CHƯƠNG 3 -ĐỐI THOẠI VỚI MAHATMA GANDHI -TUỔI TRẺ – GANDHI CÓ PHẢI NGAY TỪ ĐẦU LÀ MỘT NGƯỜI THÁNH THIỆN? Luận đề trung tâm

 ĐỐI THOẠI VỚI MAHATMA GANDHI

CHƯƠNG III

TUỔI TRẺ – GANDHI CÓ PHẢI NGAY TỪ ĐẦU LÀ MỘT NGƯỜI THÁNH THIỆN?

Luận đề trung tâm

Mohandas Karamchand Gandhi không cần được xem là một con người hoàn hảo từ thuở nhỏ mới có thể trở thành nhân vật lịch sử đáng nghiên cứu. Trong The Story of My Experiments with Truth, Gandhi kể lại những trải nghiệm thời trẻ liên quan đến việc ăn thịt, hút thuốc, lấy tiền, nói dối và thú nhận lỗi lầm. Ông sử dụng những câu chuyện ấy để trình bày quá trình hình thành quan niệm về chân lý và tự kỷ luật của mình.

Luận đề của chương này là: điều đáng nghiên cứu không phải Gandhi có từng phạm lỗi hay không, mà là ông đã hồi tưởng, giải thích và sử dụng những trải nghiệm ấy như thế nào trong cách hiểu về chân lý của mình.

Cần phân biệt ba vấn đề. Một là sự kiện được Gandhi kể lại. Hai là ý nghĩa mà Gandhi trưởng thành gán cho sự kiện ấy. Ba là kết luận lịch sử mà người nghiên cứu có thể rút ra sau khi đối chiếu các nguồn.

Ba vấn đề này có liên quan nhưng không đồng nhất. Một lời tự thuật có thể cho biết rất nhiều về cách một người hiểu bản thân, song không phải mọi chi tiết trong đó đều đã được xác minh độc lập.

1. Nguồn tư liệu và giới hạn của lời tự thuật

Nguồn chính của chương là The Story of My Experiments with Truth, cuốn tự truyện Gandhi viết bằng tiếng Gujarati và được Mahadev Desai dịch sang tiếng Anh. Tác phẩm được công bố theo kỳ trong những năm 1920. Phần đầu kể lại gia đình, tuổi thơ, việc học, hôn nhân và những trải nghiệm trước khi Gandhi sang Anh.

Đây là nguồn tư liệu quan trọng vì Gandhi trực tiếp kể về những hành động mà ông xem là sai lầm của mình. Tuy nhiên, tác phẩm được viết khi ông đã trưởng thành và đã có một quan niệm đạo đức tương đối rõ ràng. Vì vậy, những sự kiện thời trẻ được trình bày thông qua ký ức và cách diễn giải của Gandhi ở giai đoạn sau.

Trong chương này, các nhận định được phân thành ba tầng:

Dữ kiện về văn bản: Gandhi đã viết gì trong tự truyện, ở phần nào và với cách diễn đạt ra sao.

Diễn giải của Gandhi: ông cho rằng trải nghiệm ấy có ý nghĩa gì đối với sự trưởng thành của mình.

Nhận định của người nghiên cứu: điều gì có thể rút ra từ lời kể, điều gì cần đối chiếu thêm và điều gì chưa đủ chứng cứ để kết luận.

Với những câu chuyện chưa có nguồn độc lập xác nhận, ta sẽ ghi nhận chúng là lời tự thuật của Gandhi, không nâng chúng thành sự kiện đã được kiểm chứng hoàn toàn.

2. Thử ăn thịt: lời kể về một cuộc thử nghiệm thời trẻ

Trong phần tự truyện có tên A Tragedy, Gandhi kể rằng khi còn trẻ, ông đã thử ăn thịt dưới ảnh hưởng của một người bạn. Theo lời ông, gia đình mình thuộc truyền thống Vaishnava, trong khi ảnh hưởng Jain tại Gujarat góp phần củng cố thái độ phản đối việc ăn thịt trong môi trường ông lớn lên.

Gandhi giải thích rằng khi ấy ông muốn trở nên mạnh mẽ và can đảm hơn. Ông cũng liên hệ ý tưởng cải cách chế độ ăn với mong muốn người Ấn Độ có đủ sức mạnh để chống lại người Anh và giành tự do. Chính Gandhi nhìn lại thời kỳ này như một giai đoạn mà nhiệt tình cải cách đã khiến ông không đánh giá đúng vấn đề nói dối cha mẹ.

Những điều trên là nội dung Gandhi kể trong tự truyện. Chúng cho biết cách ông giải thích động cơ của mình nhiều năm sau sự việc; chúng không phải bằng chứng độc lập xác nhận mọi suy nghĩ của ông ở thời điểm ấy.

