt trước một kết luận về nguồn gốc.

2. Với Đạo gia

Khi đặt An Vi bên cạnh vô vi trong Đạo Đức Kinh, cần xác định nội dung cụ thể của từng khái niệm.

Sự gần nhau về tinh thần không cưỡng ép chưa đủ để chứng minh hai khái niệm đồng nhất hoặc một bên trực tiếp bắt nguồn từ bên kia.

Câu hỏi triết học quan trọng hơn là: mỗi hệ thống hiểu thế nào về hành động, tự nhiên, quyền lực và trách nhiệm? Nếu đề cao sự thuận tự nhiên, hệ thống ấy phân biệt ra sao giữa hành động phù hợp với hoàn cảnh và sự buông xuôi trước bất công?

Đây là những vấn đề có thể đối thoại mà không cần kết luận trước về quan hệ nguồn gốc.

3. Với triết học phương Tây

Nhân Chủ có thể được đặt bên cạnh quan niệm tự chủ của Immanuel Kant hoặc tư tưởng tự do cá nhân của John Stuart Mill. Nhưng so sánh không có nghĩa là đồng nhất các khái niệm.

Kant đặt trọng tâm vào năng lực lý tính và nguyên tắc đạo đức; Mill quan tâm đến tự do cá nhân và giới hạn của sự can thiệp từ xã hội. Khi đối chiếu với Nhân Chủ, cần hỏi Kim Định hiểu thế nào về năng lực phán đoán, phẩm giá, trách nhiệm và quan hệ giữa cá nhân với cộng đồng.

Một quan niệm về con người chỉ thực sự có sức thuyết phục khi giải thích được cả quyền làm chủ bản thân lẫn nghĩa vụ tôn trọng người khác. Nếu chỉ đề cao cộng đồng, nó có thể xem nhẹ quyền phán đoán cá nhân; nếu chỉ đề cao cá nhân, nó có thể bỏ qua trách nhiệm đối với cộng đồng.

Đối thoại Đông – Tây giúp làm rõ những căng thẳng ấy. Không truyền thống nào cần được coi là khuôn mẫu duy nhất, nhưng mọi truyền thống đều cần giải thích lập luận và giới hạn của mình.

IV. Tiêu chuẩn đánh giá một triết thuyết có thể đối thoại

Từ trường hợp Việt Nho, có thể xác định năm tiêu chuẩn để đánh giá một hệ thống tư tưởng.

Một là, khái niệm rõ ràng. Người đọc cần biết các thuật ngữ trung tâm có nghĩa gì và được sử dụng nhất quán đến đâu.

Hai là, lập luận có thể kiểm tra. Cần xác định các tiền đề, bước suy luận và kết luận; không dùng sự tương đồng hoặc cảm nhận để thay thế chứng minh.

Ba là, chứng cứ phù hợp với loại khẳng định. Nhận định lịch sử cần chứng cứ lịch sử; luận điểm triết học cần được phân tích về lý lẽ, tính nhất quán và sức giải thích.

Bốn là, khả năng tiếp nhận phản biện. Một hệ thống phải có khả năng trả lời những câu hỏi khó mà không mặc nhiên xem người chất vấn là đối thủ của truyền thống.

Năm là, ý nghĩa đối với đời sống. Cần xác định tư tưởng giúp giải quyết vấn đề gì, có thể vận dụng đến đâu và có những giới hạn nào.

Các tiêu chuẩn này không nhằm áp đặt một khuôn mẫu duy nhất lên mọi nền triết học. Chúng giúp người nghiên cứu phân biệt điều đã được lập luận vững chắc với điều còn là giả thuyết hoặc đề xuất.

V. Việt Nho và yêu cầu Hưng Quốc

Nếu nghiên cứu Việt Nho chỉ nhằm xác lập một nguồn gốc cổ xưa hoặc chứng minh ưu thế của văn hóa dân tộc, giá trị thực tiễn của nó sẽ bị giới hạn.

