CHƯƠNG 2 —ĐỐI THOẠI VỚI NGUYỄN ĐĂNG THỤC - TỪ ĐÔNG SANG TÂY: CON ĐƯỜNG HÌNH THÀNH MỘT HỌC GIẢ

ĐỐI THOẠI VỚI NGUYỄN ĐĂNG THỤC

CHƯƠNG II — TỪ ĐÔNG SANG TÂY: CON ĐƯỜNG HÌNH THÀNH MỘT HỌC GIẢ

Muốn hiểu Nguyễn Đăng Thục, không thể chỉ đọc những gì ông viết về Việt Nam. Cần tìm hiểu cả cách ông tiếp cận tri thức, cách ông nhìn các nền văn minh và cách ông vận dụng tư tưởng phương Đông, phương Tây để giải thích đời sống tinh thần của người Việt.

Một học giả không chỉ được hình thành bởi những cuốn sách ông đã đọc. Ông còn được hình thành bởi những câu hỏi mà thời đại đặt ra, những phương pháp mà ông lựa chọn và những giới hạn của tri thức mà ông có thể tiếp cận.

Nguyễn Đăng Thục đáng được nghiên cứu từ góc độ ấy.

Câu hỏi trung tâm của chương này không phải đơn giản là ông chịu ảnh hưởng của những ai, mà là:

Vì sao Nguyễn Đăng Thục lựa chọn một con đường nghiên cứu rộng từ triết học Đông phương đến tư tưởng phương Tây, rồi dùng tầm nhìn ấy để tìm hiểu Việt Nam?

Đồng thời, chúng ta phải đặt thêm một câu hỏi khó hơn: phương pháp đối chiếu giữa các nền văn minh giúp ông nhận ra những điều gì, và có thể khiến ông bỏ qua những khác biệt nào?

 1. Một học giả trong thời đại các hệ tư tưởng gặp nhau

Thế kỷ XX là thời kỳ Việt Nam trải qua những biến động lớn về chính trị, giáo dục và văn hóa. Các mô hình tư tưởng truyền thống đứng trước những thách thức mới; trong khi đó, tri thức phương Tây ngày càng có ảnh hưởng thông qua giáo dục, sách báo, hoạt động chính trị và những cuộc tranh luận về tương lai đất nước.

Trong bối cảnh ấy, người trí thức Việt Nam phải giải quyết đồng thời hai vấn đề.

Thứ nhất, phải hiểu thế giới đang thay đổi như thế nào.

Thứ hai, phải xác định vị trí của Việt Nam trong thế giới đó.

Nếu chỉ quay về với truyền thống, người trí thức có nguy cơ không nhận ra những thay đổi của thời đại. Nếu chỉ tiếp nhận các lý thuyết mới từ bên ngoài, họ lại có thể đánh mất khả năng hiểu xã hội của chính mình bằng những kinh nghiệm lịch sử cụ thể.

Đây là tình thế mà nhiều thế hệ trí thức Việt Nam đã đối diện, dù mỗi người lựa chọn một cách giải quyết khác nhau.

Có người nhấn mạnh cải cách chính trị. Có người quan tâm đến canh tân giáo dục. Có người tìm kiếm con đường giải phóng dân tộc. Có người đặt trọng tâm vào văn hóa và căn tính.

Nguyễn Đăng Thục thuộc về dòng suy tư sau cùng, nhưng không chỉ giới hạn trong đó. Các công trình của ông cho thấy một nỗ lực liên kết lịch sử tư tưởng, triết học, tôn giáo và văn hóa để hiểu đời sống tinh thần Việt Nam.

Cần phân biệt hai điều: đây là cách khái quát con đường học thuật thể hiện qua các tác phẩm của ông; còn việc xác định chính xác từng giai đoạn học tập, những người thầy, những ảnh hưởng trực tiếp và mức độ ảnh hưởng của từng trường phái đòi hỏi phải kiểm tra tiểu sử, hồ sơ giáo dục và các văn bản cụ thể. Không nên suy ra toàn bộ hành trình trí thức của một người chỉ từ danh mục sách họ đã xuất bản.

 2. Triết học Đông phương: học thuyết hay những cách sống?

Một bộ phận quan trọng trong sự nghiệp của Nguyễn Đăng Thục là nghiên cứu triết học Đông phương.

