ĐỐI THOẠI VỚI KIM ĐỊNH
Việt Nho – An Vi – Nhân Chủ và câu hỏi về căn tính Việt
PHẦN II. TỪ CỬA KHỔNG ĐẾN VIỆT LÝ TỐ NGUYÊN
CHƯƠNG XIII
NGƯỜI VIỆT CÓ MỘT NỀN TRIẾT HỌC RIÊNG?
Giữa tư tưởng dân tộc, di sản văn hóa và yêu cầu xây dựng một hệ thống triết học
1. Luận đề trung tâm: Có tư tưởng triết học Việt Nam không đồng nghĩa với việc đã chứng minh được một hệ thống triết học độc lập từ thời cổ đại
Muốn trả lời câu hỏi người Việt có một nền triết học riêng hay không, trước hết phải phân biệt ba vấn đề thường bị nhập làm một: người Việt có tư tưởng triết học hay không; tư tưởng ấy có những đặc điểm riêng nào; và liệu có thể chứng minh rằng từ thời cổ đại, người Việt đã hình thành một hệ thống triết học độc lập, có văn bản, khái niệm và truyền thống truyền thừa riêng hay không.
Ba câu hỏi này có liên quan nhưng không đồng nhất.
Nếu chứng minh được người Việt có những suy tư riêng về con người, cộng đồng, đạo đức, chính trị, tự nhiên và cách sống, ta có cơ sở nói đến lịch sử tư tưởng triết học Việt Nam. Nhưng từ đó chưa thể tự động kết luận rằng người Việt đã có một hệ thống triết học hoàn chỉnh trước khi tiếp xúc sâu rộng với Trung Hoa.
Ngược lại, nếu chưa tìm thấy một hệ thống văn bản triết học cổ đại độc lập, cũng không thể kết luận rằng người Việt không có tư tưởng triết học. Tư tưởng có thể tồn tại trong truyền thuyết, phong tục, thiết chế cộng đồng, thực hành tín ngưỡng, văn học, chính trị và những hình thức truyền miệng trước khi được hệ thống hóa thành văn bản.
Luận đề của chương này là: Việt Nam có một lịch sử tư tưởng đáng được nghiên cứu như một đối tượng triết học; nhưng muốn khẳng định một nền triết học riêng, cần xác định rõ tiêu chí, khảo sát các tầng lịch sử và phân biệt tư tưởng bản địa với những yếu tố tiếp nhận, cải biến và sáng tạo qua giao lưu văn hóa.
Đây cũng là điểm cần đối thoại trực tiếp với Kim Định. Ông đặt ra một câu hỏi quan trọng: liệu người Việt có thể tìm thấy nền tảng tư tưởng của mình bên dưới những lớp ảnh hưởng văn hóa ngoại lai hay không? Câu hỏi ấy đáng nghiên cứu. Tuy nhiên, mong muốn khôi phục một triết lý Việt không thể thay thế cho việc chứng minh những khẳng định cụ thể về nguồn gốc lịch sử.
Vấn đề không phải là chọn giữa hai thái cực: hoặc Việt Nam đã có một hệ thống triết học cổ đại hoàn chỉnh, hoặc Việt Nam chỉ tiếp nhận tư tưởng từ bên ngoài. Giữa hai thái cực ấy là một lịch sử dài của hình thành, giao lưu, thích nghi, phản biện và sáng tạo.
2. Trước khi trả lời, cần xác định thế nào là triết học
Một trong những khó khăn lớn nhất khi nghiên cứu triết học Việt Nam nằm ngay ở khái niệm “triết học”.
Nếu chỉ công nhận triết học khi một dân tộc có những trước tác mang hình thức tương tự các hệ thống triết học Hy Lạp hoặc châu Âu cận đại, ta có nguy cơ sử dụng một tiêu chuẩn quá hẹp. Những suy tư được biểu đạt bằng truyền thuyết, thơ ca, nghi lễ, tục ngữ hay thiết chế cộng đồng có thể bị loại khỏi tầm nhìn.
Nhưng nếu coi mọi câu tục ngữ, mọi tín ngưỡng và mọi tập quán đều là triết học theo nghĩa đầy đủ, khái niệm này sẽ mất khả năng phân biệt. Một lời khuyên sống tốt có thể chứa đựng kinh nghiệm đạo đức, nhưng chưa chắc đã hình thành một lý thuyết có hệ thống về con người và thế giới.
Vì vậy, cần phân biệt ít nhất năm tầng.
Thứ nhất, kinh nghiệm sống và trí khôn dân gian. Những câu như “Uống nước nhớ nguồn”, “Lá lành đùm lá rách” hay “Một cây làm chẳng nên non” thể hiện kinh nghiệm về lòng biết ơn, sự tương trợ và sức mạnh cộng đồng. Chúng có giá trị tư tưởng, nhưng riêng từng câu chưa tạo thành một hệ thống triết học.