Cần chú ý rằng câu chuyện không chỉ nói về ăn uống. Trong cách Gandhi hồi tưởng, nó còn gắn với quan niệm về sức mạnh và tình trạng của người Ấn dưới quyền lực Anh.

Tuy nhiên, không nên từ một trải nghiệm riêng lẻ suy ra rằng Gandhi thời trẻ đã có một chương trình chính trị hoàn chỉnh. Chính ông cho biết khi ấy chưa biết đến thuật ngữ Swaraj theo nghĩa mà ông sử dụng về sau. Vì thế, việc ông liên hệ trải nghiệm này với khát vọng tự do cần được đọc như một phần của lời hồi tưởng, chứ không phải bằng chứng rằng tư tưởng chính trị trưởng thành đã hình thành đầy đủ từ tuổi thiếu niên.

Điều có thể kết luận: Gandhi tự trình bày việc ăn thịt như một thử nghiệm gắn với ý tưởng về sức mạnh và cải cách.

Điều chưa thể kết luận: đây là nguyên nhân trực tiếp tạo ra tư tưởng bất bạo động hoặc toàn bộ quan niệm chính trị sau này của ông.

3. Nói dối cha mẹ và quyết định ngừng ăn thịt

Theo lời Gandhi, việc ăn thịt được thực hiện bí mật. Khi không ăn bữa cơm gia đình, ông đưa ra những lời giải thích không đúng sự thật để che giấu việc mình đã ăn trước đó.

Gandhi kể rằng ông dần nhận ra mâu thuẫn giữa mục tiêu cải cách mà mình theo đuổi và việc phải nói dối cha mẹ. Cuối cùng, ông quyết định ngừng ăn thịt trong thời gian cha mẹ còn sống, dù trong lời kể, ông cho biết quyết định này không đồng nghĩa với việc ông đã chấm dứt quan hệ với người bạn từng khuyến khích mình.

Đây là một chi tiết quan trọng vì nó giúp tránh cách kể đơn giản rằng Gandhi chỉ thử làm điều bị cấm rồi lập tức trở về với truyền thống.

Theo chính lời ông, quyết định ngừng ăn thịt gắn với vấn đề thành thật với cha mẹ. Trong trường hợp này, ông đặt sự trung thực trong quan hệ gia đình cao hơn mục tiêu thay đổi chế độ ăn mà mình cho là cần thiết.

Nhưng cần phân biệt việc Gandhi đưa ra quyết định ấy với đánh giá rằng quyết định đó đã trở thành nền tảng của toàn bộ triết lý chân lý. Kết luận thứ hai đòi hỏi phải xem xét thêm những văn bản và hành động ở các giai đoạn sau.

Một trải nghiệm có thể được người trong cuộc xem là quan trọng mà không nhất thiết là nguyên nhân duy nhất của tư tưởng hình thành về sau.

4. Hút thuốc và lấy tiền: điều gì được ghi trong tự truyện?

Trong chương Stealing and Atonement, Gandhi kể rằng ông và một người họ hàng bắt đầu hút những mẩu thuốc còn thừa của người lớn. Sau đó, họ lấy những đồng tiền nhỏ từ tiền của người giúp việc để mua thuốc hút.

Gandhi cũng kể về một lần ông và người họ hàng nghĩ đến việc tự sát vì cảm thấy bị hạn chế, không thể tự do làm những điều mình muốn. Theo lời ông, họ đã tìm hạt cà độc dược, nhưng cuối cùng không thực hiện ý định đến cùng và từ bỏ việc hút thuốc cũng như lấy tiền.

Những chi tiết này cần được đọc đúng tư cách nguồn: chúng là những sự việc Gandhi tự thuật về tuổi trẻ. Chưa thể mặc nhiên xem mọi chi tiết đều đã được xác nhận bằng hồ sơ hoặc lời chứng độc lập.

Cũng không nên dùng câu chuyện này để chẩn đoán tâm lý Gandhi hoặc khái quát về trạng thái tinh thần của ông khi ấy. Tư liệu trong chương này không đủ để làm điều đó.

Giá trị nghiên cứu của câu chuyện nằm ở chỗ Gandhi lựa chọn đưa hành vi lấy tiền, hút thuốc và ý định tự sát vào tự truyện của mình. Ông không chỉ kể những trải nghiệm phù hợp với hình ảnh đạo đức mà ông được biết đến về sau.

Việc công khai những điều bất lợi cho hình ảnh bản thân là một đặc điểm đáng chú ý của văn bản. Tuy nhiên, nó không tự động chứng minh rằng lời tự thuật hoàn toàn chính xác. Một tác giả có thể thành thật khi nhớ lại mà vẫn nhầm lẫn về chi tiết hoặc tổ chức ký ức theo cách phù hợp với quan niệm của mình ở thời điểm viết.

