LỜI MỞ ĐẦU - ĐỐI THOẠI VỚI KIM ĐỊNH

ĐỐI THOẠI VỚI KIM ĐỊNH

Việt Nho – An Vi – Nhân Chủ và câu hỏi về căn tính Việt

LỜI MỞ ĐẦU

ĐI TÌM KIM ĐỊNH, HAY ĐI TÌM CHÍNH MÌNH?

Có những nhân vật lịch sử càng đọc càng dễ hiểu.

Nhưng cũng có những người càng đọc càng thấy phải đặt thêm câu hỏi.

Kim Định thuộc về trường hợp thứ hai.

Ông không để lại cho người đọc một hệ thống tư tưởng dễ dàng có thể đặt vào một chiếc khung quen thuộc. Ông vừa là một linh mục Công giáo, một nhà tư tưởng, một người nghiên cứu Nho học, một triết gia theo cách tự xác lập của mình, vừa là người dành phần lớn sự nghiệp để truy tìm cái mà ông gọi là Việt Nho, Việt lý, Nhân Chủ, An Vi và căn tính tinh thần của người Việt.

Những tên sách như Cửa Khổng, Việt Lý Tố Nguyên, Cơ Cấu Việt Nho, Tinh Hoa Ngũ Điển, Nguồn Gốc Văn Hóa Việt Nam, Triết Lý Cái Đình, Nhân Chủ, Triết Lý An Vi Hưng Việt… cho thấy phạm vi suy tư của ông rất rộng. Các thư viện Việt Nam hiện vẫn lưu giữ nhiều tác phẩm này, trong đó Việt Lý Tố Nguyên được ghi nhận là một công trình 309 trang với ba phần lớn về nguồn gốc, con người – việc và sự kế tục của Việt Nho.

Nhưng chính sự rộng lớn ấy cũng đặt người nghiên cứu trước một vấn đề.

Ta đang đọc Kim Định như đọc một sử gia, một triết gia, một nhà văn hóa hay một người kiến tạo một hệ tư tưởng?

Nếu không trả lời câu hỏi này ngay từ đầu, rất dễ xảy ra hai thái cực.

Một bên xem Kim Định như người đã phát hiện toàn bộ sự thật về nguồn gốc văn hóa Việt Nam. Bên kia phủ nhận ông chỉ vì một số luận điểm lịch sử hoặc phương pháp nghiên cứu của ông không phù hợp với tiêu chuẩn sử học hiện đại.

Cả hai cách đọc đều có nguy cơ làm nghèo Kim Định.

Cuốn sách này không được viết để dựng tượng Kim Định.

Cũng không được viết để đập tượng Kim Định.

Tôi muốn đối thoại với ông.

Đối thoại nghĩa là đọc ông bằng chính lời của ông; tìm hiểu ông muốn nói gì trước khi phán xét ông nói đúng hay sai; sau đó đem từng luận điểm đặt trước những nguồn tư liệu khác nhau để kiểm chứng.

Đó là một nguyên tắc rất quan trọng.

Bởi vì một tư tưởng có thể có giá trị triết học mà không nhất thiết mọi giả thuyết lịch sử của người đưa ra nó đều đúng.

Ngược lại, một giả thuyết lịch sử có thể chưa đủ chứng cứ để được chấp nhận nhưng vẫn có thể đặt ra một câu hỏi đáng nghiên cứu.

Và đôi khi, chính câu hỏi mới là phần quan trọng nhất của một nhà tư tưởng.

1. Vì sao phải đối thoại với Kim Định?

Kim Định đặt một câu hỏi mà người Việt hiện đại nhiều lần né tránh:

Người Việt là ai, và nền văn hóa Việt bắt đầu từ đâu?

Đó không chỉ là câu hỏi về niên đại.

Nó là câu hỏi về căn tính.

Nếu một dân tộc không hiểu mình là ai, thì việc tiếp nhận văn hóa bên ngoài rất dễ biến thành sự sao chép. Nhưng nếu một dân tộc tuyệt đối hóa quá khứ của mình, thì việc tìm về nguồn cội cũng có thể biến thành huyền thoại dân tộc chủ nghĩa.