Thứ hai, thế giới quan và nhân sinh quan. Một cộng đồng có thể hình thành những quan niệm tương đối bền vững về nguồn gốc con người, quan hệ giữa người sống và người chết, vị trí của gia đình, ý nghĩa của thiên nhiên và nghĩa vụ đối với cộng đồng. Đây là tầng sâu hơn của tư tưởng văn hóa, dù chưa nhất thiết có cấu trúc lý luận chặt chẽ.
Thứ ba, tư tưởng đạo đức và chính trị. Những quan niệm về chính danh, trách nhiệm của người cầm quyền, nghĩa vụ của cá nhân, sự công bằng và quan hệ giữa dân với nước có thể trở thành đối tượng nghiên cứu triết học khi chúng được giải thích, tranh luận và vận dụng vào đời sống.
Thứ tư, suy tư triết học có tính hệ thống. Ở tầng này, người tư tưởng không chỉ nêu ra những lời khuyên hoặc quan niệm riêng lẻ, mà còn xây dựng khái niệm, đưa ra luận điểm, giải thích quan hệ giữa các vấn đề và trả lời những phản biện đối với hệ thống của mình.
Thứ năm, truyền thống triết học có tính liên tục. Một nền triết học không nhất thiết phải do một người sáng lập, nhưng thường cần có những văn bản hoặc hình thức lưu truyền, những thế hệ tiếp nối, những cuộc tranh luận và những quá trình kế thừa, cải biến hay phản bác.
Năm tầng này không phải một bảng xếp hạng giá trị của các dân tộc. Chúng là những công cụ để xác định ta đang nghiên cứu hiện tượng nào.
Một truyền thống truyền miệng có thể chứa đựng những suy tư sâu sắc mà văn bản triết học chính thức chưa thể diễn đạt. Một hệ thống triết học viết thành sách cũng không đương nhiên đúng đắn chỉ vì nó có thuật ngữ và cấu trúc lý luận.
Điều quan trọng là phải đánh giá đúng loại đối tượng đang có trước mắt.
3. Tư tưởng Việt Nam có thể tồn tại trước khi được gọi tên là triết học
Lịch sử tư tưởng của một dân tộc không bắt đầu từ ngày xuất hiện thuật ngữ “triết học”. Trước khi có những học giả chuyên nghiệp, con người đã suy nghĩ về sự sống, cái chết, công bằng, bổn phận, quyền lực, nguồn gốc cộng đồng và cách ứng xử giữa người với người.
Đối với Việt Nam, có nhiều nguồn tư liệu để nghiên cứu những vấn đề này: truyền thuyết, thần thoại, tín ngưỡng thờ tổ tiên, tục ngữ, ca dao, phong tục làng xã, văn học, văn bản chính trị, trước tác Nho học, Phật học, Đạo học và những cuộc tranh luận tư tưởng trong các thời kỳ lịch sử.
Tuy nhiên, mỗi loại tư liệu trả lời được những câu hỏi khác nhau.
Một truyền thuyết có thể cho biết cộng đồng kể chuyện về nguồn gốc của mình như thế nào ở một thời điểm hoặc trong một truyền thống truyền tụng. Nhưng muốn xác định câu chuyện ấy đã hình thành từ bao giờ, cần khảo sát lịch sử văn bản, những dị bản và hoàn cảnh ghi chép.
Một tục ngữ có thể phản ánh kinh nghiệm xã hội được tích lũy qua nhiều thế hệ. Nhưng không thể chỉ từ một câu tục ngữ mà xác định toàn bộ thế giới quan của người Việt cổ.
Một văn bản triều đình có thể thể hiện quan niệm của tầng lớp cầm quyền. Nhưng quan niệm của triều đình không đương nhiên đại diện cho toàn thể dân chúng.
Một tác phẩm Nho học của người Việt có thể cho thấy cách người Việt tiếp nhận và biến đổi tư tưởng Nho gia. Tuy nhiên, để nhận diện yếu tố sáng tạo riêng, cần so sánh với văn bản Trung Hoa, bối cảnh Việt Nam và cách tác giả giải quyết những vấn đề cụ thể.
Vì thế, lịch sử tư tưởng Việt Nam không nên chỉ được viết từ những gì tầng lớp trí thức để lại, nhưng cũng không thể bỏ qua sự khác biệt giữa tiếng nói của dân gian, tiếng nói của nhà nước và tiếng nói của giới học giả.
Câu hỏi cần đặt ra là: trong các hình thức tư liệu khác nhau ấy, người Việt đã hình thành những quan niệm nào về con người, cộng đồng, quyền lực và cuộc sống? Những quan niệm đó biến đổi ra sao khi đất nước trải qua chiến tranh, xây dựng nhà nước, tiếp xúc với các truyền thống tư tưởng lớn và bước vào thời hiện đại?