Do đó, điều chắc chắn nhất ở đây là: Gandhi đã chọn trình bày những hành vi ấy như những sai lầm của tuổi trẻ và đưa chúng vào câu chuyện về quá trình tự rèn luyện của mình.

5. Lấy vàng của anh và lời thú nhận với cha

Trong cùng chương Stealing and Atonement, Gandhi kể rằng khi khoảng mười lăm tuổi, ông lấy một mẩu vàng từ chiếc vòng tay của người anh để thanh toán khoản nợ của người này.

Theo lời ông, sau đó ông cảm thấy không thể tiếp tục giữ kín sự việc. Ông quyết định viết lời thú nhận, xin được tha thứ và chấp nhận hình phạt. Ông đưa mảnh giấy cho cha mình, Karamchand Gandhi, khi người cha đang nằm bệnh.

Gandhi mô tả cha mình đọc lời thú nhận rồi rơi nước mắt. Ông xem phản ứng ấy là một trải nghiệm có ý nghĩa sâu sắc.

Cần tách rõ hai tầng.

Tầng thứ nhất là sự kiện được tự thuật: Gandhi nói rằng mình đã lấy vàng, viết lời thú nhận và đưa cho cha.

Tầng thứ hai là ý nghĩa của ký ức: Gandhi nhấn mạnh sự đau buồn và phản ứng của cha, qua đó trình bày sự thú nhận như một trải nghiệm đạo đức quan trọng.

Trong phạm vi nguồn đang sử dụng, câu chuyện này chưa được xác minh độc lập đầy đủ. Vì vậy, cách viết chính xác là “Gandhi kể rằng” hoặc “theo hồi ức của Gandhi”, thay vì khẳng định mọi chi tiết như một sự kiện đã được kiểm chứng từ nhiều nguồn.

Dù vậy, văn bản cho phép xác định khá rõ cách Gandhi trưởng thành hiểu về hành động của mình: ông xem việc thú nhận là một phần của quá trình chịu trách nhiệm, chứ không chỉ là cách tránh bị phát hiện.

Đây là điều đáng chú ý trong tư tưởng đạo đức của ông. Nhưng cần tránh đi xa hơn chứng cứ bằng cách khẳng định một khoảnh khắc duy nhất đã tạo ra toàn bộ quan niệm về chân lý của Gandhi.

6. Sự thành thật và chân lý: hai khái niệm không hoàn toàn giống nhau

Từ những câu chuyện trên, có thể nhận ra một chủ đề nổi bật trong cách Gandhi trình bày tuổi trẻ: khoảng cách giữa điều một người tin là đúng và điều người ấy thực sự làm.

Tuy nhiên, cần phân biệt sự thành thật với chân lý.

Sự thành thật liên quan đến việc không cố ý nói sai hoặc che giấu điều mình biết. Chân lý, trong nghiên cứu lịch sử, còn đòi hỏi phải kiểm tra sự kiện, đối chiếu nguồn và xem xét những cách giải thích cạnh tranh.

Một người có thể thành thật nhưng nhớ sai. Một người có thể chân thành trong việc tự kiểm điểm nhưng vẫn đưa ra nhận định không chính xác. Vì thế, sự chân thành của tác giả không thay thế được việc kiểm chứng tư liệu.

Phân biệt này đặc biệt quan trọng khi nghiên cứu Gandhi. Ông gọi tự truyện của mình là câu chuyện về những “thí nghiệm với chân lý”. Cách gọi ấy cho biết chương trình tự diễn giải mà ông muốn trình bày: đời sống của ông được kể như một quá trình thử nghiệm và tự kiểm điểm.

Nhưng tên gọi của tác phẩm không đủ để chứng minh rằng mọi trải nghiệm được kể đều là những “thí nghiệm” theo nghĩa có phương pháp ngay từ đầu. Ta cần phân biệt cách Gandhi nhìn lại tuổi trẻ với cách ông thực sự suy nghĩ ở từng thời điểm.

7. Sai lầm có tự động tạo ra sự trưởng thành?

Không có đủ cơ sở để khẳng định như vậy.

Một người có thể mắc lỗi rồi che giấu. Một người khác có thể thừa nhận nhưng không sửa đổi. Cũng có người rút kinh nghiệm từ thất bại, nhưng vẫn lặp lại một sai lầm trong hoàn cảnh khác.

Do đó, sai lầm tự nó không tạo ra sự trưởng thành. Điều cần xem xét là cách một người phản ứng trước sai lầm và những thay đổi có thể quan sát được sau đó.

Trong tự truyện, Gandhi trình bày một số trải nghiệm thời trẻ theo hướng ông nhận ra mâu thuẫn, thú nhận hoặc quyết định thay đổi hành vi. Đây là cách ông giải thích quá trình hình thành đạo đức của mình.