Bộ sách Lịch sử triết học Đông phương, cùng những công trình về Phật giáo, Thiền học và tư tưởng Việt Nam, cho thấy ông không xem việc nghiên cứu Việt Nam là một công việc có thể tách rời hoàn toàn khỏi lịch sử tư tưởng châu Á.

Đây là một lựa chọn có ý nghĩa.

Việt Nam đã trải qua quá trình tiếp xúc lâu dài với nhiều truyền thống tư tưởng, đặc biệt là Nho giáo, Phật giáo và những hình thức tư tưởng gắn với Đạo giáo. Nhưng tiếp xúc không đồng nghĩa với tiếp nhận nguyên vẹn. Một học thuyết khi đi vào một xã hội mới có thể thay đổi ý nghĩa, chức năng và cách thức tồn tại.

Chẳng hạn, Nho giáo trong sách kinh điển, Nho giáo trong triều đình và Nho giáo trong đời sống gia đình không nhất thiết biểu hiện giống nhau. Phật giáo trong kinh điển Ấn Độ, Phật giáo tại Trung Hoa và Phật giáo trong lịch sử Việt Nam cũng không phải những thực thể hoàn toàn đồng nhất.

Vì vậy, nghiên cứu tư tưởng Đông phương có thể cung cấp cho Nguyễn Đăng Thục một hệ quy chiếu để đặt những hiện tượng Việt Nam vào bối cảnh rộng hơn.

Tuy nhiên, ở đây xuất hiện một vấn đề phương pháp.

Nếu lấy hệ thống triết học Trung Hoa làm khuôn mẫu rồi tìm những yếu tố tương tự trong văn hóa Việt Nam, nhà nghiên cứu có thể nhìn thấy những điểm tương đồng nhưng bỏ qua những khác biệt quan trọng.

Ngược lại, nếu chỉ nhấn mạnh sự khác biệt của Việt Nam, người nghiên cứu có thể đánh giá thấp mức độ ảnh hưởng thực sự của các truyền thống bên ngoài.

Do đó, câu hỏi cần đặt ra không phải Việt Nam giống hay khác Trung Hoa một cách tuyệt đối, mà là:

Những tư tưởng được truyền vào Việt Nam đã biến đổi ra sao trong những hoàn cảnh lịch sử cụ thể?

Muốn trả lời, cần khảo sát văn bản, thiết chế, thực hành xã hội và những điều kiện lịch sử tạo nên sự biến đổi ấy.

Không thể chỉ dựa vào sự giống nhau của một vài khái niệm.

 3. Phương Tây: nguồn tri thức hay thước đo của tiến bộ?

Nếu triết học Đông phương giúp Nguyễn Đăng Thục khảo sát các truyền thống tư tưởng của châu Á, thì việc đặt triết học trong quan hệ đối chiếu rộng hơn mở ra một vấn đề khác: làm thế nào để hiểu các nền văn minh mà không mặc nhiên xem một nền văn minh là tiêu chuẩn duy nhất cho tất cả?

Tác phẩm Triết lý đối chiếu xuất bản tại Sài Gòn năm 1973 là một đầu mối quan trọng để nghiên cứu phương pháp của ông.

Nhưng chỉ từ tên sách, chúng ta chưa thể kết luận chính xác ông đã xây dựng một phương pháp so sánh như thế nào. Muốn làm điều đó, cần đọc trực tiếp phần mở đầu, cấu trúc chương, các cặp tư tưởng được đối chiếu và cách ông rút ra kết luận.

Đây là sự phân biệt cần thiết giữa dữ kiện thư mục và nhận định về nội dung.

Về mặt phương pháp, đối chiếu Đông–Tây có thể giúp người nghiên cứu nhìn thấy những vấn đề mà việc chỉ ở trong một truyền thống dễ bỏ qua. Nhưng phương pháp này cũng có một nguy cơ: coi “Đông phương” và “Tây phương” như hai khối thống nhất, trong khi bên trong mỗi khối có nhiều trường phái bất đồng.

Không có một triết học phương Tây duy nhất. Triết học Hy Lạp cổ đại khác với triết học Kitô giáo trung đại; triết học Khai sáng khác với chủ nghĩa duy tâm Đức; chủ nghĩa thực chứng khác với chủ nghĩa hiện sinh.

Tương tự, “Đông phương” cũng không phải một hệ thống đồng nhất. Tư tưởng Ấn Độ không thể bị giản lược thành tư tưởng Trung Hoa; Nho giáo không đồng nhất với Phật giáo; và những truyền thống tư tưởng tại Việt Nam không thể được giải thích đầy đủ bằng cách gộp chúng thành một nền văn hóa phương Đông chung.