Đây là một chương trình nghiên cứu có thể thực hiện từng bước, không cần giả định trước rằng mọi yếu tố đã kết tinh thành một hệ thống hoàn chỉnh từ thời cổ đại.
4. Quan điểm của Kim Định: Tìm lại nền tảng tư tưởng Việt phía sau lớp văn hóa Hán
Kim Định không chỉ muốn chứng minh rằng người Việt có phong tục riêng hay một nền văn hóa lâu đời. Mục tiêu của ông rộng hơn: tìm kiếm một nền tảng triết lý Việt, từ đó diễn giải lại Nho học và đặt người Việt vào vị trí chủ động trong lịch sử tư tưởng Đông Á.
Trong công trình của mình, ông phát triển những khái niệm như Việt Nho, Việt Lý Tố Nguyên, An Vi và Nhân Chủ. Những khái niệm này không hoàn toàn cùng chức năng. Việt Nho và Việt Lý Tố Nguyên gắn với nỗ lực giải thích nguồn gốc và cấu trúc của truyền thống tư tưởng; An Vi và Nhân Chủ thể hiện rõ hơn chiều kích triết học, nhân sinh và cách hiểu về con người.
Điểm đáng chú ý trong cách tiếp cận của Kim Định là ông không bằng lòng với việc xem lịch sử tư tưởng Việt Nam chủ yếu như quá trình tiếp nhận những hệ thống đã hình thành ở bên ngoài. Ông muốn đảo chiều câu hỏi: có thể nào những gì thường được nhìn nhận là sản phẩm riêng của truyền thống Trung Hoa lại chứa đựng những lớp tư tưởng cổ xưa hơn, gắn với một nền văn hóa rộng lớn mà người Việt là một bộ phận quan trọng?
Đây là một câu hỏi về nguồn gốc văn hóa, nhưng đồng thời cũng là câu hỏi về quyền tự chủ trí tuệ.
Trong bối cảnh một dân tộc từng trải qua thời kỳ dài chịu ảnh hưởng và áp lực chính trị từ phương Bắc, việc tìm kiếm một nền tảng tư tưởng riêng có ý nghĩa vượt ra ngoài phạm vi học thuật. Nó liên quan đến nhu cầu thoát khỏi mặc cảm rằng tư tưởng lớn luôn phải đến từ bên ngoài.
Kim Định có công khơi lại nhu cầu ấy và đưa ra một cách đọc có tham vọng về văn hóa Việt. Ông cố gắng kết nối những biểu tượng, truyền thuyết, ngôn ngữ và khái niệm triết học thành một chỉnh thể. Ông cũng muốn chứng minh rằng văn hóa Việt không chỉ là tập hợp phong tục địa phương mà có thể chứa đựng những nguyên lý tư tưởng sâu xa.
Nhưng chính ở đây xuất hiện một vấn đề cần phân tích kỹ: một cách đọc có sức gợi mở về triết học không nhất thiết đồng thời là một kết luận đã được xác lập về lịch sử.
5. Phân tích: Ba mệnh đề cần được chứng minh bằng ba loại lập luận khác nhau
Để đánh giá công bằng Kim Định, cần tách những khẳng định thường đi cùng nhau thành ba mệnh đề.
5.1. Mệnh đề thứ nhất: Người Việt có tư tưởng riêng
Đây là mệnh đề có phạm vi rộng nhất và có thể được nghiên cứu qua nhiều loại tư liệu.
Có thể khảo sát quan niệm về cộng đồng, tình nghĩa, nghĩa vụ, quyền lực, quan hệ với tổ tiên, ứng xử với thiên nhiên và cách tổ chức đời sống làng xã. Có thể nghiên cứu những quan niệm ấy đã được biểu đạt, lưu truyền và biến đổi ra sao qua các thời kỳ.
Tuy nhiên, cần tránh coi “người Việt” như một chủ thể đồng nhất, bất biến từ thời cổ đại đến hiện đại. Cộng đồng cư dân trên lãnh thổ Việt Nam có lịch sử đa dạng; các vùng miền, nhóm xã hội và tầng lớp khác nhau có thể có những cách nhìn khác nhau.
Ngay cả một giá trị được coi là truyền thống dân tộc cũng có thể thay đổi theo thời gian, hoặc được các thế hệ diễn giải lại trong những hoàn cảnh mới.
Do đó, khẳng định có tư tưởng Việt Nam không có nghĩa là mọi người Việt đều cùng chia sẻ một hệ thống tư tưởng duy nhất.
5.2. Mệnh đề thứ hai: Tư tưởng Việt Nam có những đặc điểm triết học riêng
Đây là một câu hỏi khó hơn.
