CHƯƠNG 1 - ĐỐI THOẠI VỚI MINH MẠNG - NGUYỄN PHÚC ĐẢM — TỪ HOÀNG TỬ ĐẾN MINH MẠNG

 ĐỐI THOẠI VỚI MINH MẠNG

Từ thống nhất quyền lực đến bài toán xây dựng một quốc gia mạnh

CHƯƠNG I

NGUYỄN PHÚC ĐẢM — TỪ HOÀNG TỬ ĐẾN MINH MẠNG

Quyền kế vị, tính chính danh và sự hình thành một vị vua trong buổi đầu triều Nguyễn

Dẫn nhập: Một vị vua không chỉ được tạo nên bởi ngai vàng

Khi nhìn lại triều Nguyễn, Minh Mạng thường được nhắc đến như một vị vua có năng lực tổ chức nhà nước, củng cố quyền lực trung ương, cải cách hành chính và mở rộng sự kiểm soát của triều đình trên toàn lãnh thổ. Nhưng nếu chỉ bắt đầu từ những thành tựu sau khi ông lên ngôi, chúng ta dễ mắc một sai lầm: lấy kết quả của cả một đời trị vì để giải thích ngược lại quyết định chọn người kế vị của Gia Long.

 I. Nguyễn Phúc Đảm trong bài toán kế vị của Gia Long

Nguyễn Phúc Đảm là con của Gia Long với bà Trần Thị Đang, về sau được tôn là Thuận Thiên Cao Hoàng hậu. Ông không phải con trưởng của Gia Long. Trong khi đó, Hoàng thái tử Nguyễn Phúc Cảnh, con trưởng của Gia Long, đã mất năm 1801, để lại các con trai, trong đó có Nguyễn Phúc Đán, thường được gọi là Mỹ Đường.

Tình thế ấy tạo ra một vấn đề không đơn giản.

Một bên là dòng của Hoàng thái tử Cảnh, người từng được xác lập vị trí kế vị khi còn sống. Bên kia là các hoàng tử còn sống của Gia Long, trong đó có Nguyễn Phúc Đảm. Nếu xét theo quan hệ huyết thống, cả hai nhánh đều có vị trí đáng kể trong hoàng tộc. Nhưng nếu xét theo yêu cầu vận hành của triều đình, nhà vua còn phải cân nhắc tuổi tác, khả năng điều hành, sự ủng hộ của các đại thần và nguy cơ bất ổn khi chuyển giao quyền lực.

Chúng ta không nên mặc nhiên cho rằng Gia Long chỉ có một lựa chọn hợp lệ. Cũng không nên giả định rằng ông có thể chọn bất cứ ai mà không cần quan tâm đến truyền thống kế vị, nghi lễ và phản ứng của triều thần.

Điều quan trọng là phải tìm hiểu Gia Long đã xử lý những yếu tố ấy ra sao.

Theo cách ghi chép của Đại Nam thực lục, đến năm Gia Long thứ 15 (1816), nhà vua cho rằng việc định ngôi Thái tử là cần thiết để củng cố chính thống và bảo đảm nền tảng của quốc gia. Nguyễn Phúc Đảm được lựa chọn và được lập làm Hoàng thái tử, sau đó đổi tên thành Nguyễn Phúc Hiệu theo nghi thức của triều đình. Về sau, khi lên ngôi, ông lấy niên hiệu Minh Mạng.

Từ sự kiện này, có thể xác định một điểm chắc chắn: ngai vàng của Minh Mạng không phải kết quả của việc ông đương nhiên là người đứng đầu dòng trưởng, mà là kết quả của quyết định lựa chọn và xác lập người kế vị dưới triều Gia Long.

Tuy nhiên, nhận định ấy mới mô tả kết quả. Nó chưa giải thích đầy đủ những cân nhắc dẫn đến quyết định đó.

 II. Lễ tang năm 1814: Khi nghi lễ trở thành vấn đề chính trị

Năm 1814, Thừa Thiên Cao Hoàng hậu Tống Thị Lan, vợ chính của Gia Long và mẹ của Hoàng thái tử Cảnh, qua đời.

Lễ tang của một hoàng hậu không chỉ là việc riêng của gia đình nhà vua. Đó là nghi lễ cấp quốc gia, liên quan đến trật tự hoàng tộc, danh phận của những người tham dự và cách triều đình thể hiện sự tôn trọng đối với các nguyên tắc lễ chế.

Trong cuộc bàn bạc về người chủ tế, Hoàng tôn Nguyễn Phúc Đán, con trai của Hoàng thái tử Cảnh, được đề nghị theo lý lẽ thường được diễn đạt bằng khái niệm “đích tôn thừa trọng”. Tuy nhiên, Gia Long không chấp nhận áp dụng nguyên tắc ấy một cách máy móc. Theo lời chép được dẫn lại từ Đại Nam thực lục, nhà vua viện dẫn việc Nguyễn Phúc Đảm từng được Hoàng hậu nhận làm con nuôi và cho rằng việc tế lễ của quốc gia không nhất thiết phải hoàn toàn theo cách xử lý trong gia đình thường dân.

Sự kiện này cần được phân tích cẩn trọng.

Trước hết, việc đề nghị Nguyễn Phúc Đán làm chủ tế không tự động chứng minh rằng ông được xem là người kế vị ngai vàng. Chủ tế trong một lễ tang và người kế vị hoàng đế là hai vị trí khác nhau. Chúng có thể liên quan đến cùng một hệ thống quan niệm về huyết thống, danh phận và lễ nghi, nhưng không thể đồng nhất.

Thứ hai, việc Gia Long chọn Nguyễn Phúc Đảm làm chủ tế theo lập luận của mình cũng không tự động chứng minh rằng nhà vua đã hoàn tất mọi quyết định về người kế vị từ năm 1814. Sự kiện ấy có thể cho thấy nhà vua muốn khẳng định vị trí của Nguyễn Phúc Đảm trong trật tự hoàng gia; nhưng để kết luận rằng đó là một bước chuẩn bị có chủ ý cho việc lập Thái tử năm 1816, chúng ta cần thêm chứng cứ.

Thứ ba, nếu Nguyễn Văn Thành có nêu lý lẽ liên quan đến “đích tôn thừa trọng”, cần xác định chính xác ông đã nói gì, trong hoàn cảnh nào và với mục đích gì. Không thể chỉ từ một ý kiến về nghi lễ mà kết luận ông đã có kế hoạch đưa Nguyễn Phúc Đán lên ngôi.

Đây là điểm cần giữ vững trong toàn bộ công trình: không biến một sự kiện có liên quan đến kế vị thành bằng chứng trực tiếp về một cuộc tranh giành ngai vàng nếu sử liệu chưa chứng minh điều đó.

### Vậy lễ tang năm 1814 cho chúng ta biết điều gì?

Sự kiện cho thấy các nguyên tắc huyết thống và nghi lễ có thể trở thành vấn đề cần thương lượng, giải thích và quyết định ở cấp cao nhất của triều đình.

Gia Long không chỉ giải quyết một nghi thức tang lễ. Ông còn phải duy trì quyền quyết định tối cao của hoàng đế trong một môi trường mà danh phận của các nhánh hoàng tộc có thể tạo ra những kỳ vọng khác nhau.

Tuy nhiên, việc nhà vua có quyền quyết định không có nghĩa là các nguyên tắc truyền thống hoàn toàn không còn tác dụng. Nếu những nguyên tắc ấy không có ý nghĩa, Gia Long đã không cần viện dẫn lý lẽ để bảo vệ quyết định của mình.

 III. “Đích tôn thừa trọng” có phải là quyền kế vị ngai vàng?

Đây là một trong những điểm dễ bị diễn giải quá mức khi nghiên cứu việc Gia Long lựa chọn Minh Mạng.

Khái niệm “đích tôn thừa trọng” thuộc về hệ thống quan niệm gia đình và nghi lễ truyền thống, gắn với việc người cháu đích tôn đảm nhận vai trò thừa kế trách nhiệm thờ tự trong những hoàn cảnh nhất định. Nhưng quyền thừa kế trong gia đình không đồng nghĩa một cách tự động với quyền kế vị ngai vàng.

Hoàng đế không chỉ là người đứng đầu một gia đình. Trong cơ cấu quân chủ, việc kế vị còn liên quan đến quyền lực nhà nước, trật tự triều đình, sự xác lập của tiên đế và yêu cầu duy trì ổn định chính trị.

Vì vậy, khi xem xét vị trí của Nguyễn Phúc Đán, cần phân biệt:

* Ông là con của Hoàng thái tử Cảnh, người từng được xác lập làm người kế vị.

* Ông có vị trí trong hoàng tộc và có thể được viện dẫn trong các tranh luận về huyết thống, nghi lễ.

* Ông có được Gia Long chính thức xác lập làm người kế vị ngai vàng hay không.

Hai điều đầu không tự động dẫn đến điều thứ ba.

Ngược lại, việc Nguyễn Phúc Đảm được Gia Long lựa chọn cũng không cho phép chúng ta phủ nhận rằng dòng của Hoàng thái tử Cảnh từng có vị trí đặc biệt trong cấu trúc hoàng tộc.

Một nghiên cứu nghiêm túc phải giữ được cả hai vế: không biến quan niệm “đích tôn thừa trọng” thành một quy tắc kế vị tuyệt đối, nhưng cũng không xóa bỏ ý nghĩa chính trị và nghi lễ của dòng Hoàng thái tử Cảnh.

Vấn đề không phải là chọn một nguyên tắc rồi buộc mọi sự kiện phải phục tùng nguyên tắc ấy. Vấn đề là xác định trong thực tế triều Nguyễn, những nguyên tắc nào được viện dẫn, ai viện dẫn, nhà vua trả lời ra sao và quyết định cuối cùng được thực hiện bằng cách nào.

 IV. Nguyễn Văn Thành: Một ý kiến về lễ nghi có phải là một phe phái kế vị?

Nguyễn Văn Thành là một công thần lớn của Gia Long, từng đảm nhiệm những chức vụ quan trọng trong quân đội và bộ máy cai trị. Ông cũng tham gia vào công việc xây dựng nhà nước Nguyễn sau khi chiến tranh kết thúc.

Trong các bài viết về việc kế vị năm 1816, Nguyễn Văn Thành thường được đặt vào trung tâm của câu chuyện, đặc biệt khi người ta liên hệ ý kiến của ông về Nguyễn Phúc Đán với vụ án Nguyễn Văn Thuyên, con trai ông.

Nhưng ở đây cần phân biệt điều đã được ghi chép với cách diễn giải về sau.

Việc Nguyễn Văn Thành nêu một ý kiến liên quan đến lễ nghi năm 1814, nếu được văn bản xác nhận, là một dữ kiện. Việc ông có chủ trương đưa Nguyễn Phúc Đán lên ngôi là một nhận định cần chứng minh bằng những lời nói, hành động hoặc văn bản cụ thể. Việc ông tổ chức một phe phái chính trị nhằm thay đổi người kế vị lại là một mệnh đề mạnh hơn, đòi hỏi chứng cứ tương ứng.

Không thể đi từ mệnh đề thứ nhất đến mệnh đề thứ ba chỉ bằng suy luận.

Một bài nghiên cứu về cạnh tranh quyền lực đầu thế kỷ XIX đã đặt vụ Nguyễn Văn Thành vào bối cảnh quan hệ giữa các đại thần, sự nghi ngờ của Gia Long và quá trình củng cố quyền lực của nhà vua. Cách tiếp cận này có giá trị gợi mở, nhưng vẫn cần được kiểm tra bằng văn bản gốc, nhất là khi nó giải thích động cơ của những nhân vật lịch sử.

Câu hỏi cần đặt ra không phải chỉ là Nguyễn Văn Thành đứng về ai, mà còn là:

* Ông thực sự đề nghị điều gì?

* Đề nghị đó xuất phát từ quan niệm lễ nghi, từ đánh giá về người kế vị hay từ một tính toán chính trị?

* Gia Long hiểu đề nghị ấy như thế nào?

* Có bằng chứng độc lập nào cho thấy Nguyễn Văn Thành đã tổ chức hoạt động nhằm thay đổi quyết định kế vị hay không?

Nếu không trả lời được những câu hỏi này, việc gọi ông là người đứng đầu một “phe Mỹ Đường” sẽ vượt quá khả năng chứng minh của tư liệu.

Vụ Nguyễn Văn Thuyên và giới hạn của suy luận hồi cố

Vụ án Nguyễn Văn Thuyên, con trai Nguyễn Văn Thành, trở nên nghiêm trọng vào giai đoạn trước khi Gia Long chính thức lập Thái tử. Đại Nam thực lục có ghi lại việc triều đình xem xét bài thơ bị cho là có ý phản nghịch, việc Nguyễn Văn Thành bị tước chức và những diễn biến dẫn đến cái chết của ông.

Trật tự thời gian này khiến vụ án đáng được nghiên cứu trong bối cảnh cuộc chuyển giao quyền lực. Tuy nhiên, thời điểm xảy ra gần nhau không đủ chứng minh rằng vụ án được dựng lên chỉ để loại bỏ một người ủng hộ Nguyễn Phúc Đán.

Có thể đặt ra giả thuyết về sự liên hệ giữa vụ án và vấn đề kế vị. Nhưng để nâng giả thuyết thành kết luận, cần tìm được bằng chứng về mối liên hệ trực tiếp: lời khai, thư từ, tấu sớ, chỉ dụ hoặc những ghi chép độc lập có thể xác nhận động cơ chính trị.

Cũng cần tránh một sai lầm ngược lại: vì chính sử ghi Nguyễn Văn Thuyên bị nghi có ý phản nghịch, ta không thể mặc nhiên coi mọi cáo buộc là hoàn toàn chính xác. Hồ sơ một vụ án chính trị phải được xem xét từ cả phía cơ quan buộc tội, người bị buộc tội và bối cảnh quyền lực.

Điều có thể khẳng định ở đây là vụ án đã gây hậu quả lớn đối với Nguyễn Văn Thành và làm thay đổi vị trí của ông trong triều đình. Điều chưa thể khẳng định nếu chưa có thêm chứng cứ là vụ án ấy có được thiết kế nhằm giải quyết cuộc tranh luận kế vị hay không.

 V. Năm 1816: Gia Long xác lập người kế vị

Năm Gia Long thứ 15 (1816), nhà vua quyết định lập Nguyễn Phúc Đảm làm Hoàng thái tử.

Theo cách ghi chép trong Đại Nam thực lục, quyết định được đặt trong khuôn khổ yêu cầu bảo đảm “chính thống” và sự bền vững của quốc gia. Đây là điểm quan trọng: triều đình không chỉ thông báo tên người kế vị, mà còn trình bày việc lập Thái tử như một hành động cần thiết cho trật tự nhà nước.

Quyết định ấy có thể được nhìn từ ba góc độ.

Thứ nhất, đó là quyết định của người sáng lập triều đại.

Gia Long là người đã giành thắng lợi trong cuộc chiến thống nhất và thiết lập triều Nguyễn. Trong hệ thống quân chủ, ông có quyền lực rất lớn trong việc lựa chọn người kế vị. Nhưng quyền quyết định của nhà vua không làm cho việc nghiên cứu động cơ và hoàn cảnh lựa chọn trở nên thừa thãi.

Thứ hai, đó là hành động thể chế hóa sự kế vị.

Việc lập Thái tử biến một khả năng thành một địa vị chính thức. Từ thời điểm đó, Nguyễn Phúc Đảm không còn chỉ là một hoàng tử được cân nhắc, mà trở thành người kế vị đã được triều đình xác lập. Quyết định này tạo cơ sở cho việc chuẩn bị chuyển giao quyền điều hành đất nước.

