Chương 1 -ĐỐI THOẠI HƯNG QUỐC VỚI STALIN

ĐỐI THOẠI HƯNG QUỐC VỚI STALIN

Nhìn về quá khứ, hướng đến tương lai

Hoàng phong nhã 

 Chương 1. STALIN BƯỚC VÀO LỊCH SỬ

Stalin không phải là một hiện tượng có thể giải thích chỉ bằng tính cách của một con người.

Muốn hiểu Stalin, phải bắt đầu từ một nước Nga bị chiến tranh, cách mạng, nội chiến, đói nghèo và xung đột quyền lực xé nát. Nhưng cũng không thể dùng hoàn cảnh lịch sử để xóa trách nhiệm của Stalin đối với những lựa chọn chính trị của chính ông.

Đó là nguyên tắc đầu tiên của cuộc đối thoại này:

Giải thích không phải là biện hộ.

Phê phán không phải là phủ nhận lịch sử.

Stalin sinh năm 1878 tại Georgia, gia nhập phong trào cách mạng Bolshevik và sau Cách mạng Tháng Mười trở thành một nhân vật quan trọng trong bộ máy của Đảng Cộng sản. Sau khi Lenin qua đời năm 1924, cuộc đấu tranh quyền lực trong Đảng ngày càng gay gắt. Đến cuối thập niên 1920, Stalin đã đánh bại hoặc vô hiệu hóa phần lớn các đối thủ chính trị quan trọng của mình và trở thành nhân vật trung tâm của hệ thống Xô viết.

Nhưng điều đáng nghiên cứu không chỉ là Stalin đã thắng ai.

Câu hỏi quan trọng hơn là:

Tại sao một hệ thống cách mạng được xây dựng với lời hứa giải phóng con người lại có thể tạo ra một cấu trúc quyền lực tập trung đến mức một cá nhân có khả năng chi phối nó sâu sắc như vậy?

Đó là câu hỏi mà Hưng Quốc Học phải đặt ra.

Bởi nếu chỉ nói rằng “Stalin là một nhà độc tài”, chúng ta mới mô tả được kết quả.

Chúng ta chưa giải thích được cơ chế.

1. Stalin và vấn đề “một nước Nga phải mạnh lên”

Stalin nhìn thấy một nước Nga Xô viết đứng trước một thế giới mà ông cho là thù địch.

Năm 1926, trong một bài phát biểu về khả năng xây dựng cơ sở kinh tế của chủ nghĩa xã hội tại Liên Xô, Stalin lập luận rằng Liên Xô có thể tự mình xây dựng nền tảng kinh tế của chủ nghĩa xã hội. �

Marxists

Đằng sau luận điểm ấy là một tư duy chiến lược rất rõ:

Nếu không nhanh chóng nâng cao năng lực sản xuất và sức mạnh công nghiệp, nhà nước cách mạng sẽ không đủ khả năng tồn tại trong cạnh tranh với các cường quốc tư bản.

Đây không phải một vấn đề tưởng tượng.

Nước Nga bước ra khỏi chiến tranh và nội chiến trong tình trạng kiệt quệ. Một quốc gia lạc hậu về công nghiệp, khoa học và quân sự phải tồn tại trong một hệ thống quốc tế cạnh tranh gay gắt.

Stalin nhìn thấy một quy luật:

Yếu thì dễ bị khuất phục.

Hưng Quốc Học không phủ nhận quy luật này.

Nhưng Hưng Quốc đặt thêm một vế:

Mạnh mà không tự kiểm soát được quyền lực thì sức mạnh quốc gia có thể quay ngược lại làm suy yếu chính quốc gia.

Đây là điểm cuộc đối thoại bắt đầu.

2. Stalin và công thức “tốc độ”

Trong tư duy Stalin, thời gian là một nguồn lực chiến lược.

Không thể công nghiệp hóa chậm.

Không thể chờ xã hội tự thay đổi.

Không thể để các lực lượng chống đối cản trở kế hoạch.

Nhà nước phải:

ra lệnh → huy động → thực hiện → kiểm tra → trừng phạt → hoàn thành mục tiêu.

Cỗ máy này có một ưu điểm rất lớn:

tốc độ huy động.

Nhưng nó cũng chứa một nhược điểm căn bản:

khi mệnh lệnh sai, toàn bộ hệ thống có thể cùng sai ở quy mô quốc gia.

Đây chính là vấn đề mà Hưng Quốc Học gọi là “chi phí của quyền lực không có phản biện”.

Một doanh nghiệp có thể sai một dự án.

Một bộ máy nhà nước có thể sai một chính sách.

Nhưng một nhà nước mà mọi cấp đều sợ phản biện lãnh đạo tối cao có thể biến một sai lầm thành thảm họa toàn xã hội.