Muốn nhận diện nét riêng, không thể chỉ liệt kê những giá trị được xem là tốt đẹp. Nhiều truyền thống khác nhau cũng đề cao lòng hiếu thảo, sự hài hòa, trách nhiệm cộng đồng và đạo đức của người cầm quyền.
Một đặc điểm chỉ có ý nghĩa phân biệt khi ta xác định được nó được hiểu theo cách nào, có vị trí ra sao trong toàn bộ hệ thống tư tưởng và khác biệt thế nào với những truyền thống gần gũi.
Chẳng hạn, nếu cho rằng tư tưởng Việt coi trọng cộng đồng, ta cần hỏi: cộng đồng được hiểu là gia đình, làng xã, dân tộc hay quốc gia? Khi lợi ích cộng đồng xung đột với quyền lợi cá nhân, truyền thống ấy giải quyết ra sao? Cộng đồng có quyền giới hạn tự do của cá nhân đến đâu? Những câu hỏi như vậy giúp biến một nhận định khái quát thành vấn đề triết học có thể tranh luận.
Tương tự, nếu cho rằng người Việt có quan niệm riêng về con người, cần xác định quan niệm ấy thể hiện trong nguồn tư liệu nào, có biến đổi theo thời gian hay không và có thể so sánh với những truyền thống nào.
Một nền triết học riêng không nhất thiết phải hoàn toàn không chịu ảnh hưởng bên ngoài. Không có truyền thống tư tưởng lớn nào phát triển trong sự biệt lập tuyệt đối. Tính riêng có thể nằm ở cách lựa chọn vấn đề, tổ chức khái niệm, biến đổi học thuyết và đưa tư tưởng vào một hoàn cảnh lịch sử cụ thể.
Vì vậy, tiếp nhận không đồng nghĩa với sao chép; nhưng muốn chứng minh sự sáng tạo, cần chỉ ra sự sáng tạo nằm ở đâu.
5.3. Mệnh đề thứ ba: Người Việt đã có một hệ thống triết học độc lập từ thời cổ đại
Đây là mệnh đề đòi hỏi bằng chứng lịch sử cụ thể nhất.
Cần xác định hệ thống ấy gồm những văn bản nào, được hình thành vào thời kỳ nào, những khái niệm trung tâm là gì, quan hệ giữa các khái niệm ra sao và có bằng chứng nào cho thấy chúng thuộc về một truyền thống tư tưởng được truyền thừa.
Nếu cho rằng một hệ thống triết học cổ đại đã bị che khuất hoặc bị gán nguồn gốc cho một nền văn hóa khác, cần giải thích quá trình che khuất hay chuyển giao ấy diễn ra như thế nào. Những chứng cứ về ngôn ngữ, văn bản, khảo cổ học và lịch sử khu vực phải được xem xét trong mối liên hệ với nhau.
Sự thiếu vắng văn bản không tự nó chứng minh rằng một truyền thống tư tưởng chưa từng tồn tại. Nhưng cũng không thể dùng chính sự thiếu vắng ấy làm bằng chứng rằng một hệ thống hoàn chỉnh đã tồn tại rồi bị thất truyền.
Đây là ranh giới quan trọng giữa một giả thuyết lịch sử và một khẳng định lịch sử đã được chứng minh.
6. Không nên áp đặt một khuôn mẫu duy nhất, nhưng cũng không thể từ bỏ tiêu chuẩn chứng minh
Trong nghiên cứu triết học ngoài phương Tây, có một nguy cơ thực sự: lấy lịch sử triết học châu Âu làm thước đo duy nhất, rồi xem những truyền thống không có hình thức tương tự là chưa đạt đến trình độ triết học.
Nếu sử dụng cách nhìn đó một cách máy móc, những hình thức suy tư được lưu truyền qua thơ ca, nghi lễ, truyền thuyết hoặc thực hành cộng đồng dễ bị xem nhẹ. Lịch sử tư tưởng của nhiều dân tộc có thể bị thu hẹp vào lịch sử của một tầng lớp biết chữ hoặc một số hệ thống đã được chuẩn hóa.
Nhưng phản ứng trước khuynh hướng ấy không nên là hạ thấp tiêu chuẩn nghiên cứu đến mức mọi hiện tượng văn hóa đều được gọi là triết học mà không cần giải thích.
Một câu chuyện về nguồn gốc dân tộc có thể chứa đựng suy tư về quan hệ giữa con người và tự nhiên. Tuy nhiên, muốn xem đó là một luận thuyết triết học, cần làm rõ nội dung khái niệm và ý nghĩa lập luận của nó.
Một nghi lễ có thể thể hiện quan niệm về trật tự xã hội. Nhưng muốn biết quan niệm ấy được hiểu thế nào trong lịch sử, cần có tư liệu về người thực hành, hoàn cảnh thực hành và những cách diễn giải khác nhau.