Thứ ba, đó là sự lựa chọn có hệ quả lâu dài.

Minh Mạng về sau xây dựng một mô hình cai trị với quyền lực trung ương mạnh, hệ thống hành chính được tổ chức chặt chẽ và sự kiểm soát ngày càng sâu của triều đình. Nhưng những kết quả đó thuộc về quá trình trị vì sau này, không thể được dùng làm bằng chứng duy nhất để kết luận rằng lựa chọn của Gia Long năm 1816 là tất yếu hoặc hoàn toàn đúng đắn.

Đây là một nguyên tắc phương pháp luận quan trọng: không lấy thành công hay thất bại của người kế vị trong tương lai để thay thế việc khảo sát những thông tin mà người lựa chọn có thể biết tại thời điểm ra quyết định.

Gia Long có thể đã đánh giá Nguyễn Phúc Đảm phù hợp với yêu cầu của mình. Nhưng muốn biết ông dựa trên những tiêu chuẩn nào, chúng ta phải tiếp tục đối chiếu lời dụ, ghi chép về quá trình đào tạo hoàng tử, nhận xét của triều thần và những hành động cụ thể của nhà vua trước năm 1816.

 VI. Quyết định kế vị có giải quyết được vấn đề chính danh?

Về mặt thủ tục, việc lập Thái tử đã xác lập Nguyễn Phúc Đảm thành người kế vị chính thức của Gia Long. Nhưng tính chính danh trong một vương triều không chỉ nằm ở văn bản bổ nhiệm.

Nó còn được hình thành qua nhiều yếu tố: huyết thống, nghi lễ, sự thừa nhận của triều thần, khả năng thực thi quyền lực và kết quả trị nước. Những yếu tố này có thể hỗ trợ nhau, nhưng cũng có lúc tạo ra căng thẳng.

Trường hợp Nguyễn Phúc Đảm cho thấy một điểm đáng chú ý: quyết định của nhà vua có thể giải quyết vấn đề pháp lý và chính trị trước mắt, nhưng không nhất thiết xóa bỏ mọi cách nhìn khác nhau về trật tự hoàng tộc.

Tuy nhiên, chúng ta không được suy từ sự tồn tại của những yếu tố cạnh tranh ấy để mặc nhiên kết luận rằng triều đình năm 1816 đang đứng trước một cuộc khủng hoảng kế vị toàn diện. Muốn đưa ra nhận định như vậy, phải có chứng cứ về mức độ bất đồng, phạm vi của sự chống đối và ảnh hưởng thực tế của nó đến hoạt động triều chính.

Ở đây, điều đáng nghiên cứu không phải là tìm một phe “chính nghĩa” và một phe “sai lầm”, mà là hiểu cách một nhà nước quân chủ xử lý sự khác biệt giữa các nguyên tắc kế vị và quyết định của người đứng đầu.

Nếu chỉ nhìn từ kết quả, ta có thể nói Gia Long đã chọn được người kế vị và triều Nguyễn tiếp tục tồn tại. Nhưng nếu nhìn từ góc độ xây dựng thể chế, câu hỏi lớn hơn là: liệu triều đình đã hình thành được một nguyên tắc kế vị đủ rõ để những lần chuyển giao sau này không hoàn toàn phụ thuộc vào ý chí cá nhân của mỗi hoàng đế hay chưa?

Câu hỏi ấy sẽ còn trở lại trong lịch sử triều Nguyễn.

VII. Từ hoàng tử đến hoàng đế: Điều gì đã được xác lập, điều gì còn phải chứng minh?

Nhìn lại giai đoạn 1814–1816, có thể rút ra một số kết luận có mức độ chắc chắn khác nhau.

 Những điểm có cơ sở sử liệu

* Năm 1814, việc tổ chức lễ tang Thừa Thiên Cao Hoàng hậu có liên quan đến tranh luận về người chủ tế và cách vận dụng lễ nghi hoàng gia.

* Nguyễn Phúc Đán, con của Hoàng thái tử Cảnh, có vị trí đặc biệt trong hoàng tộc, nhưng vị trí đó không tự động đồng nghĩa với quyền kế vị ngai vàng.

* Năm 1816, Gia Long chính thức lập Nguyễn Phúc Đảm làm Hoàng thái tử.

* Vụ án Nguyễn Văn Thành và Nguyễn Văn Thuyên diễn ra trong cùng giai đoạn lịch sử và cần được nghiên cứu trong bối cảnh chính trị của triều Gia Long. Tuy nhiên, mối quan hệ nhân quả trực tiếp giữa vụ án và quyết định kế vị cần được chứng minh riêng.

Những vấn đề cần tiếp tục kiểm chứng

* Gia Long đã cân nhắc những ứng viên nào, và ông đánh giá từng người theo những tiêu chuẩn gì?

* Việc viện dẫn tư cách con nuôi của Thừa Thiên Cao Hoàng hậu có vai trò đến đâu trong quyết định năm 1814 và việc lập Thái tử năm 1816?

* Nguyễn Văn Thành có chủ trương chính trị rõ ràng về việc đưa Nguyễn Phúc Đán lên ngôi hay không?

* Vụ án Nguyễn Văn Thuyên có liên hệ trực tiếp với vấn đề kế vị, hay hai sự kiện chỉ cùng diễn ra trong một thời kỳ nhiều căng thẳng?

Những ghi chép hiện còn có phản ánh đầy đủ ý kiến bất đồng trong triều đình hay không?

Các câu hỏi này không nhằm phủ nhận những gì sử liệu đã ghi. Chúng nhằm xác định ranh giới giữa điều đã biết và điều vẫn cần nghiên cứu.

VIII. Nhìn từ góc độ xây dựng quốc gia: Một quyết định đúng người có thay thế được một thể chế tốt?

Đây là câu hỏi nối câu chuyện kế vị với chủ đề lớn hơn của cuốn sách.

Gia Long đã chọn Nguyễn Phúc Đảm. Quyết định đó mở đường cho sự hình thành triều Minh Mạng, một giai đoạn quan trọng trong quá trình tổ chức và tập trung quyền lực của nhà Nguyễn.

Nhưng cần phân biệt hai vấn đề: lựa chọn một cá nhân có năng lực và xây dựng một thể chế có khả năng duy trì hiệu quả qua nhiều thế hệ.

Một nhà vua có thể lựa chọn đúng người kế vị theo đánh giá của mình. Nhưng nếu nguyên tắc kế vị phụ thuộc quá nhiều vào quyết định riêng của quân chủ, triều đình vẫn phải đối mặt với câu hỏi về tính ổn định khi người kế vị tiếp theo không có cùng năng lực hoặc khi các nhánh hoàng tộc có cách hiểu khác nhau về danh phận.

Tương tự, việc tập trung quyền lực có thể giúp nhà nước thống nhất mệnh lệnh và tăng khả năng thực thi chính sách. Nhưng nó cũng đặt ra câu hỏi về cơ chế kiểm tra, khả năng phản biện và việc xử lý những bất đồng trong nội bộ.

Những vấn đề này không thể được giải quyết chỉ bằng cách đánh giá Gia Long là người sáng lập giỏi hay Minh Mạng là vị vua có năng lực. Chúng đòi hỏi chúng ta nhìn vào cách quyền lực được trao truyền, giới hạn và kiểm soát.

Từ đây, câu chuyện về Nguyễn Phúc Đảm không còn chỉ là câu chuyện của một hoàng tử được chọn làm Thái tử. Nó trở thành điểm khởi đầu để khảo sát cách triều Nguyễn giải quyết mối quan hệ giữa con người, quyền lực và thể chế.

 Kết chương: Gia Long đã chọn người kế vị, nhưng lịch sử còn phải đánh giá cách lựa chọn ấy

Năm 1816, Nguyễn Phúc Đảm được xác lập làm Hoàng thái tử. Sau khi Gia Long qua đời, ông lên ngôi, lấy niên hiệu Minh Mạng.

Sự kiện này là kết quả rõ ràng của quyết định kế vị. Nhưng những tranh luận liên quan đến huyết thống, nghi lễ, vị trí của dòng Hoàng thái tử Cảnh và vai trò của các đại thần cho thấy quá trình ấy không thể được giải thích đầy đủ bằng một câu đơn giản rằng Gia Long đã chọn người con phù hợp nhất.

Chúng ta cần biết ông dựa vào những tiêu chuẩn nào, những nguyên tắc nào được viện dẫn, những ý kiến nào được chấp nhận và những ý kiến nào bị bác bỏ. Đồng thời, cần thận trọng trước những câu chuyện được viết lại về sau, nhất là khi người viết đã biết kết quả cuối cùng của lịch sử.

Minh Mạng đã trở thành một vị vua có ảnh hưởng lớn trong lịch sử Việt Nam thế kỷ XIX. Nhưng muốn hiểu ông một cách khách quan, chúng ta phải bắt đầu từ thời điểm ông chưa phải là vua, khi vị trí của ông còn phụ thuộc vào quyết định của Gia Long và vào cách triều đình xác lập trật tự kế vị.

Đó là điểm xuất phát của cuộc đối thoại này.

Câu hỏi dành cho Minh Mạng:

Thưa Hoàng đế, khi còn là Hoàng tử Đảm, ngài được tiên đế lựa chọn giữa những khả năng kế vị khác nhau. Ngài có thể giải thích sự lựa chọn ấy bằng ý chí của Gia Long, bằng năng lực của bản thân hay bằng yêu cầu ổn định của quốc gia? Và khi đã lên ngôi, ngài có cho rằng một quyết định đúng của nhà vua đủ để giải quyết vấn đề chính danh, hay một quốc gia mạnh còn cần những nguyên tắc vượt lên trên ý chí của một cá nhân?

Đây là câu hỏi chúng ta sẽ tiếp tục theo đuổi trong những chương sau.

Hoàng Phong Nhã 

Read more »

CHƯƠNG 5 - KIM ĐỊNH VÀ GIỚI TRÍ THỨC MIỀN NAM TRƯỚC NĂM 1975

CHƯƠNG V

KIM ĐỊNH VÀ GIỚI TRÍ THỨC MIỀN NAM TRƯỚC NĂM 1975

Một người tìm Việt Triết giữa nhiều con đường tư tưởng

Muốn hiểu Kim Định, cần đặt ông bên cạnh những người cùng thời, không phải để xếp hạng ai lớn hơn ai, mà để nhận ra điều gì là điểm chung của một thế hệ và điều gì thực sự làm nên nét riêng của ông.

Miền Nam trước năm 1975 có một đời sống trí thức phong phú nhưng không đồng nhất. Các trường đại học, tạp chí, nhà xuất bản, hội văn hóa và phong trào sinh viên là những không gian nơi các quan niệm về con người, dân tộc, truyền thống và hiện đại được tranh luận.

Người ta đọc triết học phương Tây, nghiên cứu Nho học, diễn giải Phật giáo, tìm hiểu văn hóa Việt Nam và tranh luận về những con đường phát triển đất nước. Có người muốn phục hồi truyền thống. Có người tìm cách vượt khỏi truyền thống. Có người tìm một sự kết hợp giữa Đông phương và Tây phương.

Kim Định bước vào môi trường ấy với một câu hỏi riêng: có thể tìm thấy một nền triết lý Việt Nam nằm phía sau những lớp văn hóa, truyền thuyết và kinh điển đã được lưu truyền qua lịch sử hay không?

Nhưng câu hỏi ấy không chỉ thuộc về ông. Điều cần tìm hiểu là ông đã tiếp nối những mối quan tâm chung của thời đại như thế nào, và ở đâu ông xây dựng một hệ thống khác biệt.

1. Một đời sống trí thức không chỉ có một trung tâm

Khi nhắc đến trí thức miền Nam trước năm 1975, người ta thường nhớ đến Sài Gòn. Đây là trung tâm đại học, báo chí, xuất bản và tranh luận tư tưởng quan trọng. Tuy nhiên, đời sống học thuật không chỉ nằm trong một thành phố hay một trường đại học. Huế, Đà Lạt và những mạng lưới văn hóa, tôn giáo khác cũng góp phần tạo nên không gian ấy.

Một nghiên cứu của Phạm Văn Quang về trường trí thức miền Nam hậu thuộc địa nhấn mạnh vai trò của các triết gia, giáo sư, tạp chí và đại học trong việc hình thành những vị trí và quan niệm khác nhau trong đời sống trí thức. Nghiên cứu về chủ nghĩa hiện sinh tại miền Nam của Wynn Gadkar-Wilcox cũng cho thấy các trí thức Sài Gòn đã thảo luận về Sartre, Camus và Malraux, đồng thời tìm cách liên hệ những tư tưởng này với Phật giáo và hoàn cảnh chiến tranh Việt Nam.

Những nghiên cứu ấy giúp chúng ta tránh một hình dung đơn giản: miền Nam chỉ tiếp nhận tư tưởng nước ngoài một cách thụ động.

Trên thực tế, việc tiếp nhận thường đi cùng lựa chọn, diễn giải, tranh luận và đôi khi là phản kháng. Một tư tưởng được du nhập không nhất thiết giữ nguyên ý nghĩa ban đầu; nó có thể được đặt vào một hoàn cảnh mới để trả lời những câu hỏi mới.

Kim Định cũng hoạt động trong không gian như vậy. Ông không chỉ tiếp nhận Nho học như một di sản có sẵn. Ông muốn đọc lại di sản ấy từ câu hỏi về Việt Nam.

Điểm cần lưu ý là bối cảnh chung không tự động chứng minh ảnh hưởng trực tiếp. Muốn khẳng định một học giả chịu ảnh hưởng của một người khác, cần có văn bản, thư từ, ghi chép học tập, lời dẫn, sự trao đổi có thể xác minh hoặc những dấu hiệu lịch sử cụ thể. Chỉ vì hai người sống cùng thời và có một số quan điểm tương tự, chưa đủ để kết luận người này đã vay mượn tư tưởng của người kia.

2. Nguyễn Đăng Thục: cùng tìm truyền thống, nhưng không cùng một dự án

Trong số những học giả cần đặt bên cạnh Kim Định, Nguyễn Đăng Thục là trường hợp đặc biệt quan trọng.

Nguyễn Đăng Thục là một học giả nghiên cứu triết học phương Đông và lịch sử tư tưởng Việt Nam. Sau năm 1954, ông tiếp tục hoạt động tại miền Nam, giảng dạy ở Đại học Văn khoa Sài Gòn và tham gia các tổ chức, tạp chí văn hóa. Ông là một trong những nhân vật quan trọng của phong trào nghiên cứu và đề cao Nho học tại miền Nam.

Nghiên cứu của Nguyễn Tuấn Cường, đăng trên Journal of Vietnamese Studies, phân tích hoạt động phục hưng Nho học ở miền Nam giai đoạn 1955–1975 và xem Nguyễn Đăng Thục như một học giả Tân Nho học Việt Nam. Nghiên cứu đặt hoạt động của ông trong bối cảnh phi thực dân hóa, chủ nghĩa dân tộc và nhu cầu xác lập truyền thống văn hóa của Việt Nam.

Điều này cho thấy Kim Định không phải người duy nhất muốn tìm một nền tảng tư tưởng bản địa trong thời kỳ ấy.

Tuy nhiên, không nên vì thế mà đồng nhất hai người.

Nguyễn Đăng Thục có một chương trình nghiên cứu rộng về lịch sử triết học phương Đông và tư tưởng Việt Nam. Kim Định ngày càng tập trung vào việc kiến tạo một hệ thống giải thích riêng, với các khái niệm như Việt Nho, Việt Lý, An Vi và Nhân Chủ.