3. Stalin: sức mạnh và cái giá

Không nên phủ nhận rằng công nghiệp hóa thời Stalin đã tạo ra năng lực công nghiệp và quân sự khổng lồ cho Liên Xô.

Nhưng cũng không thể tách thành tựu đó khỏi phương thức cưỡng chế mà nhà nước sử dụng.

Tập thể hóa nông nghiệp là một ví dụ điển hình. Chính sách này được Stalin trình bày như một con đường để hiện đại hóa nông nghiệp và xây dựng nền kinh tế xã hội chủ nghĩa; trong thực tế, quá trình thực hiện cưỡng bức dẫn tới những hậu quả nhân đạo cực kỳ nghiêm trọng. Các nghiên cứu lịch sử về Stalinism hiện nay cũng nhấn mạnh rằng việc hiểu thời kỳ này đòi hỏi phải vượt qua cả những mô hình giải thích đơn tuyến, bởi xã hội Xô viết có những cơ chế quan liêu, xung đột và phản ứng xã hội phức tạp hơn hình ảnh một bộ máy hoàn toàn đơn nhất. �

Cambridge University Press +1

Điều này rất quan trọng đối với phương pháp của cuốn sách.

Không thần thánh hóa Stalin.

Nhưng cũng không đơn giản hóa Stalin.

Phải nghiên cứu ông bằng chính những tài liệu của ông, bằng hồ sơ lịch sử và bằng tranh luận học thuật.

Chẳng hạn, trong Economic Problems of Socialism in the USSR năm 1952, Stalin vẫn trình bày nền kinh tế Xô viết bằng một hệ thống lý luận về sở hữu xã hội, sản xuất hàng hóa, kế hoạch hóa và các quy luật kinh tế của chủ nghĩa xã hội. �

Marxists +1

Vì vậy, Stalin không chỉ là một người sử dụng quyền lực.

Ông còn là một người cố gắng xây dựng một lý luận để biện minh và tổ chức quyền lực ấy.

Đó mới là đối tượng thật sự của cuộc đối thoại Hưng Quốc.

4. Hưng Quốc hỏi Stalin

Hưng Quốc:

Ông muốn xây dựng một quốc gia mạnh?

Stalin:

Một quốc gia yếu không thể tồn tại lâu trong một thế giới đầy xung đột.

Hưng Quốc:

Điều đó tôi đồng ý.

Stalin:

Muốn mạnh phải công nghiệp hóa. Muốn công nghiệp hóa phải huy động toàn bộ nguồn lực. Muốn huy động toàn bộ nguồn lực phải có một trung tâm quyền lực đủ mạnh.

Hưng Quốc:

Tôi vẫn đồng ý với ba bước đầu.

Nhưng tôi không chấp nhận bước thứ tư nếu “trung tâm quyền lực đủ mạnh” trở thành quyền lực không có giới hạn.

Stalin:

Nếu quyền lực bị phân tán, ai sẽ chịu trách nhiệm trước lịch sử?

Hưng Quốc:

Nếu quyền lực không bị kiểm soát, ai sẽ bảo vệ nhân dân trước chính người chịu trách nhiệm trước lịch sử?

Stalin im lặng.

Hưng Quốc nói tiếp:

Một quốc gia cần quyền lực để hành động.

Nhưng một quốc gia văn minh cần luật pháp để giới hạn quyền lực.

Nếu không có giới hạn, sức mạnh của nhà nước có thể trở thành sự yếu đuối của nhân dân.

5. Quy luật Hưng Quốc I

Từ cuộc đối thoại đầu tiên này, có thể rút ra một nguyên lý:

QUY LUẬT: NĂNG LỰC NHÀ NƯỚC PHẢI TĂNG CÙNG VỚI NĂNG LỰC KIỂM SOÁT QUYỀN LỰC.

Nếu:

Năng lực nhà nước ↑

nhưng

Kiểm soát quyền lực ↓

thì có thể xuất hiện:

Hiệu lực ngắn hạn ↑ → rủi ro hệ thống ↑ → sai lầm khó sửa ↑ → quyền lực tùy tiện ↑.

Ngược lại:

Nhà nước mạnh + pháp quyền mạnh + xã hội có năng lực phản biện + người dân có quyền → sức mạnh quốc gia có khả năng bền vững hơn.

Đây sẽ là một trong những trụ cột của Hưng Quốc Học.

Case study 1: Liên Xô dưới Stalin

Trường hợp Stalin đặc biệt có giá trị bởi nó cho phép chúng ta quan sát đồng thời hai hiện tượng:

một nhà nước có năng lực huy động cực lớn

và

một hệ thống có cơ chế kiểm soát quyền lực cực yếu.

Sự kết hợp này tạo ra khả năng thực hiện những dự án khổng lồ với tốc độ cao, nhưng cũng tạo ra khả năng áp đặt những sai lầm khổng lồ lên toàn xã hội.