Kim Định đi vào đúng vùng khó ấy.

Ông muốn tìm một nền tảng tư tưởng Việt không chỉ được mô tả bằng lịch sử các triều đại, mà bằng một minh triết sống.

Ông tìm thấy điều đó trong khái niệm Việt Nho và sau đó phát triển thành một hệ thống tư tưởng rộng hơn về An Vi, Nhân Chủ, Thái Hòa và đời sống văn hóa Việt.

Trong các công trình của ông, “Việt Nho” không đơn giản chỉ được trình bày như một tên gọi khác của Nho giáo tại Việt Nam. Kim Định sử dụng nó trong một luận đề rộng hơn về nguồn gốc và cấu trúc của nền văn hóa mà ông cho là có trước hoặc sâu hơn hình thái Nho giáo chính thống của Trung Hoa. Nguồn Gốc Văn Hóa Việt Nam chẳng hạn, được thư viện ghi nhận với các chương về “nền móng của Việt Nho”, “phương pháp huyền sử”, “chân trời huyền sử với chữ Nho” và cả một phần tự kiểm điểm về chính thuyết Việt Nho.

Đây chính là nơi cuộc đối thoại bắt đầu.

2. Nhưng “Việt Nho” có phải là một sự kiện lịch sử?

Đây là câu hỏi không thể né tránh.

Nếu nói:

Người Việt có một truyền thống văn hóa riêng.

Đó là một mệnh đề có thể nghiên cứu bằng rất nhiều loại chứng cứ.

Nhưng nếu nói:

Một hệ thống Nho học nguyên thủy vốn có nguồn gốc từ người Việt, sau đó được người Hoa tiếp nhận, hệ thống hóa và biến đổi.

thì đây đã là một luận đề lịch sử rất lớn.

Nó đòi hỏi một hệ thống chứng cứ tương ứng.

Ta phải hỏi:

Nguồn văn bản ở đâu?

Niên đại nào?

Khảo cổ học nói gì?

Ngôn ngữ học nói gì?

Dân tộc học nói gì?

Di truyền học có thể nói đến đâu?

Các văn bản Trung Hoa cổ được hiểu thế nào?

Các nhà nghiên cứu quốc tế giải thích những dữ liệu ấy ra sao?

Và quan trọng nhất:

Điều nào là chứng cứ trực tiếp, điều nào là suy luận?

Đây sẽ là một trong những nguyên tắc xuyên suốt cuốn sách.

Tôi không muốn lấy lòng tự hào dân tộc làm chứng cứ.

Nhưng tôi cũng không muốn lấy một mô hình sử học có sẵn làm lý do để đóng cửa mọi câu hỏi mới.

3. Kim Định không chỉ nói về lịch sử

Nếu chỉ xem Kim Định như người đưa ra một giả thuyết về nguồn gốc Việt Nho, chúng ta sẽ bỏ mất một nửa con người tư tưởng của ông.

Bởi phía sau Việt Nho còn có An Vi.

Nếu Việt Nho đặt câu hỏi:

Ta từ đâu mà đến?

thì An Vi đặt câu hỏi:

Con người nên sống như thế nào?

Và Nhân Chủ đặt thêm một câu hỏi:

Con người giữ vị trí nào trong trật tự của thế giới?

Đây là ba tầng khác nhau.

Một tầng thuộc về lịch sử và nguồn gốc.

Một tầng thuộc về triết học và nhân sinh.

Một tầng thuộc về văn hóa và cách tổ chức đời sống.

Nếu trộn cả ba thành một, cuộc nghiên cứu sẽ rất dễ rơi vào tranh luận không có hồi kết.

Vì vậy, trong cuốn sách này, tôi sẽ cố gắng giữ một ranh giới rõ ràng:

Việt Nho như một luận đề về lịch sử phải được kiểm chứng bằng chứng cứ lịch sử.

An Vi như một luận đề triết học phải được phân tích bằng chính các khái niệm triết học của nó.

Nhân Chủ như một tư tưởng về con người phải được đặt trong lịch sử tư tưởng Việt Nam, Đông Á và thế giới.