Có thể đặt hai dự án cạnh nhau bằng ba câu hỏi:

• Nguyễn Đăng Thục nghiên cứu những truyền thống tư tưởng nào, và ông giải thích lịch sử tư tưởng Việt Nam ra sao?
• Kim Định sử dụng những nguồn văn bản và biểu tượng nào để xây dựng luận đề Việt Nho?
• Khi hai người cùng đề cao truyền thống, họ có cùng quan niệm về nguồn gốc, phương pháp chứng minh và mục đích triết học hay không?

Đó là những câu hỏi cần trả lời bằng cách đọc trực tiếp tác phẩm của cả hai, chứ không thể giải quyết chỉ bằng những bài giới thiệu tiểu sử.

Một điểm cần đặc biệt thận trọng: hiện chưa có đủ căn cứ trong phạm vi chương này để khẳng định toàn bộ hệ thống Kim Định hình thành trực tiếp từ Nguyễn Đăng Thục, hoặc ngược lại. Mối quan hệ giữa hai người cần được khảo cứu qua lịch sử giảng dạy, xuất bản, trích dẫn và trao đổi học thuật cụ thể.

3. Nguyễn Văn Thích và những không gian gặp gỡ giữa các truyền thống

Nguyễn Văn Thích là một nhân vật khác cần được chú ý khi nghiên cứu mạng lưới triết học phương Đông ở miền Nam.

Các tư liệu giới thiệu về Kim Định cho biết ông cùng Nguyễn Văn Thích và Nguyễn Đăng Thục có liên quan đến việc phát triển giảng dạy triết học Đông phương tại Đại học Văn khoa Sài Gòn. Tuy nhiên, để xác định chính xác chức vụ, thời điểm và mức độ cộng tác của từng người, cần đối chiếu hồ sơ đại học, niên giám giảng dạy và tài liệu đương thời.

Trường hợp này cho thấy một đặc điểm của đời sống trí thức Việt Nam: nghiên cứu triết học phương Đông không nhất thiết thuộc độc quyền của một tôn giáo hay một nhóm tư tưởng.

Một linh mục Công giáo có thể nghiên cứu Nho học. Một học giả nghiên cứu Nho giáo có thể quan tâm đến Phật giáo. Những người khác nhau về tôn giáo vẫn có thể cùng quan tâm đến lịch sử tư tưởng và văn hóa dân tộc.

Nhưng sự gặp gỡ giữa các truyền thống không có nghĩa các truyền thống ấy hoàn toàn hòa hợp.

Công giáo có lịch sử thần học và quan niệm riêng về con người, Thiên Chúa và cứu độ. Phật giáo có những cách giải thích riêng về khổ đau, vô thường và giải thoát. Nho học tập trung vào những vấn đề như tu thân, đạo đức, quan hệ xã hội và trật tự chính trị, dù nội bộ Nho học rất đa dạng.

Một người nghiên cứu nhiều truyền thống có thể tìm ra điểm gặp gỡ giữa chúng. Nhưng người ấy cũng có thể diễn giải một truyền thống qua khung khái niệm của truyền thống khác.

Vì thế, khi đọc Kim Định, ta phải hỏi: ông đang trình bày tư tưởng của một truyền thống theo nghĩa lịch sử, hay đang sử dụng truyền thống ấy để xây dựng một triết lý riêng?

Đây không phải lời phê bình dành riêng cho Kim Định. Đó là câu hỏi phương pháp đối với bất cứ nhà tư tưởng nào muốn tổng hợp nhiều truyền thống thành một hệ thống mới.

4. Đặt Kim Định cạnh những người nghiên cứu Nho học

Phong trào nghiên cứu Nho học tại miền Nam trước năm 1975 không chỉ có các triết gia nổi tiếng. Nó còn bao gồm những người biên dịch kinh điển, khảo cứu văn bản, giảng dạy Hán học, tổ chức hội nghiên cứu và phổ biến tư tưởng truyền thống.

Nghiên cứu của Nguyễn Tuấn Cường về Hội Khổng học và các tổ chức nghiên cứu truyền thống cho thấy những hoạt động này có tính tổ chức, với các chương trình nghiên cứu, dịch thuật, diễn giải và phổ biến kinh điển. Một số hoạt động hướng tới việc giữ gìn văn hóa cổ điển Đông Á, đồng thời tìm cách liên hệ di sản ấy với giáo dục đạo đức và khoa học thực tiễn.

Điều này giúp xác lập một tiêu chuẩn so sánh quan trọng.

Một học giả có thể nghiên cứu Nho học bằng cách dịch văn bản, xác định dị bản, khảo sát lịch sử chú giải và đặt tác phẩm vào bối cảnh ra đời.

Một triết gia có thể đọc Nho học để tìm nguyên lý về con người, xã hội và thế giới.

Hai hoạt động này có thể hỗ trợ nhau, nhưng không giống nhau.

Nếu một bản kinh được dịch sai, diễn giải triết học dựa trên bản dịch ấy có thể bị ảnh hưởng. Nếu một biểu tượng có nhiều cách giải thích qua các thời kỳ, nhà nghiên cứu cần xác định cách giải thích nào thuộc về văn bản gốc, cách nào thuộc về các nhà chú giải đời sau và cách nào là cách đọc mới của chính mình.

Kim Định cần được đặt trong cả hai không gian: không gian nghiên cứu Nho học và không gian kiến tạo triết học.

Chỉ đọc ông như một nhà khảo cứu văn bản có thể bỏ qua tham vọng triết học của ông. Nhưng chỉ đọc ông như một triết gia mà không kiểm tra văn bản cũng có thể khiến những khẳng định lịch sử của ông được chấp nhận quá dễ dàng.

5. Nguyễn Hiến Lê và một cách tiếp cận khác đối với tri thức

Nguyễn Hiến Lê là một trường hợp hữu ích để mở rộng bức tranh trí thức miền Nam, dù không nên xem ông là người cùng dự án với Kim Định.

Nguyễn Hiến Lê hoạt động nổi bật trong lĩnh vực biên khảo, dịch thuật và phổ biến tri thức. Ông viết và dịch nhiều tác phẩm về văn học, lịch sử, tư tưởng Trung Hoa và phương pháp tự học. Những công trình của ông góp phần đưa tri thức cổ điển và hiện đại đến với độc giả rộng rãi.

Đặt Nguyễn Hiến Lê cạnh Kim Định không phải để tìm một cuộc tranh luận trực tiếp nếu chưa có chứng cứ, mà để thấy rằng cùng một nhu cầu tiếp cận truyền thống có thể dẫn đến những phương pháp rất khác nhau.

Một con đường nhấn mạnh dịch thuật, giải thích và phổ biến tri thức.

Một con đường tìm cách xây dựng một hệ thống triết học tổng hợp từ truyền thống.

Cả hai đều có thể có ích cho đời sống văn hóa, nhưng cần được đánh giá theo những tiêu chuẩn tương ứng.

Với dịch thuật và biên khảo, cần xem độ chính xác, nguồn văn bản, chất lượng giải thích và khả năng giúp người đọc tiếp cận tác phẩm.

Với một hệ thống triết học, cần xem tính nhất quán, sức giải thích, giá trị lập luận và khả năng trả lời những vấn đề mà hệ thống ấy đặt ra.

Với những khẳng định về nguồn gốc cổ đại, cả hai tiêu chuẩn đều chưa đủ: còn phải có bằng chứng lịch sử độc lập.

6. Những người đọc phương Tây để giải quyết vấn đề Việt Nam

Một nét nổi bật trong đời sống trí thức miền Nam thập niên 1960 là sự quan tâm đến triết học phương Tây.

Các cuộc thảo luận về hiện sinh, phân tâm học, hiện tượng học và những trường phái khác không chỉ là việc giới thiệu học thuyết từ nước ngoài. Nhiều trí thức tìm cách sử dụng chúng để hiểu thân phận con người, chiến tranh, tự do, trách nhiệm và khủng hoảng xã hội.

Nghiên cứu của Wynn Gadkar-Wilcox về chủ nghĩa hiện sinh tại miền Nam cho thấy các tác giả như Nguyễn Văn Trung và Trần Thái Đỉnh đã thảo luận những tư tưởng của các triết gia châu Âu và đặt chúng cạnh các vấn đề Việt Nam.

Điều này cung cấp một bối cảnh quan trọng để hiểu Kim Định.

Ông không phải người duy nhất muốn vượt khỏi việc nhập khẩu tư tưởng. Nhưng con đường ông lựa chọn khác với những người dùng hiện sinh hay các trường phái phương Tây làm điểm xuất phát.

Kim Định đi theo hướng tìm kiếm một triết lý Việt qua việc diễn giải Nho học, huyền sử và biểu tượng văn hóa.

Tuy nhiên, không nên vội kết luận rằng vì ông đi tìm truyền thống Việt nên ông không chịu ảnh hưởng của tư tưởng phương Tây. Việc được đào tạo triết học tại Pháp, sử dụng các khái niệm triết học hiện đại và xây dựng một hệ thống khái niệm có cấu trúc đều là những vấn đề cần khảo sát.

Câu hỏi không phải là một hệ thống có “thuần Việt” tuyệt đối hay không. Một hệ thống tư tưởng hiếm khi hình thành hoàn toàn biệt lập với những truyền thống khác.

Câu hỏi tốt hơn là: Kim Định đã tiếp nhận, chuyển hóa và tái cấu trúc những nguồn tư tưởng nào, và ông có giải thích rõ các bước chuyển ấy hay không?

7. Chiến tranh và sự phân hóa trong giới trí thức

Không thể viết về trí thức miền Nam trước năm 1975 mà bỏ qua chiến tranh và những chia rẽ chính trị.

Các học giả không chỉ khác nhau về phương pháp nghiên cứu. Họ còn khác nhau về quan niệm chính trị, cách nhìn cuộc chiến và con đường tương lai của Việt Nam.

Một số tìm cách bảo vệ truyền thống trước chủ nghĩa cộng sản. Một số khác muốn chống cả những mô hình chính trị mà họ cho là áp đặt từ bên ngoài. Có người tham gia phong trào phản chiến hoặc các hoạt động xã hội. Có người ưu tiên việc nghiên cứu, giảng dạy và xuất bản.

Không thể gom tất cả những người ấy vào một nhãn duy nhất.

Với Kim Định, cần đọc các tác phẩm theo thời điểm xuất bản để xác định cách ông mô tả chủ nghĩa cộng sản, phương Tây và cuộc khủng hoảng Việt Nam. Không nên mặc nhiên xem toàn bộ tư tưởng của ông chỉ là phản ứng chính trị, nhưng cũng không nên tách các tác phẩm khỏi những tranh luận ý thức hệ mà chính chúng tham gia.

Một triết lý có thể chứa đựng những luận điểm vượt ra ngoài hoàn cảnh chính trị đã sản sinh nó. Đồng thời, hoàn cảnh ấy có thể ảnh hưởng đến cách tác giả lựa chọn vấn đề, sử dụng khái niệm và đánh giá các truyền thống.

Hai điều này có thể cùng đúng.

8. Kim Định khác ở đâu?

Sau khi đặt Kim Định cạnh các học giả và trào lưu cùng thời, có thể nhận ra một số nét riêng trong dự án của ông.

Thứ nhất, ông không chỉ muốn giới thiệu Nho học hay phục hồi các giá trị đạo đức cổ truyền. Ông muốn xây dựng một cách giải thích về nền tảng triết học của văn hóa Việt Nam.

Thứ hai, ông tìm cách nối nhiều loại tư liệu và biểu tượng vào một hệ thống: kinh điển Nho học, truyền thuyết nguồn gốc, biểu tượng văn hóa và những khái niệm triết học do ông phát triển.

Thứ ba, ông không dừng ở câu hỏi về lịch sử. Ông muốn những gì mình tìm thấy có thể định hướng đời sống hiện đại, đặc biệt trong cách hiểu về con người, cộng đồng và xã hội.

Những nét ấy làm nên sức hấp dẫn của Kim Định đối với người đọc muốn tìm một nền tảng tinh thần Việt Nam.

Nhưng cũng chính những nét ấy khiến việc đánh giá ông trở nên khó khăn.

Khi một tác giả kết hợp lịch sử, huyền thoại, triết học và tư tưởng xã hội trong cùng một hệ thống, người đọc phải phân biệt các loại mệnh đề khác nhau. Một luận điểm triết học không thể thay thế bằng chứng khảo cổ. Một cách diễn giải huyền thoại không tự động chứng minh nguồn gốc của một kinh điển. Một ý tưởng có giá trị nhân sinh không tự động xác nhận mọi khẳng định lịch sử đi kèm.

Đây là điểm cuốn sách phải giữ vững khi đi vào các phần sau.

9. Đừng biến sự khác biệt thành huyền thoại về một thiên tài cô độc

Một nguy cơ khi viết về một nhà tư tưởng có hệ thống riêng là biến ông thành người duy nhất nhìn thấy điều mà tất cả những người khác bỏ qua.

Cách kể ấy hấp dẫn, nhưng thường làm nghèo lịch sử.

Kim Định có thể có những trực giác riêng. Ông có thể đặt những câu hỏi ít người đặt theo cùng một cách. Ông có thể kết hợp các nguồn tư liệu theo một hướng độc đáo.

Nhưng tất cả điều đó cần được xem xét trong mối quan hệ với đời sống trí thức rộng hơn.

Nếu không, ta sẽ bỏ qua những người cùng nghiên cứu Nho học, những nhà biên khảo, những học giả triết học phương Tây và những người cũng tìm cách trả lời câu hỏi về căn tính Việt Nam.

Ngược lại, cũng không nên hòa tan Kim Định vào bối cảnh đến mức không còn nhận ra nét riêng của ông.

Mục tiêu không phải là hạ thấp hay nâng cao vị trí của Kim Định. Mục tiêu là xác định đúng vị trí ấy.

10. Đặt lại vấn đề: cần chứng minh điều gì khi nói Kim Định có ảnh hưởng?

Khi nghiên cứu lịch sử tư tưởng, từ “ảnh hưởng” thường được sử dụng quá dễ dàng.

Một học giả được nói là chịu ảnh hưởng của người khác chỉ vì hai người cùng sử dụng một khái niệm. Một hệ thống bị cho là vay mượn chỉ vì nó có nét tương tự một trường phái có trước. Hoặc ngược lại, người ta tuyên bố một nhà tư tưởng hoàn toàn độc lập mà không khảo sát những nguồn ông đã đọc.

Đối với Kim Định, cần phân biệt ít nhất bốn mức độ:

Mức một: cùng bối cảnh. Hai người sống trong cùng thời đại và đối diện những vấn đề tương tự.

Mức hai: tương đồng tư tưởng. Hai hệ thống có những điểm gần nhau, nhưng chưa xác định được quan hệ trực tiếp.

Mức ba: có khả năng tiếp xúc. Có chứng cứ về việc đọc, giảng dạy, trao đổi hoặc tham gia cùng một mạng lưới trí thức.

Mức bốn: ảnh hưởng có thể chứng minh. Có văn bản, trích dẫn, thư từ, lời thừa nhận hoặc chuỗi chứng cứ đủ mạnh để xác lập quan hệ.

Không được dùng mức một hoặc mức hai để khẳng định mức bốn.

Áp dụng nguyên tắc ấy, chương này có thể đặt Kim Định vào mạng lưới trí thức miền Nam, nhưng chưa nên tuyên bố một sơ đồ ảnh hưởng trực tiếp giữa ông và từng học giả nếu chưa có chứng cứ tương ứng.