Một học thuyết hiện đại có thể tìm thấy ý nghĩa mới trong truyền thống cổ. Nhưng cách diễn giải hiện đại ấy không nên được mặc nhiên gán ngược cho người xưa nếu chưa có chứng cứ.
Nói cách khác, phải mở rộng phạm vi những gì có thể trở thành đối tượng nghiên cứu triết học, đồng thời giữ nghiêm túc tiêu chuẩn khi đưa ra kết luận.
Đây không phải là mâu thuẫn. Chính việc có tiêu chuẩn rõ ràng mới giúp tư tưởng Việt Nam được nghiên cứu như một đối tượng có giá trị, thay vì chỉ được ca ngợi bằng những nhận định khó kiểm chứng.
7. Vấn đề của Kim Định: Từ khát vọng tìm nguồn gốc đến công cuộc kiến tạo triết học
Một cách đánh giá hữu ích là xem công trình Kim Định đồng thời ở hai bình diện.
Ở bình diện thứ nhất, ông đưa ra những nhận định về lịch sử và nguồn gốc: truyền thống nào xuất hiện trước, khái niệm nào thuộc về lớp văn hóa nào, quan hệ giữa Việt Nho và Hán Nho ra sao. Những nhận định này cần được đối chiếu với sử liệu, lịch sử văn bản, ngôn ngữ học và nghiên cứu khu vực.
Ở bình diện thứ hai, ông đề xuất một cách đọc triết học: từ những biểu tượng và truyền thống mà ông quan tâm, ông xây dựng một quan niệm về con người, sự sống và trật tự văn hóa. Bình diện này còn có thể được đánh giá qua tính nhất quán của khái niệm, sức giải thích, chất lượng lập luận và khả năng đối thoại với những vấn đề hiện đại.
Hai bình diện có liên hệ nhưng không thể thay thế cho nhau.
Nếu một luận điểm về nguồn gốc lịch sử chưa được chứng minh, điều đó không tự động làm mất hết giá trị triết học của một cách diễn giải hiện đại. Một triết gia có thể xây dựng một hệ thống tư tưởng mới từ những truyền thống mà mình tiếp nhận hoặc tái diễn giải, ngay cả khi cách giải thích về nguồn gốc của các truyền thống ấy còn tranh luận.
Ngược lại, nếu một cách diễn giải triết học tạo được ấn tượng sâu sắc, điều đó cũng không chứng minh rằng các khẳng định lịch sử làm nền cho nó đều đúng.
Đối với Kim Định, cách phân biệt này vừa cho phép ghi nhận đóng góp, vừa giúp xác định những điểm cần tiếp tục kiểm chứng.
Có thể nghiên cứu Việt Nho như một đề xuất diễn giải văn hóa. Có thể nghiên cứu An Vi như một quan niệm triết học về cách hiện hữu và hành động của con người. Có thể nghiên cứu Nhân Chủ như một nỗ lực đặt con người vào trung tâm của suy tư triết học. Nhưng mỗi khái niệm phải được đọc trong văn bản cụ thể của Kim Định, thay vì mặc nhiên xem tất cả là những bằng chứng cho một lịch sử triết học Việt cổ đại.
Một công trình có thể vừa mang tính phục dựng, vừa mang tính sáng tạo. Điều cần làm rõ là phần nào đang phục dựng lịch sử, phần nào đang diễn giải truyền thống và phần nào là sáng tạo của chính tác giả.
8. Một phép thử cụ thể: Tư tưởng về con người và trách nhiệm của người cầm quyền
Muốn nghiên cứu triết học Việt Nam một cách thực chất, cần đi từ những câu hỏi có thể khảo sát thay vì bắt đầu bằng kết luận rằng dân tộc mình đã có hoặc chưa có một nền triết học hoàn chỉnh.
Một ví dụ là vấn đề con người và quyền lực.
Trong lịch sử Việt Nam, có thể nghiên cứu nhiều loại tư liệu liên quan đến quan hệ giữa người cầm quyền và dân chúng: văn bản chính trị, tư tưởng của các nhà Nho, những lời bàn về chính danh và trách nhiệm, văn học, tục ngữ, truyền thống làng xã, cùng những biến đổi của thiết chế nhà nước qua các thời kỳ.
Nhưng không nên gộp mọi tư liệu thành một tiếng nói thống nhất. Quan niệm của một nhà vua, một học giả, một cộng đồng làng xã và một tác giả hiện đại có thể khác nhau đáng kể.
Chương trình nghiên cứu cần đặt ra những câu hỏi cụ thể:
- Người cầm quyền được xem là có chính danh dựa trên những điều kiện nào?
- Nghĩa vụ của người cầm quyền đối với dân được diễn đạt bằng ngôn ngữ đạo đức, trách nhiệm chính trị hay quyền lợi pháp lý?