Đó chính là nghịch lý:

Cỗ máy càng mạnh, người lái càng phải bị kiểm soát.

Kết luận chương

Stalin buộc Hưng Quốc Học phải trả lời một câu hỏi mà mọi học thuyết về quốc gia đều phải đối diện:

Ta muốn một nhà nước mạnh đến đâu?

Câu trả lời của Hưng Quốc không phải là:

nhà nước càng yếu càng tốt.

Cũng không phải:

nhà nước càng mạnh càng tốt.

Mà là:

Nhà nước phải mạnh về năng lực, mạnh về trách nhiệm, mạnh về pháp luật; nhưng quyền lực của nhà nước phải yếu đi trước Hiến pháp, trước pháp quyền và trước những quyền căn bản của con người.

Đó là khác biệt đầu tiên giữa Stalinism và Hưng Quốc Học.

Hồ sơ nghiên cứu khởi đầu

Nguồn gốc lý luận của cuốn sách sẽ ưu tiên văn bản gốc của Stalin, sau đó đối chiếu với công trình sử học và nghiên cứu học thuật. Economic Problems of Socialism in the USSR (1952) là một nguồn gốc quan trọng để đọc chính Stalin về kinh tế và mô hình xã hội chủ nghĩa. �

Marxists +1

Đối với lịch sử Đại Thanh trừng và Stalinism, công trình của J. Arch Getty và Oleg Naumov, The Road to Terror: Stalin and the Self-Destruction of the Bolsheviks, 1932–1939, cùng các nghiên cứu của Getty và Roberta Manning là những nguồn học thuật cần đặt vào hồ sơ nghiên cứu của sách. �

Cambridge University Press +1

Read more »

1 ĐỐI THOẠI VỚI NGUYỄN VĂN BÔNG

 ĐỐI THOẠI VỚI NGUYỄN VĂN BÔNG

Từ di sản trí thức đến tư tưởng kiến tạo quốc gia

Hoàng phong nhã 

PHẦN I

NGUYỄN VĂN BÔNG – CON NGƯỜI, THỜI ĐẠI VÀ CÁCH TƯ DUY

HỒ SƠ 01

NGUYỄN VĂN BÔNG – MỘT TRÍ THỨC TRONG THỜI ĐẠI BIẾN ĐỘNG

I. MỞ ĐẦU: VÌ SAO PHẢI ĐỐI THOẠI VỚI NGUYỄN VĂN BÔNG?

Có những trí thức được nhớ đến bởi một cuốn sách.

Có những người được nhớ bởi một chức vụ.

Có những người được nhớ bởi một biến cố chính trị.

Nhưng cũng có những người đáng được đọc lại không chỉ vì những gì họ đã viết, mà vì những câu hỏi họ đã đặt ra cho thời đại của mình.

Nguyễn Văn Bông thuộc trường hợp thứ tư.

Ông sống và hoạt động trong một giai đoạn đặc biệt của lịch sử Việt Nam thế kỷ XX: một xã hội bị đặt giữa chiến tranh, xung đột ý thức hệ, khủng hoảng chính trị, sự hình thành của các thiết chế cộng hòa và cuộc tìm kiếm một mô hình tổ chức quyền lực có khả năng bảo vệ quốc gia trong điều kiện bất ổn.

Bởi vậy, đọc Nguyễn Văn Bông hôm nay không nên bắt đầu bằng câu hỏi:

“Ông đúng hoàn toàn hay sai hoàn toàn?”

Câu hỏi có giá trị hơn là:

“Ông đã nhìn thấy vấn đề gì của quốc gia, ông đã trả lời nó như thế nào, và những câu hỏi ấy còn giá trị đến đâu đối với Việt Nam hôm nay?”

Đó chính là tinh thần của cuốn sách này.

Đối thoại không có nghĩa là tán thành.

Đối thoại cũng không có nghĩa là phủ nhận.

Đối thoại là đặt một tư tưởng vào một cuộc tranh luận nghiêm túc: đọc nó trong hoàn cảnh lịch sử của nó, kiểm chứng bằng văn bản, nhận diện giới hạn, đối chiếu với những tư tưởng khác và sau cùng hỏi xem chúng ta có thể học được gì cho hiện tại.

Vì vậy, Nguyễn Văn Bông trong cuốn sách này không phải là một “thánh nhân chính trị”.

Ông cũng không phải là một cái tên được sử dụng để hợp thức hóa những tư tưởng đã có sẵn.

Ông là một người đối thoại.

II. BÔNG THUỘC VỀ MỘT THỜI ĐẠI NÀO?

Nguyễn Văn Bông sinh năm 1929 và mất năm 1971, ở tuổi 42.

Ông được đào tạo về luật và chính trị học tại Pháp, sau đó trở về Việt Nam và tham gia giảng dạy, nghiên cứu tại Đại học Luật khoa Sài Gòn và Viện Quốc gia Hành chánh.