11. Đối thoại Hưng Quốc: truyền thống cần đối thoại, không cần độc quyền

Từ góc nhìn Hưng Quốc, điều đáng học ở Kim Định là nỗ lực tìm kiếm nền tảng tư tưởng của chính dân tộc mình.

Nhưng nỗ lực ấy chỉ có thể phát triển lành mạnh khi chấp nhận đối thoại với những cách nghiên cứu khác.

Một nền triết lý Việt Nam, nếu muốn có giá trị, không nên phải dựa vào việc chứng minh rằng mọi tư tưởng tốt đẹp đều có nguồn gốc Việt Nam.

Giá trị của một tư tưởng không được quyết định chỉ bởi quốc tịch của người đầu tiên nghĩ ra nó.

Nếu một ý tưởng về nhân phẩm có nguồn gốc từ một truyền thống khác nhưng giúp người Việt xây dựng xã hội công bằng hơn, việc tiếp nhận nó không làm Việt Nam mất bản sắc.

Nếu một tư tưởng xuất phát từ truyền thống Việt Nam nhưng không còn phù hợp với bằng chứng hoặc hoàn cảnh hiện đại, việc sửa đổi nó không phải là phản bội tổ tiên.

Điều cần giữ không phải quyền sở hữu tuyệt đối đối với mọi ý tưởng, mà là năng lực tự suy nghĩ, tự kiểm chứng và tự lựa chọn.

Ở đây, câu hỏi Hưng Quốc đặt ra cho Kim Định là:

Một dân tộc có đủ tự tin để nghiên cứu cội nguồn của mình mà không cần biến cội nguồn ấy thành câu trả lời cho mọi vấn đề hay không?

Nếu có, truyền thống sẽ trở thành nguồn lực cho sáng tạo.

Nếu không, truyền thống có thể trở thành một hệ thống khép kín, nơi mọi chứng cứ đều bị buộc phải xác nhận điều người ta đã tin từ trước.

KẾT CHƯƠNG V

Kim Định thuộc về một thế hệ trí thức miền Nam đã nỗ lực tìm cách hiểu lại quan hệ giữa truyền thống và hiện đại.

Ông có điểm chung với những người nghiên cứu Nho học, triết học phương Đông và văn hóa Việt Nam. Ông cũng sống trong một môi trường nơi các tư tưởng phương Tây được tiếp nhận, phê bình và vận dụng để trả lời những câu hỏi của xã hội Việt Nam.

Điểm riêng của ông là tham vọng xây dựng một hệ thống Việt Lý, Việt Nho và An Vi từ việc diễn giải các nguồn tư liệu và biểu tượng văn hóa.

Tham vọng ấy đáng được nghiên cứu nghiêm túc. Nhưng không thể đánh giá nó chỉ bằng sự độc đáo của ý tưởng hoặc sức hấp dẫn của ngôn từ.

Phải đọc văn bản, kiểm tra nguồn, so sánh với các học giả khác và phân biệt rõ lịch sử với triết học.

Bài học quan trọng nhất của chương này là: một nhà tư tưởng chỉ được hiểu đúng khi được đặt vừa trong thời đại của mình, vừa trong cuộc đối thoại với những người không hoàn toàn đồng ý với mình.

Chương tiếp theo sẽ chuyển sang giai đoạn sau năm 1975: Kim Định ở hải ngoại, sự tiếp tục của công trình Việt Nho – An Vi và cách di sản của ông được truyền bá, diễn giải và tiếp nhận trong những môi trường mới.

Hoàng Phong Nhã 

---

TÀI LIỆU THAM KHẢO

1. Nguyễn Tuấn Cường, “The Promotion of Confucianism in South Vietnam (1955–1975) and the Role of Nguyễn Đăng Thục as a New Confucian Scholar,” Journal of Vietnamese Studies, 10(4), 2015, tr. 30–81. Nghiên cứu về phong trào phục hưng Nho học và vai trò của Nguyễn Đăng Thục.
2. Nguyễn Tuấn Cường, “The Last Confucians of Mid-20th Century Vietnam: A Cultural History of the Vietnam Association of Traditional Studies,” Asian Studies, 8(2), 2020, tr. 185–211. Nghiên cứu về tổ chức nghiên cứu truyền thống và các hoạt động văn hóa Nho học tại miền Nam.
3. Wynn Gadkar-Wilcox, “Existentialism and Intellectual Culture in South Vietnam,” The Journal of Asian Studies, 73(2), 2014. Nghiên cứu về sự tiếp nhận chủ nghĩa hiện sinh trong đời sống trí thức miền Nam.
4. Phạm Văn Quang, “Aperçu du champ intellectuel sud-vietnamien postcolonial,” International Journal of Francophone Studies, 24(1–2), 2021, tr. 9–28. Nghiên cứu về cấu trúc và quan hệ trong trường trí thức miền Nam hậu thuộc địa.
5. Lương Kim Định, Cửa Khổng, Ra Khơi, Sài Gòn, 1965.
6. Lương Kim Định, Việt Lý Tố Nguyên, An Tiêm, Sài Gòn, 1970.
7. Lương Kim Định, Cơ Cấu Việt Nho, Nguồn Sáng, Sài Gòn, 1973.
8. Các hồ sơ đại học, niên giám giảng dạy, tạp chí và ấn phẩm trước năm 1975 cần được tiếp tục thu thập để xác định chính xác mạng lưới cộng tác, tranh luận và ảnh hưởng trực tiếp giữa Kim Định với các học giả cùng thời.

Ghi chú phương pháp: Những điểm tương đồng giữa Kim Định và các học giả khác trong chương này được dùng để xác định bối cảnh so sánh, không mặc nhiên khẳng định quan hệ ảnh hưởng trực tiếp. Những kết luận về ảnh hưởng cần được bổ sung bằng chứng cứ văn bản và tư liệu đương thời.

Read more »

CHƯƠNG 1 - ĐỐI THOẠI VỚI VÕ NGUYÊN GIÁP

 ĐỐI THOẠI VỚI VÕ NGUYÊN GIÁP

TỪ NGƯỜI THẦY GIÁO ĐẾN VỊ TƯỚNG VÀ BÀI TOÁN GIỮA CHIẾN THẮNG, QUYỀN LỰC VÀ KIẾN TẠO QUỐC GIA

CHƯƠNG I

MỘT NGƯỜI THẦY BƯỚC VÀO LỊCH SỬ

1. Không nên bắt đầu Võ Nguyên Giáp từ quân đội

Khi nhắc đến Võ Nguyên Giáp, hình ảnh xuất hiện trước tiên trong ký ức lịch sử thường là một vị tướng.

Nhưng đó không phải điểm xuất phát của ông.

Võ Nguyên Giáp sinh ngày 25 tháng 8 năm 1911 tại An Xá, Lệ Thủy, Quảng Bình, trong một gia đình nhà Nho. Những năm tuổi trẻ của ông diễn ra trong một Việt Nam đang chịu sự thống trị của Pháp, nhưng đồng thời cũng đang xuất hiện nhiều luồng tư tưởng mới: quốc gia, dân tộc, cải cách, cách mạng và những ảnh hưởng ngày càng mạnh của các tư tưởng chính trị từ bên ngoài. 

Điều đáng chú ý là con đường đầu tiên của Võ Nguyên Giáp không phải con đường quân sự.

Ông từng tham gia phong trào học sinh tại Huế trong những năm 1925–1926; năm 1927 tham gia Tân Việt Cách mạng Đảng. Năm 1930 ông bị chính quyền Pháp bắt và kết án tù. Sau khi ra tù, ông tiếp tục hoạt động chính trị và đến những năm 1930 trở thành một nhà giáo, nhà báo và người tổ chức phong trào. 

Từ khoảng năm 1934 đến 1940, ông dạy lịch sử tại Trường Trung học tư thục Thăng Long ở Hà Nội, đồng thời hoạt động báo chí và tiếp tục học luật, kinh tế.

Đây là một chi tiết tưởng như nhỏ nhưng thực ra rất quan trọng.

Người sau này trở thành Tổng Tư lệnh đầu tiên của Quân đội Nhân dân Việt Nam đã bước vào đời bằng lịch sử, giáo dục và báo chí trước khi bước vào quân sự.

Điều đó giúp chúng ta hiểu Võ Nguyên Giáp theo một cách khác.

Ông không bắt đầu bằng câu hỏi:

“Đánh trận như thế nào?”

Mà trước đó, ông đã sống trong những câu hỏi:

Một dân tộc là gì?

Vì sao một nước mất độc lập?

Vì sao một xã hội thay đổi?

Con người có thể làm gì trước thời cuộc?

Và lịch sử được tạo nên bởi hoàn cảnh hay bởi con người?

Có lẽ chính ở đây mới bắt đầu hành trình của Võ Nguyên Giáp.

2. Người học lịch sử và câu hỏi về thời thế

Võ Nguyên Giáp dạy lịch sử.

Điều đó có ý nghĩa đặc biệt đối với một người sau này trở thành nhà chỉ huy quân sự.

Bởi lịch sử không chỉ là danh sách các triều đại, các cuộc chiến tranh và những năm tháng đã qua. Đối với một người hoạt động chính trị, lịch sử còn là kho kinh nghiệm về cách con người và quốc gia hành động trong hoàn cảnh bị giới hạn.

Một quốc gia có thể mạnh về quân sự nhưng suy yếu về chính trị.

Một triều đại có thể thắng nhiều trận nhưng vẫn mất nước.

Một dân tộc có thể yếu về vật chất nhưng tồn tại được nhờ tổ chức, ý chí và khả năng thích nghi.

Một nhà lãnh đạo có thể xuất hiện đúng thời điểm và biến một khả năng lịch sử thành hiện thực.

Nhưng ngược lại, một người có tài cũng có thể bị giới hạn bởi hoàn cảnh, bởi tổ chức mà mình thuộc về và bởi những quyết định của tập thể.

Võ Nguyên Giáp sau này sẽ sống trong chính những nghịch lý đó.

Vì thế, nghề dạy lịch sử của ông không nên được xem đơn thuần như một đoạn đời trước khi bước sang “sự nghiệp thật sự”.

Đó chính là một phần của sự nghiệp hình thành tư duy.

3. Nhà giáo trở thành nhà báo

Trong những năm 1936–1939, Võ Nguyên Giáp tham gia phong trào Mặt trận Dân chủ Đông Dương và hoạt động báo chí. Ông tham gia sáng lập hoặc biên tập một số tờ báo, trong đó có Lao động, Tiếng nói chúng ta, Tin tức, Dân chúng, đồng thời giữ vai trò Chủ tịch Ủy ban Báo chí Bắc Kỳ trong phong trào Đông Dương Đại hội. 

Đây là giai đoạn rất đáng nghiên cứu.

Bởi trước khi tổ chức một đội quân, ông đã học cách tổ chức con người bằng tư tưởng và thông tin.

Báo chí lúc đó không chỉ là nghề nghiệp.

Nó là một phương tiện tranh luận chính trị, vận động xã hội và truyền bá tư tưởng.

Điều này giúp chúng ta hiểu một đặc điểm quan trọng của lực lượng cách mạng Việt Nam thời kỳ đầu:

quân sự không tách rời chính trị.

Ngay cả tên gọi sau này của lực lượng đầu tiên do Võ Nguyên Giáp chỉ huy cũng phản ánh điều đó:

Đội Việt Nam Tuyên truyền Giải phóng quân.

“Tuyên truyền” đứng trước “giải phóng quân”.

Đây không phải một đội quân thuần túy theo nghĩa quân sự thông thường.

Nó vừa là lực lượng chiến đấu, vừa có nhiệm vụ tuyên truyền, tổ chức và mở rộng ảnh hưởng.

Đây là một trong những chìa khóa để hiểu tư tưởng chiến tranh nhân dân về sau.

4. Một người không đi theo con đường sĩ quan chuyên nghiệp

Ở đây cần tránh một cách kể quá đơn giản:

“Võ Nguyên Giáp không học trường quân sự nên tự học mà thành thiên tài.”

Lịch sử phức tạp hơn.

Ông đúng là không trưởng thành qua con đường sĩ quan chuyên nghiệp theo mô hình quân đội thuộc địa hoặc quân đội châu Âu. Nhưng ông cũng không bước vào quân sự trong một khoảng trống kiến thức.

Ông đã có nền tảng lịch sử, chính trị, báo chí và tổ chức.

Đặc biệt, từ năm 1940, con đường của ông thay đổi nhanh chóng.

Ông cùng Phạm Văn Đồng được cử sang Trung Quốc và gặp Nguyễn Ái Quốc tại Côn Minh vào đầu tháng 6 năm 1940. Đây là lần đầu tiên hai người gặp nhau.

Sau đó, Võ Nguyên Giáp được tiếp xúc với hoạt động huấn luyện cán bộ và được giới thiệu để học thêm về quân sự. Theo tư liệu của Bảo tàng Lịch sử Quốc gia, Nguyễn Ái Quốc đã dự kiến đưa ông cùng một số cán bộ tới Trường Quân chính Diên An, dù kế hoạch sau đó thay đổi do tình hình.

Điều này rất đáng lưu ý.

Võ Nguyên Giáp không phải một người “tự nhiên biết đánh trận”.

Ông được đào tạo, được giao nhiệm vụ, được đặt trong một mạng lưới tổ chức và được tiếp xúc với kinh nghiệm quân sự cách mạng.

Nhưng cũng không nên vì vậy mà phủ nhận vai trò cá nhân.

Chính khả năng học hỏi, tổ chức và chuyển hóa kiến thức thành hành động của từng con người mới quyết định một phần kết quả.

5. Cuộc gặp năm 1940 – bước ngoặt của một đời người

Đầu tháng 6 năm 1940 tại Thúy Hồ, Côn Minh, Võ Nguyên Giáp lần đầu gặp Nguyễn Ái Quốc.

Cuộc gặp này thường được kể như một câu chuyện biểu tượng.

Nhưng nếu bỏ lớp huyền thoại xuống, chúng ta thấy một sự kiện chính trị rất cụ thể.

Một người hoạt động cách mạng trong nước được đưa ra ngoài để kết nối với trung tâm lãnh đạo cách mạng.

Một mạng lưới liên lạc đang được xây dựng.

Một chiến lược mới đang hình thành.

Và một người sau này trở thành nhân vật quân sự chủ chốt được đặt vào đúng dòng chảy ấy. 

Cuộc gặp không biến Võ Nguyên Giáp thành một vị tướng ngay lập tức.

Nhưng nó mở ra một giai đoạn mới.

Cuối năm 1940 và đầu năm 1941, ông tham gia công tác đào tạo cán bộ ở khu vực Tĩnh Tây, Trung Quốc. Những lớp huấn luyện này nhằm chuẩn bị cán bộ cho phong trào trong nước. Các nội dung sau đó được phát triển thành tài liệu huấn luyện như Con đường giải phóng.

Ở đây có một điều rất đáng chú ý:

Võ Nguyên Giáp vẫn đang làm công việc của một người thầy.

Chỉ khác rằng lớp học bây giờ không còn là một trường trung học ở Hà Nội.

Đối tượng là những người chuẩn bị tham gia một cuộc cách mạng.

Nội dung không còn chỉ là lịch sử.

Nó là tổ chức, vận động quần chúng, xây dựng căn cứ và chuẩn bị cho đấu tranh vũ trang.

Nói cách khác:

Người thầy giáo đang chuyển từ dạy lịch sử sang tham gia tạo ra lịch sử.

6. Từ “người hiểu lịch sử” đến “người hành động trong lịch sử”

Đây có thể là một trong những bước chuyển quan trọng nhất trong cuộc đời Võ Nguyên Giáp.