Nếu đặt Việt Nho trong một cuộc đối thoại nghiêm túc, nghiên cứu có thể góp phần trả lời ba vấn đề hiện đại.

Trước hết, giáo dục cần giúp người học hiểu lịch sử văn hóa bằng cả niềm tự hào lẫn năng lực kiểm chứng. Lòng tự hào không thể thay thế việc đọc tư liệu, phân biệt giả thuyết và xem xét chứng cứ.

Tiếp theo, văn hóa cần nuôi dưỡng năng lực đối thoại. Một cộng đồng có bản sắc không nhất thiết phải khước từ những ảnh hưởng bên ngoài. Điều quan trọng là có khả năng chọn lọc, chuyển hóa và sáng tạo mà không đánh mất năng lực tự phán xét.

Cuối cùng, Nhân Chủ phải được đánh giá qua cách đối xử với con người cụ thể. Nếu con người được xem là chủ thể, họ phải có khả năng học hỏi, suy xét, chất vấn và chịu trách nhiệm; không thể chỉ được tôn vinh trong những tuyên ngôn trừu tượng.

Theo nghĩa ấy, Hưng Quốc không đòi hỏi phải chứng minh Việt Nho vượt trội mọi triết học khác. Điều cần thiết là xây dựng một nền văn hóa biết tự hiểu mình, một nền giáo dục khuyến khích tư duy độc lập và một đời sống công cộng tôn trọng phẩm giá con người.

VI. Kết luận: Giữ cội nguồn bằng năng lực đối thoại

Đóng góp đáng chú ý của Kim Định là đặt lại câu hỏi về khả năng tự nhận thức của văn hóa Việt Nam và tìm cách kiến tạo một ngôn ngữ triết học gắn với căn tính Việt. Câu hỏi ấy đáng được tiếp tục nghiên cứu, nhưng các kết luận về nguồn gốc lịch sử cần được xem xét riêng, theo những chứng cứ thích hợp.

Việt Nho cần được hiểu đồng thời như một giả thuyết lịch sử – văn hóa, một cách diễn giải triết học và một chương trình kiến tạo tư tưởng. Không phạm vi nào được dùng để thay thế hai phạm vi còn lại.

Đối thoại với Kim Định vì vậy không phải là lựa chọn giữa tôn sùng và phủ nhận. Đó là quá trình đọc đúng, hỏi rõ, kiểm tra và phát triển. Ta có thể tiếp nhận một gợi mở triết học mà vẫn đặt câu hỏi về chứng cứ lịch sử; có thể bác bỏ một suy luận cụ thể mà không phủ nhận toàn bộ giá trị của vấn đề được đặt ra.

Một căn tính văn hóa trưởng thành không cần được bảo vệ bằng cách cấm đặt câu hỏi. Nó cần đủ sức đứng vững trước những câu hỏi có căn cứ, đủ khiêm tốn để điều chỉnh khi gặp chứng cứ mới và đủ tự tin để đối thoại với thế giới.

Câu hỏi kết thúc chương: Chúng ta muốn trao truyền cho thế hệ sau một căn tính chỉ tồn tại khi mọi người cùng tin, hay một căn tính đủ vững vàng để được nghiên cứu, chất vấn và phát triển?

Hoàng Phong Nhã 

Tài liệu tham khảo chính

1. Kim Định, Việt Lý Tố Nguyên, An Tiêm, Sài Gòn, 1970.
2. Kim Định, Cơ Cấu Việt Nho.
3. Luận Ngữ và Đạo Đức Kinh, dùng để đối chiếu các truyền thống Nho gia và Đạo gia.
4. Immanuel Kant, Groundwork of the Metaphysics of Morals; John Stuart Mill, On Liberty, dùng để đối chiếu về tự chủ, tự do và trách nhiệm.

2

Posted in: ĐỐI THOẠI VỚI KIM ĐỊNH