Đây là một chi tiết quan trọng.

Bông không phải trước hết là một chính trị gia hoạt động bằng diễn thuyết đại chúng.

Ông xuất thân từ luật học, chính trị học và giáo dục.

Điều đó giải thích phần nào cách ông tiếp cận chính trị.

Đối với ông, chính trị không chỉ là tranh giành quyền lực.

Chính trị còn là vấn đề:

quyền lực được hình thành như thế nào;

quyền lực thuộc về ai;

quyền lực được tổ chức ra sao;

quyền lực bị giới hạn bởi điều gì;

người dân có vị trí nào trong đời sống chính trị;

đối lập chính trị có vai trò gì;

Hiến pháp có ý nghĩa gì;

giáo dục công dân có thể tạo ra một đời sống chính trị trưởng thành như thế nào.

Đây là những câu hỏi có thể vượt khỏi hoàn cảnh riêng của miền Nam Việt Nam thập niên 1960–1970.

Nhưng phải hết sức thận trọng:

Không được lấy những câu hỏi ấy rồi biến Bông thành một học giả của thế kỷ XXI.

Bông không viết về trí tuệ nhân tạo.

Ông không xây dựng học thuyết về toàn cầu hóa thế kỷ XXI.

Ông không phát triển khái niệm “chủ quyền năng lực”.

Ông không xây dựng hệ thống “Quốc Trí – Quốc Đức – Quốc Tài – Quốc Khí” như Hưng Quốc Học đang làm.

Những điều đó thuộc về thời đại của chúng ta và thuộc về phần phát triển sau này của cuộc đối thoại.

Đây là ranh giới đầu tiên phải giữ.

III. BÔNG VÀ MỘT CÂU HỎI LỚN: QUYỀN LỰC PHẢI ĐƯỢC TỔ CHỨC THẾ NÀO?

Điểm đáng chú ý trong tư tưởng của Bông là ông không nhìn chính trị đơn thuần như sự lựa chọn giữa những cá nhân hoặc phe phái.

Ông quan tâm đến cấu trúc của quyền lực.

Trong công trình Luật Hiến pháp và Chính trị học, Bông trình bày những vấn đề căn bản của đời sống chính trị hiện đại: Nhà nước, Hiến pháp, dân chủ, các cơ chế chính trị, chính đảng, đối lập, nghị viện, hành pháp, tư pháp và những thiết chế khác.

Ở đây xuất hiện một tư duy rất đáng chú ý:

Một quốc gia không thể chỉ dựa vào phẩm chất của người cầm quyền; quốc gia phải xây dựng những thiết chế để quyền lực được tổ chức và giới hạn.

Đây là điểm chúng ta cần giữ lại.

Nhưng cũng cần đặt nó trong bối cảnh.

Bông sống trong một thời kỳ mà câu hỏi về chế độ chính trị và sự ổn định của Nhà nước có ý nghĩa sống còn.

Ông chứng kiến những biến động chính trị rất nhanh chóng.

Vì thế, vấn đề thể chế đối với ông không phải một bài tập học thuật trừu tượng.

Nó là vấn đề của chính đời sống quốc gia.

IV. MỘT PHÂN BIỆT CĂN BẢN: THỂ CHẾ KHÔNG PHẢI CON NGƯỜI

Một trong những điểm đặc biệt đáng chú ý trong tư duy của Bông là sự phân biệt giữa thiết chế và con người vận hành thiết chế.

Trong lời tựa của ấn bản năm 1969 của Luật Hiến pháp và Chính trị học, Bông cảnh báo rằng các thiết chế chỉ tạo nên một khuôn khổ; con người mới là người làm cho khuôn khổ ấy vận hành đúng hoặc sai.

Điều này dẫn đến một nhận thức rất sâu:

Có một Hiến pháp tốt chưa đủ để tạo ra một đời sống chính trị tốt.

Bởi vì:

Hiến pháp có thể bị diễn giải tùy tiện.

Luật có thể bị áp dụng không công bằng.

Nghị viện có thể tồn tại nhưng không thực sự kiểm soát được quyền lực.

Tòa án có thể có địa vị hiến định nhưng không đủ độc lập.

Bầu cử có thể tồn tại nhưng lựa chọn của người dân có thể bị giới hạn.

Các quyền trên giấy có thể tồn tại nhưng quyền thực tế lại rất khác.

Do đó, giữa:

thiết chế trên giấy

và

đời sống chính trị thực tế

luôn có một khoảng cách cần được kiểm nghiệm.

Đây sẽ là một trong những sợi chỉ đỏ của toàn bộ cuốn sách.

V. “ĐỐI LẬP” – MỘT CHÌA KHÓA ĐỂ ĐỌC BÔNG

Một trong những chủ đề quan trọng của Bông là vấn đề đối lập trong chính thể dân chủ.