Một người nghiên cứu lịch sử đứng bên ngoài lịch sử.

Một người hoạt động chính trị bước vào lịch sử.

Một người chỉ huy quân sự phải ra quyết định trong thời gian mà không có cơ hội chờ lịch sử trả lời.

Đó là sự khác biệt căn bản.

Người nghiên cứu có thể nói:

“Nếu khi ấy làm khác đi thì kết quả có thể khác.”

Người chỉ huy phải quyết định:

“Bây giờ phải làm gì?”

Và nếu quyết định sai, hậu quả không nằm trên giấy.

Nó nằm ở con người.

Đó là bài học mà Võ Nguyên Giáp sẽ phải đối diện nhiều lần trong đời.

Từ những trận đánh đầu tiên cho đến Biên giới.

Từ Hòa Bình đến Điện Biên Phủ.

Từ chiến tranh Đông Dương đến chiến tranh Việt Nam.

Và cả trong những vấn đề chính trị sau chiến tranh.

7. Cao Bằng – trường học đầu tiên của người chỉ huy

Năm 1941, Võ Nguyên Giáp trở về hoạt động tại Cao Bằng và tham gia xây dựng cơ sở cách mạng, tuyên truyền, giác ngộ quần chúng và tổ chức lực lượng. Năm 1942, ông phụ trách Ban Xung phong Nam tiến, thực hiện nhiệm vụ mở đường liên lạc giữa căn cứ Cao Bằng với khu vực miền xuôi. 

Đây là giai đoạn chúng ta không nên bỏ qua khi nghiên cứu sự hình thành của một nhà chỉ huy.

Bởi trước khi biết chỉ huy một trận đánh, ông phải học cách xây dựng một lực lượng có thể tồn tại.

Đường liên lạc. Cơ sở quần chúng. Đào tạo cán bộ. Tổ chức địa bàn. Tuyên truyền. Bảo mật. Di chuyển. Phối hợp.

Đó đều là những năng lực cần thiết của một cuộc chiến tranh mà sức mạnh không nằm đơn thuần ở súng đạn.

Và chính từ đây, một nguyên lý sẽ trở thành đặc điểm nổi bật của chiến tranh cách mạng Việt Nam -Muốn có quân đội, trước hết phải có tổ chức và có dân.

8. Tháng 12 năm 1944 – người thầy bước qua một cánh cửa

Ngày 22 tháng 12 năm 1944, Đội Việt Nam Tuyên truyền Giải phóng quân được thành lập với 34 chiến sĩ. Võ Nguyên Giáp được giao tổ chức và chỉ huy lực lượng này. Chỉ vài ngày sau, đội tiến hành hai trận Phai Khắt và Nà Ngần.

Từ đây, một con đường mới mở ra.

Nhưng cần nhìn thật kỹ.

Một đội quân 34 người chưa phải một quân đội.

Hai trận thắng chưa phải một chiến lược hoàn chỉnh.

Một người chỉ huy một đơn vị nhỏ chưa phải một Tổng Tư lệnh.

Những gì xảy ra sau đó mới là điều đáng nghiên cứu.

Làm thế nào một lực lượng nhỏ có thể phát triển, tổ chức quân sự có thể gắn với phong trào chính trị, từ chiến tranh du kích có thể chuyển sang những chiến dịch ngày càng lớn, một người chưa từng trải qua con đường đào tạo sĩ quan truyền thống lại có thể chỉ huy những đội quân hàng vạn, rồi hàng chục vạn người?

Và quan trọng nhất trong quá trình ấy, cái gì thuộc về tài năng cá nhân Võ Nguyên Giáp, cái gì thuộc về tổ chức, cái gì thuộc về hoàn cảnh lịch sử và cái gì thuộc về sự hỗ trợ quốc tế?

Đây sẽ là câu hỏi xuyên suốt cuốn sách.

9. Đối thoại

Hưng Quốc hỏi:

Thưa ông Giáp, người ta thường nhớ đến ông như một vị tướng. Nhưng trước khi cầm quân, ông từng là một người thầy dạy lịch sử. Ông nghĩ nghề dạy học đã cho ông điều gì khi bước vào chiến tranh?

Võ Nguyên Giáp:

Có lẽ trước hết là hiểu rằng một con người không sống tách khỏi hoàn cảnh lịch sử của mình. Nhưng hiểu lịch sử và làm nên lịch sử là hai việc khác nhau. Khi bước vào chiến đấu, mỗi quyết định đều phải trả giá bằng thực tế.

Hưng Quốc hỏi:

Vậy có phải người chỉ huy giỏi trước hết phải là người biết học?

Câu trả lời của lịch sử có lẽ là:

Đúng, nhưng chưa đủ.

Người chỉ huy phải biết học từ sách vở.

Phải học từ đồng đội.

Phải học từ đối phương.

Phải học từ thất bại.

Và đặc biệt phải biết học từ thực tế.

Nhưng học được mà không dám quyết định thì vẫn không thể chỉ huy.

Ngược lại, chỉ biết quyết định mà không biết học thì sớm muộn cũng bị chính thực tế đánh bại.

Đây chính là một trong những nghịch lý lớn nhất của quyền lực:

Quyền lực càng lớn, cái giá của một quyết định sai càng lớn; vì vậy người có quyền lực càng phải có khả năng nghe, học và sửa sai.

10. Hưng Quốc nhìn người tướng từ điểm xuất phát

Nhìn lại những năm đầu đời của Võ Nguyên Giáp, có thể thấy một chuỗi phát triển:

Gia đình và quê hương → giáo dục → phong trào học sinh → hoạt động chính trị → tù đày → báo chí → dạy học → tổ chức quần chúng → đào tạo cán bộ → xây dựng cơ sở → quân sự → chỉ huy.

Không có một bước nào tự nó giải thích được toàn bộ con người Võ Nguyên Giáp.

Nhưng tất cả cùng tạo nên một con người có khả năng kết hợp nhiều lĩnh vực:

lịch sử + chính trị + giáo dục + tuyên truyền + tổ chức + quân sự.

Đó có thể là một trong những chìa khóa để hiểu sự nghiệp của ông.

Không phải chỉ vì ông “giỏi quân sự”, mà vì ông bước vào quân sự sau một quá trình dài hình thành năng lực tổ chức con người và hiểu thời thế.

Đây là điểm mà chúng ta cần giữ lại khi bước sang chương sau.

Bởi khi một người thầy giáo trở thành người chỉ huy một đội quân nhỏ, câu hỏi không còn là:

“Ông có phải là thiên tài quân sự ngay từ đầu không?”

Mà là:“Ông đã học những gì, từ ai, trong hoàn cảnh nào, và bằng cách nào những kiến thức ấy được chuyển hóa thành năng lực tổ chức chiến tranh?”

Đó là câu hỏi lịch sử có thể kiểm chứng bằng tư liệu.

Và đó cũng là cách tiếp cận phù hợp với Hưng Quốc:

Không thần thoại hóa tài năng.

Không phủ nhận tài năng.

Tìm xem tài năng được hình thành như thế nào.

Hoàng Phong Nhã 

TÀI LIỆU THAM KHẢO CHÍNH CỦA CHƯƠNG I

Bảo tàng Lịch sử Quốc gia, “Đề cương tuyên truyền kỷ niệm 110 năm ngày sinh Đại tướng Võ Nguyên Giáp” — cung cấp niên biểu chính thức về tuổi trẻ, hoạt động chính trị, báo chí, sang Trung Quốc, trở về Cao Bằng và thành lập Đội Việt Nam Tuyên truyền Giải phóng quân. �

Bảo Tàng Lịch Sử

Bảo tàng Lịch sử Quốc gia, “Đại tướng Võ Nguyên Giáp với báo chí cách mạng (1925–1945)” — về hoạt động báo chí và quá trình tiếp xúc, làm báo cùng Nguyễn Ái Quốc. �

Bảo Tàng Lịch Sử

Bảo tàng Lịch sử Quốc gia, “Cuộc gặp đầu tiên giữa ông Võ Nguyên Giáp và lãnh tụ Nguyễn Ái Quốc” — về cuộc gặp tại Côn Minh năm 1940, hoạt động huấn luyện cán bộ và quá trình chuẩn bị trở về Việt Nam. �

Bảo Tàng Lịch Sử +1

Bộ Quốc phòng, tiểu sử Đại tướng Võ Nguyên Giáp — đối chiếu niên biểu hoạt động từ phong trào dân chủ, báo chí, Cao Bằng đến thành lập Đội Việt Nam Tuyên truyền Giải phóng quân. �

Ministry of Defense

Bảo tàng Lịch sử Quốc gia, tài liệu về Võ Nguyên Giáp và Tổng khởi nghĩa tháng 8-1945 qua nguồn lưu trữ — trong đó có tư liệu lưu trữ của chính quyền thuộc địa về việc bắt giữ và kết án Võ Giáp năm 1930, cùng tư liệu về hoạt động năm 1940–1941. �

Bảo Tàng Lịch Sử

Read more »

LỜI MỞ ĐẦU - ĐỐI THOẠI VỚI VÕ NGUYÊN GIÁP

ĐỐI THOẠI VỚI VÕ NGUYÊN GIÁP

Từ người thầy giáo đến vị tướng và bài toán giữa chiến thắng, quyền lực và kiến tạo quốc gia

LỜI MỞ ĐẦU

NGƯỜI TƯỚNG VÀ CÂU HỎI VỀ NGÀY SAU CHIẾN THẮNG

Có những con người đi vào lịch sử bằng một trận đánh.

Có những con người đi vào lịch sử bằng một triều đại.

Và có những con người đi vào lịch sử bởi họ đứng ở giao điểm của nhiều dòng chảy lớn đến mức không thể hiểu họ chỉ bằng một danh hiệu.

Võ Nguyên Giáp là một trường hợp như thế.

Ông sinh năm 1911 tại Quảng Bình, tham gia hoạt động cách mạng từ tuổi trẻ, từng làm giáo viên lịch sử, viết báo, hoạt động chính trị, rồi được giao tổ chức lực lượng vũ trang cách mạng. Năm 1944, ông được giao thành lập Đội Việt Nam Tuyên truyền Giải phóng quân. Sau đó, ông trở thành một trong những nhân vật quân sự quan trọng nhất của Việt Nam trong thế kỷ XX.

Nhưng nếu chỉ bắt đầu câu chuyện bằng hình ảnh một vị Đại tướng thì chúng ta đã bỏ mất phần quan trọng nhất.

Bởi Võ Nguyên Giáp không sinh ra đã là một vị tướng.

Ông bước vào lịch sử trước hết như một người học, một người thầy, một nhà báo và một nhà hoạt động chính trị.

Điều đó rất đáng chú ý.

Một người từng đứng trên bục giảng lịch sử lại trở thành người trực tiếp chỉ huy một lực lượng quân sự đang hình thành từ con số rất nhỏ. Một người chưa trải qua con đường đào tạo quân sự chính quy theo mô hình các trường sĩ quan châu Âu lại phải đối diện với những quyết định mà mỗi sai lầm có thể trả giá bằng hàng nghìn sinh mạng.

Từ đây xuất hiện câu hỏi đầu tiên của cuốn sách:

Điều gì đã biến một người thầy giáo thành một vị tướng?

Không chỉ là tài năng cá nhân.

Không chỉ là hoàn cảnh chiến tranh.

Và cũng không thể tách khỏi một hệ thống chính trị đã trao cho ông nhiệm vụ, xây dựng lực lượng, cung cấp nguồn lực và đặt ông vào những vị trí quyền lực khác nhau.

Vì vậy, nghiên cứu Võ Nguyên Giáp đồng thời là nghiên cứu về con người và hệ thống.

I. KHÔNG BẮT ĐẦU TỪ ĐIỆN BIÊN PHỦ

Trong ký ức của nhiều thế hệ, cái tên Võ Nguyên Giáp gần như lập tức gắn với Điện Biên Phủ.

Điều đó dễ hiểu.

Ngày 7 tháng 5 năm 1954 trở thành một dấu mốc đặc biệt của lịch sử Việt Nam và lịch sử chiến tranh thế giới thế kỷ XX.

Nhưng nếu chúng ta bắt đầu nghiên cứu Võ Nguyên Giáp từ chiến thắng Điện Biên Phủ, chúng ta rất dễ rơi vào một sai lầm: nhìn ngược lịch sử từ kết quả rồi gán cho nhân vật một năng lực dường như đã có sẵn từ đầu.

Lịch sử không vận hành như thế.

Năm 1944, khi thành lập Đội Việt Nam Tuyên truyền Giải phóng quân, Võ Nguyên Giáp không phải là vị tướng mà lịch sử sau này biết đến. Ông đang đứng trước một nhiệm vụ hoàn toàn khác: xây dựng một lực lượng vũ trang nhỏ, vừa chiến đấu vừa tuyên truyền, vừa tổ chức vừa phát triển lực lượng.

Từ lực lượng nhỏ ấy đến một quân đội có khả năng tiến hành những chiến dịch quy mô lớn là cả một quá trình.

Và trong quá trình ấy, có rất nhiều người.

Có những người chỉ huy., những người tham mưu, những cán bộ chính trị,  những chiến sĩ, những người dân vận chuyển lương thực, mở đường, kéo pháo.

Có hậu phương, viện trợ quốc tế, những đối thủ với những sai lầm chiến lược của chính họ.

Vì vậy, khi nói về một chiến thắng, câu hỏi Hưng Quốc không phải là:

“Một vị tướng thiên tài đã làm thế nào để chiến thắng?”, mà phải là “Một chiến thắng được tạo nên bởi những con người, thể chế, nguồn lực, quyết định và hoàn cảnh nào; trong đó cá nhân người chỉ huy giữ phần nào?”

Đó là một câu hỏi khó hơn.

Nhưng cũng công bằng hơn với lịch sử.

II. ĐIỆN BIÊN PHỦ – MỘT QUYẾT ĐỊNH CÁ NHÂN HAY MỘT QUYẾT ĐỊNH TRONG HỆ THỐNG?

Điện Biên Phủ sẽ là một trong những trung tâm của cuốn sách này.

Không phải vì chúng ta cần kể lại một chiến thắng đã được kể rất nhiều lần.

Mà bởi ở Điện Biên Phủ có một vấn đề đặc biệt quan trọng đối với việc nghiên cứu quyền lực và trách nhiệm.

Ngày 26 tháng 1 năm 1954, phương án tác chiến được thay đổi từ “đánh nhanh, thắng nhanh” sang “đánh chắc, tiến chắc”. Bộ đội được lệnh lui về, pháo được kéo ra và toàn bộ chiến dịch được chuẩn bị lại. Các nguồn tư liệu chính thức của Việt Nam xác định Võ Nguyên Giáp, với tư cách Bí thư Đảng ủy và Chỉ huy trưởng chiến dịch, giữ vai trò quyết định then chốt trong việc thay đổi phương châm. Đồng thời, quyết định này được báo cáo về Bộ Chính trị và nhận được sự đồng ý.

Đây là một trường hợp rất thích hợp để phân biệt giữa quyền quyết định của cá nhân và cơ chế quyết định của tập thể.

Không nên viết rằng: “Một mình Võ Nguyên Giáp quyết định thắng lợi Điện Biên Phủ.” Nhưng cũng không nên xóa vai trò của ông bằng cách nói: “Đó chỉ là quyết định của tập thể.”

Tư liệu cho thấy ông đã trực tiếp đánh giá lại tình hình, chủ trì việc thay đổi phương châm, ra lệnh hoãn tiến công và kéo pháo ra; sau đó báo cáo về Trung ương.