Nhưng để đánh giá mức độ thay đổi thực tế, người nghiên cứu phải tiếp tục theo dõi những hành động và văn bản ở các giai đoạn sau. Không thể chỉ dựa vào câu chuyện tuổi trẻ rồi kết luận rằng Gandhi đã vượt qua mọi mâu thuẫn đạo đức.

Bài học có thể rút ra ở cấp độ khái quát: muốn hiểu sự trưởng thành của một người, cần nghiên cứu cả sai lầm, cách người ấy nhìn lại sai lầm và hành động tiếp theo. Không nên chỉ căn cứ vào lời tự nhận xét của người đó.

8. Phản đề: có nên xem tự truyện là lời thú nhận hoàn toàn minh bạch?

Không nên.

Tự truyện là nguồn sử liệu, nhưng cũng là một tác phẩm được tổ chức theo mục đích và quan điểm của người viết. Tác giả lựa chọn sự kiện nào để kể, dành dung lượng cho điều gì, và đặt ý nghĩa của sự kiện trong mối liên hệ với cuộc đời ra sao.

Điều này không đồng nghĩa với việc Gandhi cố ý bóp méo quá khứ. Nó chỉ có nghĩa rằng tự truyện cần được đọc với ý thức về tính chất hồi tưởng của nó.

Đối với các câu chuyện trong chương này, cần giữ ba giới hạn:

• Không biến lời tự thuật thành sự kiện đã được xác minh độc lập khi chưa có chứng cứ bổ sung.
• Không coi cách Gandhi giải thích sự kiện nhiều năm sau là bằng chứng trực tiếp về toàn bộ động cơ của ông khi còn trẻ.
• Không suy ra rằng những trải nghiệm này đã tất yếu dẫn tới Satyagraha, Ahimsa hoặc vai trò lãnh đạo phong trào độc lập Ấn Độ.

Những tư tưởng và vai trò ấy cần được nghiên cứu trong các hoàn cảnh lịch sử cụ thể, nhất là tại Nam Phi và trong quá trình Gandhi hoạt động ở Ấn Độ.

9. Điều gì có thể kết luận từ chương này?

Từ tự truyện, có thể xác định ba điểm.

Thứ nhất, Gandhi tự kể về những hành vi thời trẻ mà ông xem là sai lầm, bao gồm thử ăn thịt, hút thuốc, lấy tiền và lấy vàng của người anh.

Thứ hai, ông gắn một số trải nghiệm ấy với vấn đề nói dối, thú nhận và trách nhiệm cá nhân.

Thứ ba, khi viết tự truyện, Gandhi đã lựa chọn những sự việc này để giải thích quá trình hình thành quan niệm về chân lý của mình.

Tuy nhiên, chương này chưa đủ cơ sở để xác định mức độ chính xác độc lập của mọi chi tiết, cũng chưa thể chứng minh quan hệ nhân quả trực tiếp giữa từng trải nghiệm và tư tưởng chính trị trưởng thành.

Muốn tiến xa hơn, cần đối chiếu các bản văn của Gandhi, lịch sử xuất bản tự truyện, những tư liệu đương thời có liên quan và nghiên cứu học thuật về cách ông xây dựng hình ảnh bản thân.

Kết luận chương

Gandhi không cần phải là một đứa trẻ hoàn hảo mới trở thành một nhân vật lịch sử có ý nghĩa. Chính tự truyện của ông cho thấy ông muốn trình bày cuộc đời mình như một quá trình có sai lầm, tự kiểm điểm và thay đổi.

Nhưng điều quan trọng đối với người nghiên cứu không phải là chấp nhận nguyên vẹn cách Gandhi giải thích cuộc đời mình, cũng không phải tìm mọi cách bác bỏ lời kể ấy.

Cần phân biệt điều ông kể, điều ông tin về quá khứ và điều chứng cứ lịch sử cho phép khẳng định.

Luận đề của chương vì vậy không phải “sai lầm đã tạo ra Gandhi”, mà là Gandhi trưởng thành đã sử dụng những ký ức về sai lầm thời trẻ để trình bày quan niệm của mình về chân lý và tự kỷ luật. Việc đánh giá quan niệm ấy cần tiếp tục qua những văn bản và hành động ở các giai đoạn sau của cuộc đời ông.

Từ đây, nghiên cứu chuyển sang một vấn đề khác: hôn nhân sớm và đời sống gia đình của Gandhi. Đó là lĩnh vực mà ký ức cá nhân, phong tục xã hội, quan hệ giới và quan niệm đạo đức cần được đặt cạnh nhau, thay vì chỉ đọc qua lời tự thuật của một nhân vật nổi tiếng.

Chương IV – Hôn nhân ở tuổi mười ba: Một Gandhi không thể tách khỏi thời đại.

Hoàng Phong Nhã 

Posted in: ĐỐI THOẠI VỚI MAHATMA GANDHI