Trong bài giảng năm 1963 Vấn đề Đối lập trong Chánh thể Dân chủ, Bông xem đối lập chính trị là một thành tố quan trọng của đời sống dân chủ.

Điều đáng chú ý không chỉ nằm ở việc ông ủng hộ sự tồn tại của đối lập.

Quan trọng hơn là cách ông nhìn bản chất của đối lập.

Đối lập không nhất thiết là kẻ thù của quốc gia.

Đối lập là sự bất đồng chính trị được tổ chức trong khuôn khổ pháp luật.

Một chính phủ cần có khả năng hành động.

Nhưng một chính phủ không được trở thành một quyền lực không thể bị chất vấn.

Một xã hội cần có trật tự.

Nhưng trật tự không thể đồng nghĩa với việc mọi bất đồng đều bị xem là phá hoại.

Một nền dân chủ cần đa số.

Nhưng đa số cũng cần những cơ chế để tự kiểm soát.

Từ đây xuất hiện một nguyên tắc quan trọng:

Bất đồng chính trị, nếu được đặt trong khuôn khổ pháp luật, có thể trở thành một cơ chế bảo vệ thể chế chứ không nhất thiết là mối đe dọa đối với thể chế.

Đây là Bông.

Chưa phải Hưng Quốc Học.

VI. DIỄN GIẢI: ĐIỀU GÌ NẰM SAU TƯ TƯỞNG ĐỐI LẬP?

Từ lập luận của Bông, chúng ta có thể diễn giải một nguyên tắc rộng hơn:

Quyền lực càng có khả năng tác động đến xã hội thì càng cần khả năng bị chất vấn.

Đây là phần diễn giải, không được ghi như một câu nói của Bông.

Tại sao?

Bởi quyền lực luôn có nguy cơ tạo ra ba hiện tượng:

Thứ nhất, sai lầm.

Không một con người hay tổ chức nào có thể biết mọi thứ.

Thứ hai, lợi ích.

Người nắm quyền có thể có động cơ bảo vệ vị trí của mình.

Thứ ba, điểm mù.

Một hệ thống càng đóng kín càng khó nhìn thấy chính những khuyết điểm của mình.

Do đó, đối lập, báo chí, nghị viện, tư pháp, công luận, chuyên gia và xã hội dân sự — khi được tổ chức đúng — có thể tạo ra những điểm phản hồi cho quyền lực.

Đây là một bước diễn giải rất quan trọng.

Và sau này, nó sẽ giúp chúng ta hiểu vì sao Hưng Quốc Học quan tâm đến:

năng lực tự hiệu chỉnh của quốc gia.

Nhưng khái niệm ấy sẽ chỉ xuất hiện ở Hồ sơ 39.

Không đưa nó vào đây như thể Bông đã xây dựng nó.

VII. BÔNG KHÔNG PHẢI LÀ HƯNG QUỐC HỌC

Đây là tuyên bố phương pháp luận cần được đặt ngay từ đầu cuốn sách.

Nguyễn Văn Bông có những vấn đề của ông.

Hưng Quốc Học có những vấn đề của thế kỷ XXI.

Hai bên không trùng nhau.

Bông giúp chúng ta nhìn thấy:

quyền lực cần được tổ chức.

Bông giúp chúng ta đặt câu hỏi:

ai có quyền lực?

quyền lực bị giới hạn bởi đâu?

người dân kiểm soát quyền lực bằng cách nào?

đối lập có vai trò gì?

Hiến pháp làm gì đối với Nhà nước?

Còn Hưng Quốc Học hỏi thêm:

Một quốc gia có thể vừa kiểm soát quyền lực vừa xây dựng được năng lực quốc gia mạnh đến đâu?

Và xa hơn:

Làm thế nào để một dân tộc có đủ tri thức, tài năng, đạo đức, nguồn lực, bản lĩnh và năng lực Nhà nước để tự quyết tương lai của mình?

Đó là khoảng cách giữa Bông và Hưng Quốc.

Không được xóa khoảng cách ấy.

Chính khoảng cách ấy mới làm cho cuộc đối thoại có ý nghĩa.

VIII. MẶT SÁNG VÀ GIỚI HẠN LỊCH SỬ

Đọc một trí thức lịch sử bằng thái độ sùng bái là một sai lầm.

Đọc họ bằng thái độ phủ nhận cũng là một sai lầm.

Nguyễn Văn Bông có những đóng góp đáng chú ý:

đưa luật học và chính trị học vào phân tích các vấn đề thực tế của Việt Nam;

nhấn mạnh vai trò của Hiến pháp và thiết chế;

quan tâm đến quyền lực và giới hạn quyền lực;

coi trọng đời sống chính trị và giáo dục công dân;

bảo vệ ý nghĩa của đối lập chính trị trong nền dân chủ;

phân biệt Nhà nước, chính quyền, đảng phái và đời sống chính trị.