Chính ở đây, chúng ta gặp một vấn đề rất sâu của Hưng Quốc:

Một thể chế tốt phải cho người chỉ huy đủ quyền để hành động khi tình hình thay đổi, nhưng đồng thời phải có cơ chế để quyền lực ấy chịu trách nhiệm trước một cấu trúc lớn hơn.

Điện Biên Phủ vì thế không chỉ là câu chuyện quân sự. Nó còn là một bài học về quyền hạn, trách nhiệm, thông tin và khả năng sửa sai.

III. “ĐÁNH CHẮC, TIẾN CHẮC” VÀ GIÁ TRỊ CỦA KHẢ NĂNG SỬA SAI

Một trong những điều đáng chú ý nhất trong câu chuyện Điện Biên Phủ không phải đơn giản là quyết định cuối cùng đúng hay sai.

Mà là:

Một hệ thống có cho phép người chỉ huy thay đổi quyết định khi thực tế chứng minh rằng kế hoạch ban đầu không còn phù hợp hay không?

Phương án ban đầu dự kiến một cuộc tiến công rất nhanh. Nhưng khi tình hình thực tế được đánh giá lại, những khó khăn về hỏa lực, kinh nghiệm hiệp đồng, địa hình và khả năng chống trả của quân Pháp khiến phương án ấy trở nên nguy hiểm hơn dự tính.

Võ Nguyên Giáp đã không coi việc thay đổi kế hoạch là một sự thất bại về danh dự.

Ông chấp nhận dừng lại,kéo pháo ra, chuẩn bị lại, chờ đợi rồi đánh theo một phương thức khác.

Một nghiên cứu học thuật về quyết định này cũng xem đây là một bước ngoặt quan trọng trong chiến dịch và nhấn mạnh vấn đề thay đổi phương châm tác chiến trên cơ sở đánh giá thực tế chiến trường.

Đối với Hưng Quốc, bài học ở đây không phải là:

“Cứ đánh chắc thì sẽ thắng.”

Không có quy luật đơn giản như vậy.

Bài học sâu hơn là:

Một người lãnh đạo không được đánh đồng sự kiên định với việc cố chấp giữ một quyết định đã trở nên sai lệch trước thực tế.

Đây là vấn đề có giá trị vượt khỏi quân sự.

Trong trị quốc cũng vậy.

Một chính sách có thể đúng khi bắt đầu nhưng trở nên sai khi hoàn cảnh thay đổi. Một kế hoạch có thể hợp lý trên giấy nhưng thất bại trong thực tế.

Một nhà lãnh đạo có thể từng đúng nhưng không vì thế mà mọi quyết định sau này đều đúng.

Cho nên năng lực sửa sai là một phần của năng lực lãnh đạo.

IV. NHƯNG MỘT CHIẾN THẮNG KHÔNG XÓA ĐI MỌI CÂU HỎI

Nếu cuốn sách này chỉ dừng ở những chiến thắng, nó sẽ trở thành một cuốn ca ngợi.

Nếu chỉ tập trung vào những sai lầm, nó lại trở thành một cuốn phản biện.

Hưng Quốc không chọn một trong hai.

Một con người lịch sử phải được nhìn cả trong thành tựu lẫn giới hạn.

Võ Nguyên Giáp là một nhân vật quân sự có vai trò rất lớn trong các cuộc chiến tranh của Việt Nam thế kỷ XX. Nhưng ông cũng là một thành viên của một hệ thống chính trị, một người giữ chức vụ nhà nước, một thành viên của các cơ quan lãnh đạo và một nhân vật tham gia vào những quyết định lớn của một thời đại.

Bởi vậy, khi nghiên cứu những vấn đề như:

Cải cách ruộng đất, chiến tranh Việt Nam, Tết Mậu Thân 1968, quan hệ giữa quân sự và chính trị,vai trò của Bộ Chính trị, Quân ủy Trung ương và Bộ Tổng tư lệnh, vị trí của Võ Nguyên Giáp trong hệ thống quyền lực sau 1975,

chúng ta không thể chỉ hỏi: “Ông đúng hay sai?”

Mà phải hỏi: Ông biết điều gì? Ông có quyền quyết định đến đâu? Ông đã đề xuất điều gì? Ông đã phản đối điều gì, nếu có chứng cứ?Quyết định cuối cùng thuộc về ai?

Ông thực hiện quyết định của cấp trên đến mức nào? Kết quả xảy ra như thế nào? Và trách nhiệm cá nhân có thể xác định đến đâu từ tư liệu?

Đây là ranh giới giữa lịch sử và huyền thoại.

V. VÕ NGUYÊN GIÁP VÀ “LÒNG DÂN”

Một chủ đề khác sẽ trở lại nhiều lần trong cuốn sách là chữ Dân.

Võ Nguyên Giáp trưởng thành trong một cuộc đấu tranh mà lực lượng quân sự không thể tồn tại nếu không có sự hỗ trợ của dân chúng.

Quân đội cần người. Cần lương thực. Cần đường vận chuyển. Cần thông tin. Cần nơi trú quân. Cần hậu phương.

Và trên hết, cần một mức độ chấp nhận hoặc huy động xã hội đủ lớn để duy trì chiến tranh trong thời gian dài.

Điều đó giúp giải thích vì sao khái niệm chiến tranh nhân dân trở thành một thành tố quan trọng trong tư duy quân sự của Việt Nam thời kỳ này.

Nhưng Hưng Quốc sẽ không mặc nhiên đồng nhất huy động nhân dân với dân làm chủ. Hai khái niệm ấy có thể giao nhau, nhưng không phải là một.

Một nhà nước có thể huy động được rất nhiều người cho một mục tiêu chiến tranh mà vẫn đặt ra những câu hỏi khác về quyền chính trị, quyền sở hữu, pháp luật, tự do tư tưởng và cơ chế kiểm soát quyền lực.

Đây là một ranh giới mà cuốn sách phải giữ rất rõ. Dân có thể là nguồn lực của chiến tranh.

Nhưng trong tư tưởng Hưng Quốc:

Dân không chỉ là nguồn lực. Dân là chủ thể của quốc gia. Đó là một bước chuyển rất quan trọng.

VI. ĐỐI THOẠI VỚI MỘT VỊ TƯỚNG

Cuốn sách này mang tên Đối thoại với Võ Nguyên Giáp, nhưng “đối thoại” không có nghĩa là chúng ta sẽ giả định ông trả lời những điều mà ông chưa từng nói.

Đối thoại ở đây là một phương pháp.

Một bên là Võ Nguyên Giáp của tư liệu lịch sử: những gì ông viết, nói, quyết định, hồi ký, thư từ, bài báo và những gì các hồ sơ đương thời ghi nhận.

Một bên là Hưng Quốc, đặt những câu hỏi của một thế hệ muốn hiểu không chỉ làm thế nào để thắng một cuộc chiến, mà còn làm thế nào để xây dựng một quốc gia sau chiến tranh.

Và giữa hai bên là lịch sử.

Lịch sử không có nghĩa vụ phải bảo vệ thần tượng.

Nhưng lịch sử cũng không có quyền kết tội một con người bằng những điều không có chứng cứ.

Vì vậy, chúng ta sẽ cố gắng giữ một nguyên tắc: Điều gì Võ Nguyên Giáp nói, hãy để ông nói. Điều gì hồ sơ chứng minh, hãy để hồ sơ chứng minh. Điều gì còn tranh luận, hãy nói rõ là còn tranh luận, và điều gì chưa đủ chứng cứ, không biến suy đoán thành sự thật.

VII. CÂU HỎI CUỐI CÙNG KHÔNG PHẢI LÀ “ÔNG LÀ AI?”

Võ Nguyên Giáp đã có một vị trí đặc biệt trong lịch sử Việt Nam.

Nhưng mục đích của cuốn sách không phải để dựng thêm một tượng đài.

Cũng không phải để phá bỏ một tượng đài. Mục đích là tìm hiểu một con người trong thời đại của ông. Một người thầy trở thành người cầm quân và không xuất thân từ trường quân sự trở thành Tổng Tư lệnh,  có những quyết định rất lớn, nhưng cũng có những giới hạn quyền lực của chính mình, đã chứng kiến chiến tranh từ những ngày đầu của lực lượng vũ trang cách mạng cho đến những cuộc chiến tranh quy mô lớn, rồi sống đủ lâu để nhìn thấy đất nước bước vào thời kỳ hoàn toàn khác.

Một nhà báo trở thành nhà tổ chức. Một vị tướng đứng trong một hệ thống chính trị mà quyền lực quân sự không bao giờ hoàn toàn tách khỏi quyền lực chính trị,và cuối cùng, câu hỏi lớn nhất của chúng ta không phải:

“Võ Nguyên Giáp có phải là một vị tướng vĩ đại hay không?” Đó là câu hỏi dành cho sự đánh giá của lịch sử.

Câu hỏi của Hưng Quốc phải rộng hơn: Một dân tộc muốn mạnh lên cần một vị tướng giỏi đến đâu? Một quốc gia muốn trường tồn cần nhiều hơn chiến thắng quân sự những gì? Làm thế nào để chiến thắng của một thế hệ trở thành nền tảng cho sự thịnh vượng của các thế hệ sau?

Và quan trọng nhất sau khi tiếng súng im tiếng, ai xây dựng quốc gia? Đó sẽ là hành trình của cuốn sách này.

Từ người thầy giáo đến người cầm quân. Từ đội quân nhỏ đến một quân đội quốc gia. Từ chiến thắng đến quyền lực. Từ quyền lực đến trách nhiệm, và từ chiến tranh đến câu hỏi lớn nhất của Hưng Quốc:

Làm thế nào để một dân tộc không chỉ thắng trong lịch sử, mà còn biết xây dựng một tương lai xứng đáng với cái giá mà lịch sử đã buộc họ phải trả?

Hoàng Phong Nhã 

Ghi chú tư liệu nền

Lời mở đầu sử dụng các nguồn chính thức về tiểu sử và quá trình hoạt động của Võ Nguyên Giáp, cùng các tư liệu về quyết định thay đổi phương châm tác chiến tại Điện Biên Phủ. Đặc biệt, tư liệu về ngày 26/1/1954 được sử dụng để minh họa cho nguyên tắc phân biệt quyết định cá nhân – quyết định của Đảng ủy mặt trận – phê chuẩn của cấp lãnh đạo cao hơn, thay vì quy toàn bộ chiến thắng cho một cá nhân.

Read more »

CHƯƠNG 17 - ĐỐI THOẠI HƯNG QUỐC VỚI MARXISM VÀ ENGELSISM - ENGELS SAU CÁI CHẾT CỦA MARX

PHẦN VIII — ENGELSISM – ENGELS SAU MARX

CHƯƠNG XVII

ENGELS SAU CÁI CHẾT CỦA MARX

Người biên tập, người diễn giải và người đồng kiến tạo truyền thống Marxism

Marx mất ngày 14 tháng 3 năm 1883.

Engels sống thêm mười hai năm.

Mười hai năm ấy không phải là một đoạn phụ lục trong cuộc đời Marx. Đó là một giai đoạn lịch sử riêng của Engels, và cũng là một trong những giai đoạn quyết định đối với việc thế giới sau này hiểu Marx như thế nào.

Khi Marx còn sống, Engels là người bạn, cộng sự, nhà tranh luận, người hỗ trợ tài chính, người đọc bản thảo và nhiều khi là người viết thay hoặc viết cùng. Sau khi Marx qua đời, vai trò ấy thay đổi. Engels trở thành người đứng giữa di sản của Marx và thế hệ kế tiếp.

Ông phải đọc những bản thảo chưa hoàn chỉnh, lựa chọn, sắp xếp, hiệu đính, giải thích; phải bảo vệ Marx trước những người phê phán; phải trả lời thư từ của các nhà xã hội chủ nghĩa trẻ; phải viết những tác phẩm của chính mình; và phải giúp một phong trào chính trị đang mở rộng hiểu Marx là ai.

Vì thế, câu hỏi của chương này không đơn giản là:

Engels có trung thành với Marx hay không?

Câu hỏi sâu hơn là:

Engels đã làm gì để Marx trở thành “Marx” của thế hệ sau?

Và từ đó nảy sinh một câu hỏi khác:

Khi một tư tưởng được người kế tục hệ thống hóa, phổ biến và giải thích, nó còn hoàn toàn là tư tưởng nguyên thủy của người sáng lập hay đã trở thành một truyền thống mới?

Đây chính là điểm xuất phát để hiểu vấn đề “Engelsism”.

1. Sau Marx, Engels không chỉ giữ di sản – ông phải làm cho di sản ấy tồn tại

Marx để lại một khối lượng bản thảo rất lớn, nhưng không phải tất cả đều ở trạng thái có thể đưa thẳng đến nhà in.

Điều này đặc biệt rõ với Capital.

Tập I được Marx xuất bản năm 1867 và sau đó tiếp tục chỉnh sửa qua các lần tái bản. Nhưng các tập II và III chưa được Marx hoàn tất để xuất bản. Sau khi Marx mất, Engels đảm nhiệm công việc chuẩn bị các bản thảo ấy.

Tập II được xuất bản năm 1885, tập III năm 1894. Chính Engels trong lời tựa tập II đã nói rất rõ về khó khăn của công việc: phần lớn bản thảo còn rời rạc, nhiều bản đã được Marx sửa đổi về sau, văn phong chưa hoàn chỉnh và các ý tưởng thường được ghi lại trong trạng thái đang phát triển. Engels đồng thời nhấn mạnh mục tiêu của mình là làm cho tác phẩm thành một chỉnh thể nhưng vẫn giữ nó là tác phẩm của Marx, không phải của người biên tập.

Đây là một chi tiết rất quan trọng.

Bởi vì nó cho thấy Engels ý thức được vấn đề tác giả – biên tập.

Ông không tuyên bố:

Tôi đang viết tiếp Capital.

Ông tuyên bố, về nguyên tắc, rằng ông đang đưa những bản thảo của Marx đến hình thức có thể xuất bản.

Nhưng chính công việc ấy lại tạo ra một nghịch lý.

Muốn làm cho một bản thảo rời rạc thành một cuốn sách hoàn chỉnh, người biên tập bắt buộc phải lựa chọn đoạn nào đặt trước, đoạn nào đặt sau; phần nào bỏ; phần nào giữ; chỗ nào sửa câu; chỗ nào nối ý; và khi Marx để lại nhiều phiên bản khác nhau, phải quyết định phiên bản nào có trọng lượng hơn.

Nói cách khác, biên tập không phải là công việc hoàn toàn trung tính.

Nó có thể không biến Engels thành đồng tác giả theo nghĩa thông thường, nhưng chắc chắn khiến Engels trở thành một phần không thể tách khỏi lịch sử hình thành văn bản mà hậu thế đọc dưới tên Marx.

Đó là lý do các nghiên cứu sau này, đặc biệt khi những bản thảo gốc được nghiên cứu kỹ hơn trong các ấn bản phê phán như MEGA, tiếp tục đặt câu hỏi về mức độ can thiệp biên tập của Engels. Một nghiên cứu của Samuel Hollander nhấn mạnh rằng vai trò biên tập của Engels đối với các tập sau của Capital phải được đánh giá trên chính những bản thảo Marx để lại; Michael Heinrich cũng đã nghiên cứu cụ thể quá trình Engels xử lý bản thảo tập III.

Vì vậy, cần tránh hai cực đoan.

Một cực đoan nói:

“Tập II và III hoàn toàn là Marx.”

Cực đoan kia nói:

“Tập II và III thực chất là Engels viết lại Marx.”