Bởi vậy, một phép đối chiếu tốt phải trả lời được ba câu hỏi:

* Hai đối tượng được so sánh có thực sự tương ứng về khái niệm và bối cảnh không?

* Những điểm giống nhau xuất phát từ ảnh hưởng lịch sử, từ điều kiện xã hội tương tự hay chỉ là sự tương đồng bề ngoài?

* Những khác biệt nào bị mất đi khi đặt hai đối tượng vào cùng một khung phân tích?

Nếu không trả lời được những câu hỏi này, so sánh có thể tạo ra vẻ sâu sắc mà chưa chắc tạo ra tri thức đáng tin cậy.

4. Vì sao phải đọc Nguyễn Đăng Thục trong lịch sử của tri thức?

Khi nghiên cứu một học giả thuộc thế kỷ XX, ta cần tránh hai thái độ đối lập.

Thái độ thứ nhất là tôn kính quá khứ đến mức xem mọi kết luận của học giả như chân lý.

Thái độ thứ hai là lấy toàn bộ tri thức hiện tại làm thước đo để phủ nhận những nỗ lực nghiên cứu trước đây.

Cả hai đều khiến chúng ta khó hiểu lịch sử tư tưởng.

Một công trình học thuật có thể chứa những nhận định chưa vững chắc nhưng đồng thời mở ra một vấn đề mới. Một giả thuyết có thể không đứng vững trước chứng cứ về sau nhưng vẫn có giá trị lịch sử vì nó cho thấy thế hệ trước đã đặt câu hỏi như thế nào.

Với Nguyễn Đăng Thục, cần phân biệt ít nhất ba tầng đánh giá.

Tầng thứ nhất: giá trị phát hiện vấn đề. Ông đã đưa những lĩnh vực nào vào cuộc thảo luận về tư tưởng Việt Nam? Ông đã mở rộng phạm vi nghiên cứu ra sao?

Tầng thứ hai: giá trị phương pháp. Ông sử dụng tư liệu như thế nào? Ông có phân biệt giữa văn bản gốc, truyền thuyết, diễn giải văn hóa và suy luận triết học hay không? Khi đối chiếu các nền văn minh, ông có chứng minh được mối liên hệ mà mình đề xuất không?

Tầng thứ ba: giá trị của kết luận. Những nhận định cụ thể của ông còn phù hợp với chứng cứ hiện nay đến đâu? Nhận định nào được củng cố, nhận định nào cần sửa đổi, và nhận định nào chưa đủ cơ sở để kết luận?

Ba tầng này không nên nhập làm một.

Nếu một kết luận chưa được chứng minh, điều đó không tự động có nghĩa toàn bộ công trình vô giá trị. Nhưng nếu một câu hỏi đáng suy nghĩ, điều đó cũng không khiến mọi câu trả lời của tác giả trở thành đúng.

Đó là nguyên tắc cần giữ trong toàn bộ cuộc đối thoại này.

5. Từ nghiên cứu triết học đến nghiên cứu đời sống người Việt

Điểm đáng chú ý trong danh mục tác phẩm Nguyễn Đăng Thục là sự chuyển động giữa những công trình có phạm vi rộng về triết học và những công trình tập trung vào Việt Nam.

Ông không chỉ nghiên cứu những hệ thống tư tưởng đã được xác lập trong lịch sử triết học. Ông còn quan tâm đến văn hóa, tư tưởng bình dân, Phật giáo Việt Nam và lịch sử tư tưởng Việt Nam.

Sự chuyển động này đặt ra một câu hỏi có ý nghĩa lớn đối với Quốc học:

Nếu chỉ nghiên cứu những văn bản được giới trí thức chính thống để lại, ta có thể bỏ qua một phần quan trọng của đời sống tinh thần xã hội. Nhưng nếu mở rộng nghiên cứu đến mọi hình thức văn hóa, ta phải xây dựng tiêu chuẩn để nhận diện tư tưởng và phân biệt các loại chứng cứ.

Ví dụ, một câu tục ngữ có thể phản ánh kinh nghiệm lao động, một quan niệm đạo đức hoặc một cách nhìn về quan hệ xã hội. Nhưng muốn xác định nó thể hiện một quan niệm phổ biến trong xã hội Việt Nam ở một thời kỳ cụ thể, ta cần biết câu tục ngữ ấy xuất hiện từ khi nào, được ghi chép trong nguồn nào, có những dị bản gì và phạm vi lưu truyền ra sao.