Nhưng ông cũng bị giới hạn bởi:

hoàn cảnh chiến tranh;

cấu trúc chính trị của thời đại;

giới hạn của nền cộng hòa mà ông đang sống và phục vụ;

trình độ phát triển của khoa học xã hội lúc bấy giờ;

những vấn đề của thế kỷ XXI mà thời đại ông chưa thể đặt ra.

Vì vậy:

Giá trị của một tư tưởng không nằm ở việc nó trả lời được mọi câu hỏi của mọi thời đại. Giá trị của nó còn nằm ở khả năng giúp thế hệ sau đặt được những câu hỏi tốt hơn.

Đó là cách chúng ta đọc Bông.

IX. ÁN LỆ LỊCH SỬ: KHI THỂ CHẾ KHÔNG ĐỦ ĐỂ BẢO VỆ CHÍNH MÌNH

Lịch sử chính trị hiện đại cung cấp một bài học rộng hơn.

Nhiều quốc gia từng có hiến pháp.

Nhiều quốc gia từng có nghị viện.

Nhiều quốc gia từng có bầu cử.

Nhưng không phải quốc gia nào có những thiết chế ấy cũng trở thành một nền dân chủ bền vững.

Điều quyết định còn nằm ở:

văn hóa chính trị;

khả năng thực thi pháp luật;

sự độc lập của các thiết chế;

năng lực của công dân;

khả năng kiểm soát quyền lực;

sự tồn tại của những lực lượng xã hội độc lập;

và khả năng sửa chữa khi thể chế bắt đầu lệch khỏi mục tiêu ban đầu.

Đây chính là chỗ tư tưởng của Bông có thể được đưa vào một cuộc đối thoại rộng hơn.

Hiến pháp tạo khuôn khổ.

Con người tạo sức sống.

Thiết chế tạo giới hạn.

Công dân tạo áp lực kiểm soát.

Văn hóa chính trị quyết định phần nào cách tất cả những điều ấy vận hành.

X. HẠT GIỐNG CỦA CUỘC ĐỐI THOẠI

Có thể hình dung di sản Bông như một hạt giống.

Hạt giống ấy không phải là cả một khu rừng.

Nhưng nó chứa khả năng sinh trưởng.

Bông để lại cho chúng ta những câu hỏi về:

Hiến pháp.

Dân chủ.

Quyền lực.

Đối lập.

Công dân.

Giáo dục.

Thiết chế.

Chúng ta mang những câu hỏi ấy vào thế kỷ XXI.

Nhưng đất đã khác.

Thời đại đã khác.

Công nghệ đã khác.

Kinh tế đã khác.

Quan hệ quốc tế đã khác.

Xã hội đã khác.

Vì vậy, chúng ta không thể chỉ tưới lại hạt giống cũ rồi chờ nó mọc thành đúng cây của ngày hôm qua.

Chúng ta phải hỏi:

Nếu những nguyên tắc ấy được đặt trước những vấn đề mới, chúng sẽ còn đứng vững đến đâu?

Và nếu chúng không đủ?

Ta phải bổ sung.

Nếu chúng sai?

Ta phải phản biện.

Nếu chúng đúng nhưng chưa đủ?

Ta phải phát triển.

Đó chính là đối thoại trí thức.

XI. LUẬN ĐỀ KHÓA CỦA HỒ SƠ 01

Nguyễn Văn Bông đáng được đọc lại không phải vì ông có thể cung cấp sẵn câu trả lời cho Việt Nam thế kỷ XXI, mà vì ông đặt ra một số câu hỏi căn bản về quyền lực, Hiến pháp, dân chủ, công dân và thiết chế trong một giai đoạn đặc biệt của lịch sử Việt Nam.

Từ đó, chúng ta có thể đối thoại với ông bằng một nguyên tắc:

Không biến di sản thành giáo điều. Không biến người đi trước thành người nói thay người hôm nay. Không phủ nhận quá khứ chỉ vì thời đại đã thay đổi.

XII. QUY LUẬT ĐẦU TIÊN CỦA CUỘC ĐỐI THOẠI

Có thể rút ra quy luật phương pháp đầu tiên:

Muốn xây dựng tư tưởng mới, trước hết phải hiểu đúng tư tưởng cũ; muốn vượt qua một tư tưởng, trước hết phải chỉ ra nó đúng ở đâu, thiếu ở đâu và giới hạn ở đâu.

Đó cũng là phương pháp mà cuốn sách này sẽ tuân thủ trong cả 40 hồ sơ.

Bông nói gì — phải kiểm chứng.

Chúng ta diễn giải gì — phải phân biệt.

Hưng Quốc Học phát triển gì — phải chịu trách nhiệm.

Ba tầng ấy không được trộn lẫn.