Cả hai đều đơn giản hóa một công việc biên tập rất phức tạp.

Cách đọc thận trọng hơn là:

đó là các tác phẩm của Marx được Engels biên tập, sắp xếp và đưa vào hình thức xuất bản.

Đây là khác biệt nhỏ về câu chữ nhưng rất lớn về phương pháp nghiên cứu.

2. Tập II và III của Capital: một phòng thí nghiệm của quan hệ Marx–Engels

Nếu muốn hiểu Engels sau Marx, không có trường hợp nghiên cứu nào quan trọng hơn Capital II và III.

Ở đây chúng ta có ba lớp văn bản.

Lớp thứ nhất là Marx đang suy nghĩ.

Lớp thứ hai là Marx đang sửa chữa và phát triển những suy nghĩ đó qua nhiều bản thảo.

Lớp thứ ba là Engels biến những vật liệu ấy thành một cuốn sách mà công chúng có thể đọc.

Ba lớp này không phải lúc nào cũng trùng nhau.

Chính Engels thừa nhận rằng các bản thảo tập II phần lớn chưa được hoàn thiện về mặt trình bày, trong khi nội dung ở nhiều chỗ đã được phát triển khá xa. Ông phải dựa trên nhiều bản thảo khác nhau, trong đó có những bản đã trở nên lỗi thời vì Marx tiếp tục sửa chữa.

Đối với tập III, khó khăn còn lớn hơn.

Engels phải mất nhiều năm mới hoàn thành việc chuẩn bị bản thảo cho xuất bản; tập III chỉ xuất hiện năm 1894. Nghiên cứu về quá trình biên tập cho thấy khoảng cách giữa bản thảo Marx và văn bản xuất bản cuối cùng là một vấn đề thực sự cần được nghiên cứu, chứ không thể xem như một chi tiết kỹ thuật.

Điều này dẫn đến một nguyên tắc quan trọng khi đọc Marx:

Không nên đồng nhất “Marx đã viết” với “Marx đã xuất bản”.

Và càng không nên đồng nhất:

“Marx đã nghĩ” = “Marxism thế kỷ XX đã nói”.

Giữa ba tầng đó có cả một lịch sử truyền đạt.

3. Engels không chỉ biên tập Marx – ông còn viết bằng tên của chính mình

Nếu chỉ nhìn vào việc Engels biên tập Capital, chúng ta sẽ đánh giá thấp vai trò của ông.

Sau Marx, Engels vẫn là một tác giả độc lập.

Những tác phẩm như Anti-Dühring (1877–1878), Socialism: Utopian and Scientific (1880), The Origin of the Family, Private Property and the State (1884), Ludwig Feuerbach and the End of Classical German Philosophy (1886) và các bản thảo Dialectics of Nature cho thấy Engels có một chương trình trí tuệ riêng.

Điểm đặc biệt là nhiều khái niệm mà thế kỷ XX coi như những thành phần “kinh điển” của Marxism lại được Engels trình bày rất trực tiếp.

Đó là:

duy vật lịch sử, duy vật biện chứng, quan hệ giữa tự nhiên và lịch sử, “chủ nghĩa xã hội khoa học”, vấn đề gia đình và nguồn gốc nhà nước, và cách trình bày Marxism như một thế giới quan có tính hệ thống.

Nghiên cứu mới của S. H. Rigby năm 2026 đặc biệt đáng chú ý ở điểm này: tác giả cho rằng nhiều vấn đề thường được xem là trung tâm của Marxism – như phép biện chứng, duy vật, cơ sở và kiến trúc thượng tầng, chủ nghĩa xã hội khoa học, giới – lại được Engels trình bày rõ ràng nhất trong những văn bản kinh điển của truyền thống Marxism.

Điều đó không có nghĩa Engels “sáng tạo tất cả”.

Nhưng nó có nghĩa rằng:

nếu muốn nghiên cứu lịch sử của Marxism, không thể chỉ đọc Marx.

4. Anti-Dühring: khi Engels bắt đầu hệ thống hóa

Một trong những văn bản quan trọng nhất để hiểu Engels sau Marx là Anti-Dühring.

Ban đầu đây là một cuộc tranh luận chống Eugen Dühring, một học giả và nhà xã hội chủ nghĩa Đức đang có ảnh hưởng trong phong trào công nhân.

Nhưng Engels đã biến cuộc tranh luận ấy thành một công trình rộng hơn nhiều.

Ông bàn về triết học, khoa học tự nhiên, lịch sử, kinh tế chính trị và chủ nghĩa xã hội.

Năm 1880, từ ba chương của Anti-Dühring, Engels cho xuất bản Socialism: Utopian and Scientific, một tác phẩm có ảnh hưởng rất rộng trong việc phổ biến những luận điểm mà ông và Marx coi là cơ sở của chủ nghĩa xã hội.

Ở đây xuất hiện một bước chuyển quan trọng:

Marx thường làm việc bằng những phân tích rất dài, đặc biệt trong kinh tế chính trị. Engels có năng lực đặc biệt trong việc biến một hệ thống tư tưởng phức tạp thành một hình thức có thể truyền đạt cho phong trào rộng lớn.

Đây chính là ưu điểm và cũng là nguy cơ.

Ưu điểm là tư tưởng trở nên dễ tiếp cận; các luận điểm được kết nối; người đọc có thể nhìn thấy một hệ thống.

Nguy cơ là những câu hỏi mở có thể trở thành câu trả lời đóng; những phương pháp nghiên cứu có thể biến thành nguyên lý; những giả thuyết lịch sử có thể trở thành “quy luật”.

Và đây là nơi cần phân biệt Engels với Engelsism.

Engels viết về phép biện chứng không đồng nghĩa rằng mọi công thức về “ba quy luật của phép biện chứng” trong thế kỷ XX đều có thể gán nguyên xi cho Marx và Engels.

Nghiên cứu hiện nay cũng nhấn mạnh rằng cần phân biệt những gì Engels thực sự viết trong Dialectics of Nature với hệ thống “duy vật biện chứng” được các truyền thống sau này xây dựng.

5. Dialectics of Nature: Engels đang làm điều gì?

Đây là một trong những trường hợp dễ dẫn tới hiểu lầm nhất.

Engels muốn mở rộng tư duy biện chứng từ lịch sử xã hội sang tự nhiên.

Ông quan tâm đến vật lý, hóa học, sinh học, toán học và những phát hiện khoa học của thế kỷ XIX. Trong Dialectics of Nature, ông tìm cách trình bày các quy luật vận động của tự nhiên theo cách ông cho rằng phù hợp với phép biện chứng.

Nhưng tác phẩm này không phải một cuốn sách hoàn chỉnh do Engels xuất bản khi còn sống. Nó là một tập hợp các bản thảo được viết trong những năm cuối thế kỷ XIX và chỉ được công bố sau đó.

Điều này rất quan trọng.

Không thể lấy một bản thảo chưa hoàn chỉnh rồi biến nó thành “bộ giáo lý cuối cùng của Engels”.

Hơn nữa, câu hỏi liệu Engels có thực sự khác Marx về nền tảng triết học hay không vẫn là chủ đề tranh luận học thuật.

Một số học giả nhấn mạnh sự khác biệt giữa Marx – người tập trung vào cấu trúc xã hội, kinh tế chính trị và lịch sử – với Engels – người muốn xây dựng một quan niệm duy vật rộng hơn bao gồm cả tự nhiên.

Những học giả khác lại cho rằng sự đối lập ấy đã bị phóng đại và rằng Marx và Engels có một nền tảng triết học chung đáng kể. Công trình của Rigby năm 2026 đặc biệt phản biện cách đọc quá đơn giản rằng Engels đã tạo ra một thứ “duy vật biện chứng” hoàn toàn xa lạ với Marx.

Do đó, câu hỏi đúng không phải:

“Engels phản bội Marx?”

Mà là:

“Ở đâu Engels tiếp tục Marx, ở đâu ông mở rộng Marx, và ở đâu thế hệ sau đã biến sự mở rộng ấy thành một hệ thống mới?”

Đó là câu hỏi có giá trị nghiên cứu hơn.

6. Engels trở thành người giải thích Marx cho thế hệ sau

Sau năm 1883, Engels có một vị trí đặc biệt.

Ông là người gần Marx nhất trong số những người còn sống.

Ông biết cách Marx làm việc.

Ông biết Marx đã đọc gì.

Ông giữ thư từ.

Ông có nhiều bản thảo.

Ông từng tranh luận với Marx trong nhiều thập niên.

Vì vậy, khi những người xã hội chủ nghĩa trẻ muốn biết:

“Marx nghĩ gì?”

họ thường tìm đến Engels.

Điều này khiến Engels dần trở thành người bảo chứng cho Marx.

Nhưng bảo chứng cũng đồng thời là diễn giải.

Khi Engels giải thích Marx cho người khác, ông không chỉ chuyển một thông điệp nguyên trạng. Ông lựa chọn cách diễn đạt, nhấn mạnh điểm này, giải thích điểm kia và đôi khi đặt những tư tưởng khác nhau của Marx vào một khung thống nhất.

Terrell Carver, trong nghiên cứu về Engels và Marxism, nhấn mạnh chính hiện tượng này: Engels đã làm cho Marx dễ tiếp cận hơn, nhưng những lời giải thích của ông cũng đưa vào đó những cách diễn giải của chính Engels và ảnh hưởng đến cách các thế hệ sau tiếp cận Marx.

Đây là hiện tượng rất phổ biến trong lịch sử tư tưởng.

Aristotle giúp thế hệ sau hiểu Plato nhưng Aristotle không phải Plato.

Aquinas giải thích Aristotle nhưng Aquinas không phải Aristotle.

Các nhà chú giải Phật giáo giúp truyền bá Phật giáo nhưng không phải mọi lời giải thích của họ đều đồng nhất với lời dạy nguyên thủy.

Tương tự:

Engels giúp Marx trở thành một truyền thống, nhưng Engels không thể được đồng nhất hoàn toàn với Marx.

7. “Tôi chỉ chơi vai thứ hai” – khiêm nhường cá nhân và ảnh hưởng lịch sử

Engels thường tự đặt mình sau Marx.

Ông từng mô tả vai trò của mình khi Marx còn sống bằng hình ảnh nổi tiếng: ông “chơi vai thứ hai”.

Sau khi Marx mất, Engels tiếp tục đặt Marx ở vị trí trung tâm.

Nhưng lịch sử tư tưởng lại tạo ra một nghịch lý.

Người tự nhận mình đứng thứ hai lại trở thành một trong những người quyết định nhất trong việc xác định người thứ nhất được thế giới đọc như thế nào.

Lenin sau này, khi viết về Engels, nhấn mạnh khối lượng công việc Engels đã làm để chuẩn bị và xuất bản các tập II và III của Capital, đồng thời coi hai tập ấy như kết quả của một lao động chung giữa di sản của Marx và công việc của Engels.

Có thể nói bằng một công thức:

Marx tạo ra phần lớn công trình nền tảng.

Engels giúp bảo tồn, chỉnh lý, giải thích và truyền bá công trình ấy.

Thế hệ sau biến cả hai thành một truyền thống lý luận – chính trị có tên Marxism.

Ba bước này không giống nhau.

Nếu bỏ bước thứ hai, chúng ta không hiểu được Marxism hình thành thế nào.

Nếu bỏ bước thứ ba, chúng ta không hiểu vì sao Marx và Engels lại có ảnh hưởng vượt xa những gì hai người trực tiếp xuất bản khi còn sống.

8. Từ Engels đến Kautsky, Bernstein và thế hệ Marxist đầu tiên

Engels không sống tách khỏi phong trào.

Ông liên hệ thường xuyên với những người xã hội chủ nghĩa trẻ như Karl Kautsky, Eduard Bernstein và August Bebel.

Kautsky và Bernstein từng được Engels xem là những người kế tục có triển vọng; ông tư vấn, trao đổi và đóng góp cho các tạp chí của họ. Cambridge ghi nhận Engels có quan hệ đặc biệt với Der Sozialdemokrat của Bernstein và Die Neue Zeit của Kautsky, đồng thời xem họ như những nhân vật quan trọng trong việc truyền tiếp lý luận xã hội chủ nghĩa.

Sau này, Kautsky trở thành một trong những nhà diễn giải Marx có ảnh hưởng nhất của thế hệ sau Marx. Một nghiên cứu về lịch sử tư tưởng Marxism ghi nhận rằng trong những năm sau khi Engels qua đời, Kautsky trở thành một lý thuyết gia Marxist chính thống có ảnh hưởng lớn và là một trong những người định hình cách cả một thế hệ tiếp cận Marx.

Đây là bước ngoặt.

Bởi vì từ đây:

Marx → Engels → Kautsky

không còn chỉ là quan hệ giữa các cá nhân.

Nó trở thành một chuỗi truyền thừa lý luận.

Và trong mỗi lần truyền thừa, một điều tất yếu xảy ra:

tư tưởng được diễn giải lại.

Engels đọc Marx.

Kautsky đọc Marx và Engels.

Lenin đọc Marx, Engels và Kautsky.

Stalin đọc Marx, Engels, Lenin.

Mao đọc Marx, Engels, Lenin và Stalin.

Mỗi thế hệ đều nói rằng mình đang tiếp tục truyền thống.

Nhưng không có nghĩa rằng tất cả các tầng đó là một.

Đây chính là lý do những chương sau của cuốn sách phải phân biệt rõ:

Marx ≠ Marx–Engels ≠ Engels ≠ Marxism của Quốc tế II ≠ Leninism ≠ Stalinism ≠ Maoism.

Nếu không phân biệt, lịch sử tư tưởng sẽ biến thành một đường thẳng giả tạo.

9. Case study: Capital II và III – đọc một tác phẩm qua tay người kế tục

Hãy trở lại trường hợp Capital.

Đây là một bài học phương pháp rất lớn.

Giả sử một học giả tìm thấy bản thảo của một nhà tư tưởng sau khi người đó qua đời.

Bản thảo có nhiều phiên bản những đoạn bỏ dở; những phần lặp; những chỗ tác giả đang sửa; những thuật ngữ chưa thống nhất.

Người biên tập phải biến nó thành một quyển sách.

Sau đó, hàng triệu độc giả đọc quyển sách ấy.

Hai thế hệ sau, họ tưởng rằng đó chính là “văn bản nguyên thủy”.

Đó là nguy cơ.

Trong trường hợp Marx, công việc của Engels là cần thiết để các tập II và III tồn tại như những cuốn sách có thể đọc. Nhưng chính vì vậy, nghiên cứu Marx hiện đại cần quay trở lại với bản thảo và lịch sử văn bản thay vì chỉ đọc văn bản do Engels biên tập như thể nó xuất hiện trực tiếp từ tay Marx. Việc các ấn bản phê phán hiện đại công bố và đối chiếu nhiều lớp bản thảo Marx đã làm cho vấn đề này trở nên rõ hơn.

Bài học không phải là:

“Không nên đọc Capital II và III.”

Ngược lại.

Phải đọc.

Nhưng phải biết mình đang đọc gì:

Marx qua bản thảo, Marx qua Engels, và Marx qua lịch sử biên tập.

Đó là ba tầng khác nhau.

10. Case study thứ hai: Anti-Dühring và sự ra đời của một Marxism có tính hệ thống

Trường hợp Anti-Dühring lại khác.

Ở đây chúng ta không đọc Engels như người biên tập Marx.

Chúng ta đọc Engels như Engels.

Ông lập luận bằng tên của mình.

Ông xây dựng cách trình bày của mình.

Ông lựa chọn phạm vi triết học, khoa học và xã hội.