Ba vấn đề có liên hệ với nhau, nhưng không thể dùng chứng cứ của vấn đề này để tự động chứng minh vấn đề kia.

4. Tôi cũng muốn đối thoại với những người không đồng ý với Kim Định

Một cuốn sách nghiên cứu Kim Định mà chỉ tìm đọc những người yêu quý Kim Định thì chưa phải là nghiên cứu.

Ngay trong những tài liệu hiện nay, có thể thấy sự tiếp nhận Kim Định rất khác nhau.

Có người xem ông là một nhà tư tưởng lớn và cố gắng tiếp tục xây dựng cơ sở khoa học cho các luận đề của ông. Có người thừa nhận ảnh hưởng triết học của ông nhưng phê bình tính chất lãng mạn hoặc thiếu chặt chẽ trong một số phương pháp. Có những người phản đối mạnh mẽ các luận điểm về nguồn gốc Việt Nho.

Một bài nghiên cứu của Hà Văn Thùy chẳng hạn vừa đánh giá rất cao hai đóng góp mà ông gọi là Việt Nho và An Vi, vừa thừa nhận rằng cơ sở khoa học của học thuyết Kim Định vẫn còn là vấn đề cần được củng cố.

Điều đó rất đáng chú ý.

Bởi ngay trong cộng đồng những người tiếp nhận Kim Định cũng tồn tại nhu cầu kiểm chứng.

Vì vậy, cuốn sách này sẽ không dựng một “Kim Định chính thống” rồi bảo vệ ông trước mọi phê phán.

Tôi muốn để Kim Định được đối thoại với chính những người phản biện ông.

Và ngược lại, những người phản biện Kim Định cũng phải được đặt trước chính văn bản của ông, chứ không phải trước một hình ảnh giản lược về ông.

5. Đối thoại không có nghĩa là đồng ý

Tôi dùng chữ “đối thoại” có chủ ý.

Đối thoại không phải là đồng ý.

Đối thoại cũng không phải là tranh luận để giành phần thắng.

Đối thoại là đặt câu hỏi:

Ông nói gì?

Tại sao ông nói như vậy?

Ông dựa vào đâu?

Ông đã đọc những gì?

Ông chịu ảnh hưởng của ai?

Điểm nào trong lập luận của ông có chứng cứ?

Điểm nào là diễn giải?

Điểm nào là trực giác triết học?

Điểm nào cần được nghiên cứu lại?

Và sau cùng:

Nếu bỏ đi những phần chưa thể chứng minh, điều gì vẫn còn giá trị trong tư tưởng Kim Định?

Đó là câu hỏi mà tôi cho rằng quan trọng hơn việc tìm một câu trả lời đơn giản rằng Kim Định “đúng” hay “sai”.

6. Một cuộc đối thoại với chính người Việt hôm nay

Thực ra, khi đối thoại với Kim Định, chúng ta không chỉ đối thoại với một người đã mất.

Chúng ta đang đối thoại với chính mình.

Bởi những câu hỏi của ông vẫn còn đó.

Người Việt có cần một triết lý của chính mình không?

Một dân tộc có thể hiện đại hóa mà không đánh mất căn tính không?

Có thể tiếp nhận văn hóa Trung Hoa mà không đồng nhất mình với văn hóa Trung Hoa không?

Có thể tiếp nhận phương Tây mà không trở thành bản sao của phương Tây không?

Có thể tự hào về nguồn gốc mà không biến lòng tự hào thành huyền thoại?

Có thể nghiên cứu huyền thoại mà không biến huyền thoại thành lịch sử?

Có thể tìm về truyền thống mà không quay lưng với khoa học?

Và quan trọng nhất:

Một dân tộc muốn mạnh lên thì cần biết mình từ đâu đến, hay quan trọng hơn là phải biết mình muốn trở thành ai?

Đây cũng chính là điểm mà cuộc đối thoại với Kim Định có thể gặp Hưng Quốc Học.

Hưng Quốc không bắt đầu bằng việc hỏi dân tộc nào vĩ đại hơn dân tộc nào.

Nó bắt đầu bằng câu hỏi:

Làm thế nào để một dân tộc có đủ Dân Chí, Quốc Trí, Quốc Đức, Quốc Tài và Quốc Khí để tự đứng trên đôi chân của mình?