- Người dân được nhìn nhận chủ yếu như đối tượng được cai trị, thành viên của cộng đồng hay chủ thể có quyền đòi hỏi trách nhiệm?
- Khi người cầm quyền làm sai, truyền thống tư tưởng có những cơ chế nào để phê phán, khuyên can, hạn chế hoặc thay thế họ?
- Những quan niệm đó thay đổi ra sao dưới ảnh hưởng của Nho học, Phật học, tư tưởng bản địa và những biến đổi lịch sử?
Đây là các câu hỏi vừa mang tính lịch sử vừa mang tính triết học. Chúng cho phép nghiên cứu sự tiếp nhận và sáng tạo mà không cần giả định trước rằng một nguyên lý hiện đại đã tồn tại nguyên vẹn trong quá khứ.
Đồng thời, chúng giúp phân biệt giá trị đạo đức với thiết kế thể chế. Một truyền thống có thể khuyên người cầm quyền phải thương dân, nhưng lời khuyên đạo đức chưa tương đương với cơ chế pháp lý buộc người cầm quyền chịu trách nhiệm.
Sự phân biệt này có ý nghĩa đặc biệt khi đối thoại với Hưng Quốc Học: một xã hội không thể chỉ trông đợi người nắm quyền có đức; xã hội còn cần những thiết chế giúp phát hiện sai lầm, hạn chế quyền lực và bảo vệ người lên tiếng phản biện.
9. Đối thoại với Kim Định: Một dân tộc cần tìm nguồn gốc hay cần xây dựng năng lực tư tưởng?
Có thể hình dung cuộc đối thoại với Kim Định bắt đầu từ một câu hỏi:
Người nghiên cứu Hưng Quốc hỏi: Nếu mục tiêu là giúp người Việt thoát khỏi mặc cảm văn hóa và xây dựng một nền tư tưởng có bản sắc, điều gì quan trọng hơn: chứng minh rằng người Việt đã sáng tạo ra một hệ thống triết học từ thời cổ đại, hay chứng minh rằng người Việt có năng lực tiếp nhận, phê phán và sáng tạo triết học trong mọi thời đại?
Kim Định, theo tinh thần các công trình của ông: Việc tìm về cội nguồn không chỉ nhằm xác định một niên đại. Nó còn nhằm khôi phục khả năng tự hiểu mình, giúp người Việt không phải luôn nhìn mình qua những phạm trù do người khác đặt ra.
Người nghiên cứu Hưng Quốc: Nếu vậy, có thể ghi nhận giá trị của công cuộc tìm kiếm ấy mà không cần mặc nhiên chấp nhận mọi giả thuyết về nguồn gốc. Một dân tộc có thể tự tin vì hiểu rõ lịch sử của mình, kể cả những giai đoạn vay mượn, chịu ảnh hưởng, thất bại hoặc thay đổi. Tự tin không nhất thiết phải dựa vào kết luận rằng mọi tư tưởng quan trọng đều bắt nguồn từ dân tộc mình.
Đây là đối thoại phân tích, không phải trích dẫn nguyên văn lời Kim Định. Điểm cần giữ lại là sự khác biệt giữa mục tiêu khôi phục bản sắc và cách thức chứng minh nguồn gốc.
Một dân tộc có thể cần tìm lại những gì từng bị bỏ quên. Nhưng việc tìm lại ấy sẽ bền vững hơn nếu chấp nhận cả những kết quả không phù hợp với kỳ vọng ban đầu.
Nếu nghiên cứu cho thấy một khái niệm có nguồn gốc từ truyền thống bên ngoài nhưng đã được người Việt biến đổi sâu sắc, sự biến đổi ấy vẫn đáng nghiên cứu. Nếu một hệ thống triết học hiện đại được một học giả Việt Nam sáng tạo từ nhiều nguồn khác nhau, nó vẫn có thể là đóng góp của Việt Nam mà không cần được chứng minh là nguyên vẹn từ thời cổ đại.
Bản sắc không chỉ là điều được thừa kế. Bản sắc còn được tạo nên bởi cách một cộng đồng lựa chọn, diễn giải, tranh luận và sáng tạo từ những gì mình đã tiếp nhận.
10. Những câu hỏi nghiên cứu cần tiếp tục
Từ cuộc tranh luận về Kim Định, có thể xác định năm câu hỏi cho việc nghiên cứu triết học Việt Nam.
Một là, đâu là nguồn tư liệu chủ yếu để phục dựng lịch sử tư tưởng Việt Nam? Cần xác định rõ văn bản thành văn, tư liệu khảo cổ, truyền thuyết, tục ngữ, phong tục và các nguồn khác có thể bổ sung cho nhau ở điểm nào, giới hạn ở điểm nào.