Ông muốn chứng minh rằng chủ nghĩa xã hội có thể được trình bày như một thế giới quan dựa trên sự vận động của xã hội và tự nhiên.

Chính vì vậy, Anti-Dühring trở thành một cửa ngõ quan trọng để thế hệ sau tiếp cận Marxism.

Nhưng từ đây cần đặt một ranh giới:

Engels trình bày một hệ thống về Marxism không có nghĩa Marx đã tự mình trình bày hệ thống ấy theo đúng hình thức đó.

Nghiên cứu gần đây về Engels cho thấy chính việc hệ thống hóa này là một phần quan trọng trong quá trình hình thành Marxism. Một số học giả xem Engels như người có vai trò quyết định trong việc hình thành “duy vật lịch sử” và “duy vật biện chứng”; những học giả khác cảnh báo rằng không nên tách Engels khỏi Marx thành hai hệ thống hoàn toàn đối lập.

Do đó, câu hỏi không phải “ai đúng – Marx hay Engels?”

Mà phải hỏi:

“Những gì về sau được gọi là Marxism được tạo nên từ những lớp văn bản nào?”

Câu hỏi ấy chính xác hơn và lịch sử hơn.

11. Phản đề: Có phải Engels đã biến Marx thành một hệ thống giáo điều?

Đây là một trong những tranh luận lớn nhất.

Có một cách đọc cho rằng Marx là nhà phê phán xã hội và nhà kinh tế chính trị phức tạp, luôn để lại những câu hỏi mở; trong khi Engels, đặc biệt qua Anti-Dühring và các tác phẩm cuối đời, đã hệ thống hóa tư tưởng thành một thế giới quan có những quy luật phổ quát về tự nhiên, lịch sử và xã hội.

Theo cách đọc này, “Marxism” thế kỷ XX phần nào là Engels hóa Marx.

Một số học giả thế kỷ XX đã đi khá xa theo hướng này. Chẳng hạn, Z. A. Jordan từng lập luận rằng Engels có vai trò đặc biệt trong việc hệ thống hóa “duy vật biện chứng”, và rằng Plekhanov cùng Lenin dựa rất mạnh vào Engels khi xây dựng cách trình bày triết học Marxist.

Nhưng đó không phải là cách giải thích duy nhất.

Một nghiên cứu mới của S. H. Rigby lập luận rằng việc đối lập Marx và Engels quá mạnh có thể làm người ta bỏ qua những vấn đề đã tồn tại ngay trong chính Marx; theo hướng này, Engels không đơn giản là người “làm sai Marx”, mà nhiều khi đang phát triển những xu hướng đã có trong công trình chung của hai người.

Vì vậy, cần giữ một thái độ nghiên cứu cân bằng:

Engels có đóng góp độc lập.

Engels có hệ thống hóa.

Engels có ảnh hưởng đến cách hậu thế đọc Marx.

Nhưng:

không có đủ cơ sở để giản đơn hóa toàn bộ Marxism thế kỷ XX thành “sản phẩm của Engels”.

Bởi vì sau Engels còn có Kautsky, Plekhanov, Lenin, Luxemburg, Bernstein, Trotsky, Stalin, Mao và nhiều dòng tư tưởng khác.

Marxism không phải một cuốn sách.

Nó là một lịch sử diễn giải.

12. Ranh giới khái niệm: Marx – Engels – Marx–Engels – Marxism

Để tránh lẫn lộn, từ đây cần dùng bốn tầng.

Marx

Là những gì Marx tự viết, tự nói, tự nghiên cứu và tự phát triển trong các giai đoạn khác nhau của đời mình.

Engels

Là những gì Engels tự viết và tự lập luận, kể cả khi ông chịu ảnh hưởng sâu sắc từ Marx.

Marx–Engels

Là những văn bản thực sự có tính đồng tác giả hoặc được hai người cùng xây dựng, chẳng hạn The Communist Manifesto và một số tác phẩm thời kỳ 1840.

Marxism

Là truyền thống lý luận – chính trị hình thành từ Marx, Engels và những thế hệ kế tiếp, bao gồm nhiều diễn giải khác nhau.

Bốn tầng này có liên hệ nhưng không đồng nhất.

Đây là một nguyên tắc đặc biệt quan trọng đối với toàn bộ cuốn sách.

Nếu một luận điểm chỉ xuất hiện trong Engels, không nên tự động viết:

“Theo Marx.”

Nếu một luận điểm xuất hiện trong The Communist Manifesto, có thể gọi đó là quan điểm Marx–Engels trong văn bản chung.

Nếu một luận điểm chỉ trở thành phổ biến trong Quốc tế II, cần gọi nó bằng đúng tên của truyền thống hoặc tác giả đã phát triển nó.

Và nếu một quan điểm được hình thành ở Lenin hay Mao, càng không nên quay ngược rồi gán nó cho Marx.

13. Engelsism: có phải một “chủ nghĩa” riêng?

Từ đây chúng ta có thể hiểu vì sao chương sau cần đặt vấn đề:

Engelsism có thực sự tồn tại như một chủ nghĩa độc lập hay không?

Câu trả lời sơ bộ là:

Chưa nên gọi nó là một “chủ nghĩa” độc lập theo nghĩa chặt chẽ.

Engels không tự xây dựng một trường phái mang tên “Engelsism” để đối lập với Marxism.

Ông tự xem mình và Marx thuộc về cùng một dự án trí tuệ và chính trị.

Nhưng nếu “Engelsism” được dùng như một phạm trù nghiên cứu, thì nó có ý nghĩa.

Nó có thể chỉ:

những cách Engels riêng mình phát triển, hệ thống hóa và diễn giải chủ nghĩa duy vật lịch sử, phép biện chứng, khoa học, chủ nghĩa xã hội và di sản Marx; cùng với ảnh hưởng của những cách diễn giải ấy lên các thế hệ Marxist sau này.

Định nghĩa như vậy có ích hơn việc dựng lên một “Engelsism” như một hệ tư tưởng hoàn toàn tách khỏi Marx.

Bởi vì chính nghiên cứu hiện nay vẫn tranh luận mạnh về mức độ giống và khác giữa hai người. Cuốn Engels and the Formation of Marxism xuất bản năm 2026 thậm chí dành riêng một chương để hỏi: “Was Marx an ‘Engelsist’?” – một cách đặt vấn đề cho thấy ranh giới giữa hai người không thể giải quyết bằng một câu trả lời đơn giản.

14. Hưng Quốc nhìn Engels như thế nào?

Hưng Quốc không cần chọn giữa hai thái cực:

“Engels chỉ là người phụ họa cho Marx.”

hoặc:

“Engels là người thực sự tạo ra Marxism.”

Một cách đọc hữu ích hơn là nhìn Engels qua bốn vai trò:

Người đồng sáng tạo. Người biên tập. Người diễn giải. Người truyền bá.

Bốn vai trò ấy có thể chồng lên nhau nhưng không được đánh đồng.

Người đồng sáng tạo tạo ra tư tưởng. Người biên tập làm cho văn bản tồn tại. Người diễn giải làm cho tư tưởng được hiểu. Người truyền bá làm cho tư tưởng đi vào xã hội. Một tư tưởng lớn thường cần cả bốn.

Nhưng cũng chính vì vậy mà khi nghiên cứu lịch sử tư tưởng, phải biết ai đã làm gì.

Đây là một bài học vượt ra ngoài Marxism.

Một quốc gia cũng vậy. Hiến pháp cũng vậy. Học thuyết cũng vậy. Các phong trào cũng vậy.

Khi người sáng lập qua đời, thế hệ kế tục luôn phải đối mặt với một câu hỏi:

Giữ nguyên lời người trước, hay diễn giải để thích ứng với thời đại?

Nếu giữ nguyên từng câu chữ, tư tưởng có thể hóa thành giáo điều.

Nếu diễn giải quá xa, người kế tục có thể biến di sản thành một thứ hoàn toàn khác.

Vì vậy, vấn đề không phải là trung thành tuyệt đối hay đổi mới tuyệt đối.

Vấn đề là biết đâu là nguyên tác, đâu là diễn giải, đâu là phát triển mới.

15. Quy luật vận hành: Di sản → Diễn giải → Hệ thống hóa → Truyền thống

Từ trường hợp Engels, có thể rút ra một quy luật rộng hơn về lịch sử tư tưởng.

Một tư tưởng lớn thường đi qua bốn bước.

Thứ nhất, di sản.

Người sáng lập để lại tác phẩm, thư từ, bản thảo, bài nói, hành động và những câu hỏi chưa giải quyết.

Thứ hai, diễn giải.

Người kế tục giải thích những gì người trước đã viết.

Thứ ba, hệ thống hóa.

Những ý tưởng rời rạc được nối thành một hệ thống.

Thứ tư, truyền thống hóa.

Thế hệ sau học hệ thống ấy như một chỉnh thể và tiếp tục phát triển nó.

Ở bước thứ tư, một điều rất dễ xảy ra:

người ta bắt đầu đọc người sáng lập thông qua hệ thống của người kế tục, thay vì đọc người sáng lập trực tiếp.

Đó chính là điều cần cảnh giác khi nghiên cứu Marxism.

Không phải mọi điều được gọi là “Marxist” đều do Marx viết.

Không phải mọi điều được gọi là “Marx–Engels” đều do hai người cùng viết.

Không phải mọi điều được Engels trình bày đều đã được Marx trình bày theo cùng một cách.

Và không phải mọi thứ thế kỷ XX gọi là Marxism đều có thể quay ngược về Marx và Engels mà không qua những lớp diễn giải trung gian.

16. Hưng Quốc học gì từ Engels?

Hưng Quốc có thể tiếp nhận từ Engels một bài học rất quan trọng:

kiến thức phải đi qua thực tế.

Engels không chỉ đọc triết học.

Ông từng sống trong môi trường công nghiệp.

Ông quan sát Manchester.

Ông nghiên cứu công nhân.

Ông đọc kinh tế chính trị.

Ông viết lịch sử.

Ông nghiên cứu khoa học tự nhiên.

Ông tham gia phong trào chính trị.

Ông cố gắng nối lý luận với đời sống.

Đây là điểm có giá trị phương pháp.

Nhưng Hưng Quốc không tiếp nhận việc biến mọi biến đổi xã hội thành một hệ thống quy luật tất yếu.

Không tiếp nhận việc biến lịch sử thành một đường ray đã định sẵn, một phương pháp phân tích thành giáo điều, và đặc biệt không tiếp nhận việc đồng nhất một học thuyết với một chân lý cuối cùng.

Học thuyết phải có khả năng tự kiểm chứng.

Thể chế phải có khả năng tự sửa.

Chính sách phải có khả năng thay đổi khi thực tế thay đổi.

Một quốc gia mạnh không phải là quốc gia không bao giờ sai.

Mà là quốc gia có khả năng phát hiện sai, sửa sai và học nhanh hơn tốc độ tích tụ của sai lầm.

17. Từ Engels đến “Engelsism”

Đến đây, chúng ta có thể trả lời câu hỏi của chương.

Engels có phải chỉ là người bảo quản Marx không?

Không.

Ông có tư tưởng riêng, tác phẩm riêng, phương pháp riêng và ảnh hưởng riêng.

Engels có phải là người đã thay thế Marx bằng một học thuyết hoàn toàn khác?

Cũng không có cơ sở để nói đơn giản như vậy.

Ông và Marx có một lịch sử hợp tác rất sâu, đặc biệt trong các công trình chung và trong việc hình thành quan niệm duy vật về lịch sử. Nghiên cứu hiện nay tiếp tục tranh luận về mức độ tương đồng và khác biệt, thay vì chấp nhận một sự phân đôi tuyệt đối.

Vậy Engels đã làm gì?

Ông đã giúp biến một tập hợp công trình, bản thảo, khái niệm và hoạt động chính trị thành một truyền thống có khả năng tự tái sản xuất sau khi Marx qua đời.

Đó là đóng góp lịch sử rất lớn.

Và cũng chính từ đó xuất hiện vấn đề “Engelsism”.

Không nhất thiết là một “chủ nghĩa” riêng.

Mà là một tầng Engels trong quá trình hình thành Marxism.

Muốn hiểu tầng ấy, chương tiếp theo phải đi sâu hơn:

Engels thực sự đã thêm gì?

Ông hệ thống hóa điều gì?

Ông diễn giải điều gì?

Và đâu là những điều về sau được gọi là “Marxism” nhưng thực chất đã mang dấu ấn rất mạnh của Engels?

KẾT LUẬN CHƯƠNG XVII

Marx chết năm 1883.

Nhưng Marxism không chết cùng Marx.

Một phần lý do nằm ở Engels.

Ông mở những bản thảo chưa hoàn tất.

Ông đưa Capital II và III đến công chúng.

Ông viết những tác phẩm của chính mình.

Ông trả lời những người phê phán.

Ông trao đổi với thế hệ xã hội chủ nghĩa trẻ.

Ông giúp phong trào hiểu Marx.

Và trong quá trình ấy, ông làm một việc lớn hơn cả việc bảo quản di sản:

ông tham gia vào việc định hình cách di sản ấy được hiểu.

Đó là lý do Engels phải được nghiên cứu không phải như cái bóng của Marx, mà như một trí tuệ đứng cạnh Marx và sau Marx.

Nhưng chính từ đây lại xuất hiện câu hỏi khó hơn:

Nếu Engels đã góp phần hệ thống hóa, diễn giải và truyền bá những tư tưởng của Marx, đến mức ảnh hưởng sâu sắc đến cách thế hệ sau hiểu Marx, thì có thể gọi tầng tư tưởng ấy là “Engelsism” hay không?

Đó sẽ là vấn đề của chương kế tiếp.

Từ “Engels sau Marx” đi đến câu hỏi: Engels đã tạo ra một truyền thống riêng đến mức nào?

Hoàng Phong Nhã 

TÀI LIỆU THAM KHẢO CHÍNH

Karl Marx, Capital, Vol. II, bản do Friedrich Engels biên tập, 1885.

Karl Marx, Capital, Vol. III, bản do Friedrich Engels biên tập, 1894.

Friedrich Engels, Anti-Dühring, 1877–1878.

Friedrich Engels, Socialism: Utopian and Scientific, 1880.

Friedrich Engels, Ludwig Feuerbach and the End of Classical German Philosophy, 1886.

Samuel Hollander, Friedrich Engels and Marxian Political Economy, Cambridge University Press, 2011, đặc biệt chương về quan hệ Marx–Engels và phần di sản trực tiếp của Engels.

Terrell Carver, Engels: A Very Short Introduction, Oxford University Press, 2003.

S. H. Rigby, Engels and the Formation of Marxism: History, Dialectics and Revolution, Manchester University Press, 2026.

Michael Heinrich, nghiên cứu về việc Engels biên tập Capital, Vol. III, và quan hệ giữa bản xuất bản 1894 với bản thảo Marx.

Paul Blackledge, Reflections on the Marxist Theory of History, Cambridge University Press, 2026, về sự chuyển tiếp từ Quốc tế II sang Quốc tế III và lịch sử diễn giải duy vật lịch sử.

Chương XVII đã khóa được vai trò lịch sử của Engels sau Marx: không phải “cái bóng”, cũng không phải một người thay thế Marx, mà là người biên tập – diễn giải – hệ thống hóa – truyền bá, qua đó góp phần quyết định vào hình thức lịch sử của Marxism.

Chương XVIII sẽ đi thẳng vào câu hỏi khó nhất: “ENGELSISM” – CÓ THỂ GỌI ĐÓ LÀ MỘT CHỦ NGHĨA KHÔNG?

Read more »