Nếu Kim Định đi tìm căn nguyên tinh thần, thì Hưng Quốc phải tiếp tục hỏi về năng lực hiện thực.

Nếu Kim Định đặt vấn đề Nhân Chủ, thì Hưng Quốc phải hỏi con người ấy được bảo vệ bằng thể chế nào.

Nếu Kim Định nói về Thái Hòa, thì Hưng Quốc phải hỏi làm thế nào để biến hòa hợp thành một trật tự xã hội có công bằng.

Nếu Kim Định nói về An Vi, thì Hưng Quốc phải hỏi làm thế nào để một dân tộc vừa giữ được chiều sâu tinh thần vừa có khả năng hành động trong thế giới hiện đại.

Đó không phải là sự đồng nhất hai hệ tư tưởng.

Đó là một cuộc gặp gỡ để đặt câu hỏi mới.

7. Tôi muốn bắt đầu từ sự thận trọng

Kim Định để lại một khối lượng tác phẩm rất lớn. Các thư mục hiện nay ghi nhận nhiều tác phẩm của ông từ trước 1975 và các lần tái bản về sau.

Nhưng nhiều sách không đồng nghĩa với mọi luận điểm đều đã được chứng minh.

Một hệ thống tư tưởng lớn cũng không đồng nghĩa với mọi chi tiết trong hệ thống ấy đều có cùng mức độ chắc chắn.

Vì thế, trong cuốn sách này, tôi sẽ cố gắng tránh một điều rất dễ xảy ra khi nghiên cứu những nhân vật có ảnh hưởng:

biến sự kính trọng thành sự miễn trừ khỏi phê bình.

Tôi cũng muốn tránh điều ngược lại:

biến một điểm yếu trong phương pháp thành lý do phủ nhận toàn bộ di sản.

Một nhà tư tưởng có thể sai ở một số điểm và vẫn đúng ở một số câu hỏi căn bản.

Một giả thuyết có thể chưa được chứng minh nhưng vẫn đáng để kiểm tra.

Một triết học có thể không phải là sử học.

Và một huyền thoại có thể có giá trị văn hóa mà không vì thế trở thành một tài liệu lịch sử.

Nếu giữ được những ranh giới ấy, chúng ta mới có thể đọc Kim Định một cách công bằng.

8. Cuộc đối thoại này dành cho ai?

Trước hết, dành cho những người muốn hiểu Kim Định mà chưa muốn đứng về phe nào.

Dành cho người nghiên cứu văn hóa Việt Nam.

Dành cho những người quan tâm đến Nho học, triết học Đông phương, An Vi, Nhân Chủ và Việt Nho.

Dành cho những người yêu văn hóa Việt nhưng muốn lòng yêu nước đi cùng với tinh thần kiểm chứng.

Và đặc biệt, tôi muốn dành cuốn sách này cho thế hệ trẻ.

Bởi một thế hệ trẻ không cần được trao cho một huyền thoại hoàn chỉnh.

Điều họ cần hơn là khả năng đặt câu hỏi.

Nếu Kim Định có một di sản lớn, thì có lẽ một phần của di sản ấy nằm ở việc ông buộc người Việt phải hỏi lại:

Chúng ta là ai?

Còn nhiệm vụ của thế hệ hôm nay là hỏi tiếp:

Điều gì trong câu trả lời của ông có thể đứng vững trước chứng cứ?

Điều gì cần sửa lại?

Điều gì cần tiếp tục nghiên cứu?

Và cuối cùng:

Chúng ta sẽ làm gì với những gì đã tìm thấy?

Cuốn sách này bắt đầu từ đó.

Không phải để kết thúc cuộc tranh luận về Kim Định.

Mà để mở nó ra một cách nghiêm túc hơn.

Đối thoại với Kim Định, vì vậy, cuối cùng cũng là một cuộc đối thoại với chính người Việt về nguồn gốc, căn tính, tự do tư tưởng, trách nhiệm với sự thật và tương lai của dân tộc.

Hoàng Phong Nhã 

Posted in: ĐỐI THOẠI VỚI KIM ĐỊNH