Hai là, bằng tiêu chí nào có thể nhận diện nét riêng của tư tưởng Việt Nam? Cần so sánh các khái niệm và lập luận cụ thể, thay vì chỉ liệt kê những phẩm chất được coi là tốt đẹp hoặc riêng có.
Ba là, tiếp nhận văn hóa bên ngoài đã diễn ra như thế nào? Cần nghiên cứu không chỉ những gì được tiếp nhận mà cả cách chúng được dịch, diễn giải, cải biến, sử dụng và phản bác trong hoàn cảnh Việt Nam.
Bốn là, công trình của Kim Định đóng góp gì cho triết học hiện đại? Câu trả lời phải dựa trên việc đọc sát văn bản, xác định khái niệm trung tâm, đánh giá lập luận và so sánh với những truyền thống triết học khác.
Năm là, một nền triết học Việt Nam đương đại cần làm gì ngoài việc phục dựng quá khứ? Nó cần đối diện với những vấn đề của con người hôm nay: tự do, phẩm giá, công bằng, quyền lực, trách nhiệm, khoa học, công nghệ, trí tuệ nhân tạo và tương lai của cộng đồng dân tộc.
Năm câu hỏi này không đòi hỏi phải giải quyết trong một công trình duy nhất. Chúng xác lập một chương trình nghiên cứu lâu dài, trong đó mỗi kết luận cần có phạm vi và căn cứ rõ ràng.
11. Bài học Hưng Quốc: Dân tộc mạnh không phải vì luôn đúng về quá khứ, mà vì đủ năng lực tìm ra sự thật
Hưng Quốc Học đặt câu hỏi về giá trị của tri thức đối với sức mạnh quốc gia. Từ góc nhìn đó, cuộc tranh luận về triết học Việt Nam không chỉ là vấn đề phân loại học thuật. Nó liên quan đến cách một dân tộc xây dựng lòng tự trọng và năng lực tự nhận thức.
Có hai con đường dễ đi nhưng đều không đủ.
Con đường thứ nhất là xem nhẹ tư tưởng Việt Nam vì cho rằng những hệ thống triết học lớn đều đã hình thành ở nơi khác. Cách nhìn này có thể bỏ qua những hình thức suy tư không giống với truyền thống học thuật quen thuộc, đồng thời đánh giá thấp khả năng sáng tạo của người Việt.
Con đường thứ hai là khẳng định một nền triết học Việt cổ đại hoàn chỉnh trước khi có đủ chứng cứ, rồi lựa chọn hoặc diễn giải mọi tư liệu sao cho phù hợp với kết luận ấy. Cách làm này có thể đem lại cảm giác tự hào, nhưng khiến lòng tự hào trở nên mong manh trước những phát hiện mới.
Hưng Quốc Học chọn một hướng khác: khôi phục quyền tự chủ trí tuệ bằng nghiên cứu nghiêm túc, chứ không bằng việc thay thế một định kiến bằng một định kiến ngược lại.
Dân mạnh là dân có khả năng đặt câu hỏi với cả những điều mình yêu quý. Dân mạnh không buộc người nghiên cứu phải bảo vệ một kết luận chỉ vì kết luận ấy có vẻ có lợi cho danh dự dân tộc. Một xã hội trưởng thành có thể tiếp nhận bằng chứng bất lợi, sửa lại cách hiểu cũ và tiếp tục sáng tạo mà không xem việc sửa sai là sự hạ thấp mình.
Điều này cũng giúp phân biệt lòng tự hào văn hóa với sự độc quyền về nguồn gốc. Một giá trị có thể trở thành tài sản tinh thần của người Việt qua quá trình tiếp nhận và sáng tạo, dù không phải tất cả đều bắt đầu trên đất Việt. Điều làm nên sức sống của truyền thống là khả năng biến đổi những gì đã nhận thành năng lực của chính mình.
Vì thế, câu hỏi “Người Việt có một nền triết học riêng không?” không nên kết thúc bằng một câu trả lời đóng kín. Nó nên mở ra một công việc nghiên cứu: tìm kiếm những tư tưởng đã hình thành trong lịch sử Việt Nam, phân tích sự giao lưu và biến đổi, đánh giá các hệ thống triết học do người Việt sáng tạo, đồng thời xây dựng những tư tưởng mới cho tương lai.
Kim Định đáng được đối thoại chính ở điểm này. Ông nhắc người Việt rằng họ có quyền tự tìm kiếm nền tảng tư tưởng của mình. Nhưng quyền tự tìm kiếm chỉ trở thành năng lực trí tuệ khi đi cùng quyền nghi ngờ, quyền phản biện và trách nhiệm trước sự thật.