XIII. MỆNH ĐỀ CỦA HỒ SƠ 01

Nguyễn Văn Bông không phải là câu trả lời cuối cùng cho bài toán kiến tạo quốc gia Việt Nam; ông là một người đối thoại quan trọng giúp chúng ta đặt lại những câu hỏi căn bản về quyền lực, Hiến pháp, dân chủ và công dân.

Và từ đây, cuốn sách bắt đầu.

Không phải bằng sự tôn kính.

Không phải bằng sự phủ nhận.

Mà bằng một cuộc đối thoại nghiêm túc giữa một trí thức của thế kỷ XX và một thế hệ đang phải trả lời những câu hỏi của thế kỷ XXI.

Hoàng phong nhã 

TÀI LIỆU THAM KHẢO – HỒ SƠ 01

I. NGUỒN GỐC – NGUYỄN VĂN BÔNG

1. Nguyễn Văn Bông. Luật Hiến pháp và Chính trị học. In lần thứ hai. Sài Gòn, 1969.

Đây là nguồn chính yếu của Hồ sơ 01 và cũng là một trong những nguồn trụ cột của toàn bộ công trình. Thư mục CiNii xác nhận bản in lần thứ hai năm 1969 tại Sài Gòn, 506 trang; ghi chú thư mục xác định đây là công trình về lý thuyết đại cương của thế giới chính trị hiện đại và nền Đệ nhị Cộng hòa Việt Nam. �

CiNii

Bản điện tử hiện có cũng cho phép kiểm tra trực tiếp lời tựa và lời nói đầu của Bông. Trong lời tựa, ông nhấn mạnh rằng các vấn đề hiến pháp và chính trị không thể tách khỏi lịch sử, và việc nghiên cứu chính trị cần giúp công dân có nhận định khách quan, thực tiễn và có khả năng bày tỏ lập trường trong đời sống chính trị. �

DIỄN ĐÀN CỦA CHÚNG TA +1

2. Nguyễn Văn Bông. Vấn đề Đối lập trong Chánh thể Dân chủ. Sài Gòn, 1963.

Nguồn trực tiếp quan trọng để xác định quan điểm ban đầu của Bông về đối lập chính trị, dân chủ và đời sống chính trị. Hồ sơ 01 chỉ sử dụng ở mức giới thiệu; nội dung sẽ được khai thác sâu hơn ở các Hồ sơ 07, 09 và những hồ sơ về quyền lực chính trị.

3. Nguyễn Văn Bông. Di Cảo. Sài Gòn: Cấp Tiến, 1972.

Đây là nguồn tư liệu gốc đặc biệt quan trọng. Di Cảo được xuất bản sau khi Bông qua đời; bản tái bản năm 2008 được thư mục Open Library ghi nhận là tái bản của ấn bản Sài Gòn 1972, do Mekong-Tynan & Nguyễn Ngọc Huy Foundation xuất bản, 332 trang. �

Open Library

Trong Di Cảo, ngoài phần tiểu sử còn có các bài viết về đối lập, thái độ phi chính trị, chính đảng và sinh hoạt chính trị, mặt trận quân sự, giáo dục công dân, trò chơi chính trị, chủ nghĩa quốc gia và giá trị đồng bạc. Đây sẽ là một nguồn nền cho việc tái dựng chân dung trí thức Bông, thay vì chỉ dựa vào các bài viết hồi tưởng về ông.

4. Nguyễn Văn Bông. Luật Hiến pháp và Chính trị học, bản điện tử đối chiếu bản in 1969.

Bản điện tử của pro&contra đặc biệt hữu ích cho công trình này vì đăng lại toàn văn theo từng kỳ và cung cấp bản PDF; đồng thời phần phụ bản bao gồm các văn kiện hiến pháp của Việt Nam Cộng hòa, giúp chúng ta đối chiếu trực tiếp giữa Bông viết gì và văn bản pháp lý mà ông phân tích. �

ProContra

II. TƯ LIỆU VỀ CUỘC ĐỜI VÀ HOẠT ĐỘNG CỦA NGUYỄN VĂN BÔNG

5. Tư liệu tiểu sử Nguyễn Văn Bông, 1929–1971.

Các nguồn tiểu sử hiện có ghi nhận Bông sinh năm 1929, học tập tại Pháp, trở về Việt Nam đầu năm 1963, giảng dạy luật hiến pháp và khoa học chính trị tại Đại học Luật Sài Gòn và Học viện Quốc gia Hành chánh, đồng thời tham gia hoạt động chính trị. �

Họ Nguyễn Việt Nam

Tuy nhiên, trong bản sách chính thức, những dữ kiện tiểu sử quan trọng sẽ không được dựa vào một nguồn đơn lẻ. Cần đối chiếu với:

hồ sơ lưu trữ;

thư mục sách;

tư liệu Đại học Luật Sài Gòn;

tư liệu Học viện Quốc gia Hành chánh;

hồi ký của những người từng làm việc với Bông;

báo chí đương thời.