Muốn đi xa hơn và gọi đó là một luận điểm triết học, ta còn cần giải thích nội dung khái niệm, tính nhất quán của lập luận và mối quan hệ của nó với những quan niệm khác.

Như vậy, việc đưa đời sống bình dân vào nghiên cứu tư tưởng là một hướng đi có tiềm năng, nhưng nó đòi hỏi kỷ luật chứng cứ không kém, thậm chí đôi khi còn khó hơn nghiên cứu các văn bản triết học chính thống.

Mở rộng đối tượng nghiên cứu phải đi cùng với nâng cao tiêu chuẩn chứng minh.

Đây là một nguyên tắc quan trọng khi đọc những công trình của Nguyễn Đăng Thục về tư tưởng bình dân Việt Nam.

6. Những giới hạn mà một cuộc đối thoại cần nhận diện

Ở giai đoạn này, chưa nên vội kết luận Nguyễn Đăng Thục đã vượt qua hay chưa vượt qua những giới hạn của phương pháp so sánh Đông–Tây. Kết luận ấy phải được xây dựng từ việc đọc trực tiếp từng tác phẩm.

Tuy nhiên, có thể xác định trước những vấn đề cần kiểm tra.

Thứ nhất, ông có phân biệt rõ giữa sự tương đồng về ý tưởng và quan hệ ảnh hưởng lịch sử không?

Thứ hai, ông có phân biệt giữa một biểu hiện văn hóa và một hệ thống triết học không?

Thứ ba, khi diễn giải các tư liệu cổ, ông có xem xét hoàn cảnh hình thành, thời điểm ghi chép và những biến đổi trong quá trình truyền lại không?

Thứ tư, ông có dành đủ chỗ cho những chứng cứ trái với cách giải thích của mình không?

Thứ năm, các khái niệm “Việt Nam”, “Đông phương”, “Tây phương” và “dân tộc tính” trong từng công trình có được định nghĩa đủ rõ để tránh thay đổi nghĩa trong quá trình lập luận không?

Đây là những câu hỏi nghiên cứu, chưa phải những cáo buộc đối với Nguyễn Đăng Thục.

Muốn trả lời, cần lập hồ sơ văn bản cho từng tác phẩm, trích dẫn chính xác những đoạn liên quan và đối chiếu với các nghiên cứu độc lập. Nếu chưa có chứng cứ, phải để câu hỏi ở trạng thái mở.

Một cuộc đối thoại nghiêm túc không được biến những nghi ngờ ban đầu thành kết luận chỉ vì chúng phù hợp với lập trường của người viết.

7. Bài học Hưng Quốc: tiếp nhận không đồng nghĩa với lệ thuộc

Từ con đường học thuật của Nguyễn Đăng Thục, ta có thể mở rộng cuộc thảo luận đến một vấn đề lớn hơn: một nền học thuật dân tộc nên quan hệ với tri thức thế giới như thế nào?

Nếu chỉ sử dụng những gì được sản sinh trong nước, ta tự giới hạn khả năng nhận thức của mình.

Nếu chỉ tiếp nhận những lý thuyết từ bên ngoài mà không kiểm tra khả năng giải thích của chúng đối với thực tế Việt Nam, ta có nguy cơ biến tri thức thành sự vay mượn máy móc.

Con đường hợp lý không phải đóng cửa cũng không phải sao chép.

Đó là tiếp nhận có chọn lọc, kiểm chứng bằng chứng cứ, vận dụng vào thực tiễn và sẵn sàng điều chỉnh lý thuyết khi thực tế không phù hợp.

Trong khuôn khổ Hưng Quốc Học, có thể diễn đạt nguyên tắc này như sau:

Tiếp thu tạo vốn — Việt hóa tạo mình.

Đây là công thức diễn giải của Hưng Quốc, không phải câu trích dẫn của Nguyễn Đăng Thục.

“Tiếp thu tạo vốn” có nghĩa là một dân tộc cần học hỏi những thành tựu tri thức của nhân loại, thay vì tự cô lập trong niềm tự hào về truyền thống.