Một dân tộc không cần chứng minh rằng mình đã nghĩ ra mọi điều từ đầu mới có thể có bản sắc. Dân tộc ấy cần biết mình đã tiếp nhận những gì, biến đổi những gì, sai lầm ở đâu, sáng tạo được gì và còn có thể đóng góp điều gì cho nhân loại.
12. Kết luận: Từ câu hỏi về một nền triết học riêng đến trách nhiệm sáng tạo triết học
Có cơ sở để nghiên cứu lịch sử tư tưởng Việt Nam như một lĩnh vực triết học, từ những hình thức suy tư dân gian đến các truyền thống tư tưởng, những tác phẩm thành văn và các hệ thống triết học hiện đại.
Nhưng ba kết luận cần được giữ riêng biệt.
Thứ nhất, sự tồn tại của tư tưởng Việt Nam là một vấn đề có thể nghiên cứu qua nhiều loại tư liệu lịch sử và văn hóa.
Thứ hai, tính riêng của tư tưởng Việt Nam phải được nhận diện bằng những so sánh cụ thể, không chỉ bằng lời khẳng định về bản sắc.
Thứ ba, giả thuyết về một hệ thống triết học độc lập từ thời cổ đại cần những chứng cứ tương ứng với mức độ mạnh của khẳng định ấy. Không thể lấy nhu cầu tự hào dân tộc làm bằng chứng lịch sử, cũng không thể lấy sự thiếu vắng một số loại văn bản làm lý do để phủ nhận mọi hình thức tư tưởng bản địa.
Đóng góp quan trọng của Kim Định là đặt lại câu hỏi về quyền tự chủ tư tưởng của người Việt và nỗ lực xây dựng một cách diễn giải triết học mang bản sắc Việt. Những luận điểm cụ thể của ông vẫn cần được đánh giá riêng về sử liệu, phương pháp và lập luận. Giá trị của một cuộc đối thoại nghiêm túc không nằm ở việc chấp nhận hay bác bỏ toàn bộ công trình, mà ở khả năng phân biệt những gì đã được chứng minh, những gì còn là giả thuyết và những gì có thể tiếp tục phát triển như một sáng tạo triết học.
Đối với Hưng Quốc Học, kết quả quan trọng nhất không phải là đạt được một lời tuyên bố rằng Việt Nam đã có một nền triết học hoàn chỉnh từ thời cổ đại. Quan trọng hơn là xây dựng được một truyền thống nghiên cứu trong đó người Việt có thể tự đặt câu hỏi, tự kiểm tra lập luận, tự sửa sai và tự sáng tạo.
Từ đây, cuộc đối thoại với Kim Định chuyển sang một vấn đề cụ thể hơn: nếu Việt Nho là nỗ lực tìm lại nền tảng tư tưởng Việt trong truyền thống Nho học, thì An Vi là gì? Đó là một cách đọc mới về con người và đời sống, một triết thuyết được kiến tạo trong thời hiện đại, hay một nguyên lý mà Kim Định cho rằng có thể nhận diện từ những lớp văn hóa cổ xưa?
Muốn trả lời, cần chuyển từ câu hỏi về sự tồn tại của triết học Việt Nam sang việc đọc và phân tích trực tiếp hệ thống tư tưởng An Vi của Kim Định.
Hoàng Phong Nhã
Tài liệu tham khảo
- Kim Định, Việt Lý Tố Nguyên, An Tiêm, Sài Gòn, 1970. Có thể tra cứu thông tin thư mục tại: https://ideus.vn/kim-dinh/viet-ly-to-nguyen
- Kim Định, Cửa Khổng. Cần đối chiếu ấn bản cụ thể khi trích dẫn trực tiếp, do thông tin thư mục và cách phân trang có thể khác nhau giữa các bản.
- Kim Định, Cơ Cấu Việt Nho. Cần xác định ấn bản sử dụng trước khi trích dẫn nguyên văn hoặc dẫn số trang.
- Viện Triết học, Một số vấn đề trong nghiên cứu lịch sử tư tưởng triết học Việt Nam. Nguồn tham khảo về những vấn đề khái niệm và phương pháp trong nghiên cứu lịch sử tư tưởng triết học Việt Nam: https://philosophy.vass.gov.vn/an-pham/mot-so-van-de-trong-nghien-cuu-lich-su-tu-tuong-triet-hoc-viet-nam-571741
Lưu ý về phạm vi tài liệu: Danh mục trên là điểm khởi đầu cho chương này, chưa phải thư mục đầy đủ về triết học Việt Nam. Những nhận định về nguồn gốc tư tưởng cổ đại cần được bổ sung bằng nghiên cứu chuyên ngành về lịch sử văn bản, ngôn ngữ học lịch sử, khảo cổ học và lịch sử tư tưởng Đông Á trước khi đưa ra kết luận cụ thể.


19:37
Hoàng Phong Nhã
Posted in:
0 nhận xét:
Đăng nhận xét