Đây là nguyên tắc chúng ta sẽ áp dụng cho toàn bộ sách.

III. VĂN BẢN PHÁP LÝ – LỊCH SỬ ĐƯỢC BÔNG NGHIÊN CỨU

6. Hiến pháp Việt Nam Cộng hòa ngày 26-10-1956.

Nguồn nguyên cấp để kiểm chứng những gì Bông nhận xét về Hiến pháp 1956.

Đặc biệt quan trọng vì Luật Hiến pháp và Chính trị học của Bông không chỉ trình bày lý thuyết mà còn đưa các bản hiến pháp và văn kiện hiến định vào phần phụ bản. �

DIỄN ĐÀN CỦA CHÚNG TA

7. Hiến ước Tạm thời số 1, ngày 4-11-1963.

8. Hiến ước Tạm thời số 2, ngày 7-2-1964.

9. Hiến chương Việt Nam Cộng hòa, ngày 16-8-1964.

10. Hiến chương Lâm thời, ngày 20-10-1964.

11. Ước pháp Tạm thời, ngày 19-6-1965.

12. Hiến pháp Việt Nam Cộng hòa ngày 1-4-1967.

Đây là nhóm nguồn đặc biệt quan trọng vì chúng cho phép chúng ta theo dõi quá trình biến đổi thể chế từ 1956 đến 1967, thay vì nhìn nền Đệ Nhị Cộng hòa như một cấu trúc xuất hiện hoàn chỉnh ngay từ đầu.

Các văn bản này cũng được chính Bông đưa vào phần phụ bản của Luật Hiến pháp và Chính trị học. �

DIỄN ĐÀN CỦA CHÚNG TA +1

IV. NGUỒN ĐỐI CHIẾU HỌC THUẬT

13. Robert A. Dahl. On Democracy. Yale University Press, 1998.

Dùng để đối chiếu các khái niệm về dân chủ, tham gia chính trị và kiểm soát quyền lực; không dùng để áp đặt ngược lý thuyết thế kỷ XX của Dahl lên Bông.

14. Alexis de Tocqueville. Democracy in America.

Nguồn kinh điển để đối chiếu vấn đề công dân, đời sống chính trị, hiệp hội và văn hóa dân chủ.

15. John Stuart Mill. Considerations on Representative Government.

Dùng để đặt tư tưởng Bông về công dân, đại diện và tham gia chính trị trong dòng tư tưởng dân chủ tự do rộng hơn.

16. Montesquieu. The Spirit of Laws.

Dùng cho nền tảng tư tưởng về tổ chức quyền lực và phân quyền; sẽ được khai thác mạnh hơn ở các Hồ sơ 05–13.

V. NGUYÊN TẮC SỬ DỤNG TÀI LIỆU TRONG HỒ SƠ 01

Tôi đề nghị từ đây mỗi hồ sơ đều có một thứ bậc chứng cứ, không chỉ một danh sách sách ở cuối chương.

Cấp 1 — BÔNG GỐC

Nguyễn Văn Bông viết gì?

Phải ưu tiên nguyên tác.

Cấp 2 — TƯ LIỆU LỊCH SỬ

Bông sống, dạy học và hoạt động trong hoàn cảnh nào?

Phải đối chiếu với tư liệu đương thời.

Cấp 3 — VĂN BẢN PHÁP LÝ

Những thể chế mà Bông phân tích thực sự quy định gì?

Phải đọc văn bản gốc.

Cấp 4 — HỌC THUẬT ĐỐI CHIẾU

Các học giả khác nhìn vấn đề ấy thế nào?

Dùng để phản biện và mở rộng, không dùng để thay thế Bông.

Cấp 5 — HƯNG QUỐC HỌC

Chúng ta phát triển thêm điều gì?

Đây là phần của công trình hiện tại.

VI. TÀI LIỆU CỐT LÕI CỦA HỒ SƠ 01

Nếu phải rút xuống 5 nguồn bắt buộc phải đọc kỹ nhất, tôi sẽ khóa:

Nguyễn Văn Bông – Luật Hiến pháp và Chính trị học, 1969. �

CiNii +1

Nguyễn Văn Bông – Vấn đề Đối lập trong Chánh thể Dân chủ, 1963.

Nguyễn Văn Bông – Di Cảo, 1972. �

Open Library

Các văn bản hiến định Việt Nam Cộng hòa 1956–1967, đặc biệt Hiến pháp 1956 và 1967. �

ProContra

Tư liệu tiểu sử và hoạt động của Nguyễn Văn Bông, được đối chiếu từ nhiều nguồn độc lập. �

Họ Nguyễn Việt Nam

Tài liệu tham khảo chính

Văn bản nguyên cấp

Nghiên cứu đối chiếu

Nguồn điện tử/tra cứu

Read more »