“Việt hóa tạo mình” không có nghĩa là gắn nhãn Việt Nam lên những lý thuyết ngoại nhập. Nó đòi hỏi hiểu đúng hoàn cảnh Việt Nam, kiểm tra giả định của lý thuyết, nhận diện điều có thể vận dụng và điều phải thay đổi.

Đối với nghiên cứu Quốc học, điều đó có nghĩa chúng ta không cần chứng minh mọi ý tưởng có giá trị đều bắt nguồn từ Việt Nam. Điều cần chứng minh là người Việt đã tham gia vào lịch sử tri thức bằng cách nào, đã tiếp nhận và biến đổi những gì, và có thể đóng góp gì cho tri thức chung.

Một nền văn hóa tự tin không cần phủ nhận nguồn ảnh hưởng của mình.

Một nền học thuật trưởng thành cũng không cần bảo vệ mọi nhận định của các học giả đi trước.

Nó có thể trân trọng di sản, kiểm tra chứng cứ và tiếp tục phát triển.

Đó là cách một truyền thống tư tưởng thực sự sống.

 Kết luận chương

Nguyễn Đăng Thục cần được đặt trong một cuộc chuyển động rộng lớn của trí thức Việt Nam thế kỷ XX: tìm cách hiểu đất nước bằng những công cụ tri thức mới, đồng thời tìm vị trí của Việt Nam trong lịch sử các nền văn minh.

Các tác phẩm về triết học Đông phương, triết lý đối chiếu, văn hóa Việt Nam và lịch sử tư tưởng cho thấy những địa bàn mà ông lựa chọn để thực hiện nỗ lực ấy.

Nhưng đánh giá chính xác phương pháp của ông đòi hỏi nhiều hơn việc nhìn vào tên sách. Cần khảo sát văn bản, tiêu chuẩn chứng minh, cách xử lý nguồn tư liệu và khả năng đối diện với những chứng cứ không phù hợp với giả thuyết ban đầu.

Điều chúng ta có thể giữ lại ở đây là một câu hỏi:

Làm thế nào để nghiên cứu Việt Nam bằng tri thức của nhân loại mà không đánh mất khả năng tự suy nghĩ về Việt Nam?

Câu hỏi ấy vượt khỏi phạm vi sự nghiệp của một cá nhân. Nó vẫn là một trong những nhiệm vụ quan trọng của Quốc học ngày nay. 

Hoàng Phong Nhã 

Tài liệu tham khảo của chương

Tác phẩm của Nguyễn Đăng Thục

* Nguyễn Đăng Thục, Triết lý văn hóa khái luận, Văn hữu Á Châu, Sài Gòn, 1959.

* Nguyễn Đăng Thục, Văn hóa Việt Nam với Đông Nam Á, Văn hóa Á Châu, Sài Gòn, 1961.

* Nguyễn Đăng Thục, Lịch sử triết học Đông phương, các tập, xuất bản tại Sài Gòn trong những năm 1961–1972; cần đối chiếu từng tập theo bản in cụ thể.

* Nguyễn Đăng Thục, Tư tưởng Việt Nam – Tư tưởng triết học bình dân Việt Nam, Khai Trí, Sài Gòn, 1964.

* Nguyễn Đăng Thục, Tinh thần khoa học đạo học – Khái niệm con đường văn hóa Việt Nam, Khai Trí, Sài Gòn, 1967.

* Nguyễn Đăng Thục, Triết lý đối chiếu, Nhị Khê, Sài Gòn, 1973.

* Nguyễn Đăng Thục, Quốc học Việt Nam, Kinh Thi, Sài Gòn, 1974.

Lưu ý về chứng cứ: Danh mục trên xác định các tác phẩm nền cần khảo sát, không thay thế việc đọc trực tiếp nội dung từng cuốn. Những nhận định chi tiết về phương pháp so sánh, ảnh hưởng tư tưởng và lập luận của Nguyễn Đăng Thục chỉ nên được khẳng định sau khi xác định được đoạn văn bản cụ thể làm căn cứ.

Chương III — Việt Nam trong khủng hoảng căn tính: Chúng ta sẽ trở lại bối cảnh lịch sử đã khiến câu hỏi về dân tộc tính và Quốc học trở nên cấp thiết, đồng thời phân biệt ba vấn đề thường bị nhập làm một: khủng hoảng chính trị, khủng hoảng văn hóa và khủng hoảng về cách một dân tộc hiểu chính mình.

Posted in: ĐỐI THOẠI VỚI NGUYỄN ĐĂNG THỤC