Hiển thị các bài đăng có nhãn ĐỐI THOẠI VỚI SAMUEL HUNTINGTON. Hiển thị tất cả bài đăng
Hiển thị các bài đăng có nhãn ĐỐI THOẠI VỚI SAMUEL HUNTINGTON. Hiển thị tất cả bài đăng

Thứ Hai, 16 tháng 11, 2026

CHƯƠNG 3 - ĐỐI THOẠI VỚI SAMUEL HUNTINGTON

 

ĐỐI THOẠI VỚI SAMUEL HUNTINGTON

VĂN MINH, QUYỀN LỰC, DÂN CHỦ VÀ TRẬT TỰ THẾ GIỚI

Hoàng Phong Nhã 

CHƯƠNG 3

NHÀ NƯỚC MẠNH, THỂ CHẾ VÀ NGUY CƠ TẬP TRUNG QUYỀN LỰC

Khi năng lực cai trị không được giới hạn bằng pháp quyền

1. Một nghịch lý của quyền lực nhà nước

Một quốc gia muốn tồn tại và phát triển phải có nhà nước đủ năng lực.

Nhà nước phải bảo vệ chủ quyền, giữ gìn an ninh, thực thi pháp luật, xây dựng hạ tầng, cung cấp dịch vụ công, bảo vệ tài sản và tạo lập môi trường để người dân cùng các thành phần kinh tế phát triển. Nếu bộ máy công quyền không có khả năng thực hiện những chức năng căn bản ấy, xã hội sẽ phải đối diện với tình trạng vô chính phủ, bất an và sự cạnh tranh quyền lực không được điều chỉnh bằng quy tắc chung.

Nhưng lịch sử cũng cho thấy một nghịch lý khác: nhà nước càng có nhiều quyền lực mà thiếu cơ chế kiểm soát hữu hiệu, nguy cơ lạm quyền càng lớn.

Một chính quyền yếu có thể không đủ năng lực bảo vệ xã hội. Một chính quyền quá mạnh nhưng không bị giới hạn có thể trở thành mối đe dọa đối với chính những người mà nó có trách nhiệm phục vụ.

Vì vậy, câu hỏi không thể chỉ là làm thế nào để xây dựng một nhà nước mạnh. Câu hỏi quan trọng hơn phải là:

Mạnh về năng lực nào, được trao quyền bằng cơ chế nào, bị giới hạn bởi ai và phải chịu trách nhiệm trước ai?

Đây là điểm mà cuộc đối thoại với Samuel Huntington cần được mở rộng.

Trong Political Order in Changing Societies, Huntington nhấn mạnh vai trò của những tổ chức chính trị có năng lực thể chế hóa. Ông cho rằng một hệ thống chính trị không thể duy trì trật tự chỉ bằng ý chí của người lãnh đạo hoặc bằng việc huy động xã hội. Nó cần những tổ chức có khả năng tồn tại, thích ứng và vận hành theo quy tắc.

Nhưng một tổ chức có năng lực không đương nhiên là một tổ chức chính đáng. Một bộ máy có khả năng huy động nguồn lực không đồng nghĩa với việc quyền lực của nó được giới hạn đúng mức.

Chúng ta cần phân biệt năng lực của nhà nước với phạm vi quyền lực của nhà nước.

Năng lực trả lời câu hỏi: Nhà nước có làm được việc hay không?

Giới hạn quyền lực trả lời câu hỏi: Nhà nước được phép làm những việc gì, bằng phương thức nào và trong điều kiện nào?

Hai câu hỏi này phải được giải quyết đồng thời.

2. Nhà nước mạnh không đồng nghĩa với chính quyền toàn quyền

Trong thảo luận chính trị, khái niệm nhà nước mạnh đôi khi bị đồng nhất với một bộ máy có quyền quyết định tập trung, có khả năng huy động nguồn lực lớn và có thể nhanh chóng áp đặt mệnh lệnh trên toàn xã hội.

Cách hiểu ấy chưa đầy đủ.

Một nhà nước có thể ra quyết định nhanh nhưng quyết định sai. Có thể huy động được nhiều nguồn lực nhưng sử dụng lãng phí. Có thể duy trì kỷ luật hành chính nhưng không bảo đảm công bằng. Có thể kiểm soát được xã hội nhưng không kiểm soát được chính những người thực thi quyền lực.

Vì vậy, cần phân biệt ít nhất ba khái niệm.

Thứ nhất, năng lực nhà nước.

Đây là khả năng của bộ máy công quyền trong việc thực hiện các chức năng công: xây dựng chính sách, thu thuế, cung cấp dịch vụ, bảo đảm an ninh, thực thi pháp luật và tổ chức thực hiện các quyết định hợp pháp.

Thứ hai, phạm vi quyền lực nhà nước.

Đây là những lĩnh vực mà nhà nước có thẩm quyền can thiệp, điều chỉnh và quyết định. Phạm vi ấy phải được xác định bằng hiến pháp và pháp luật, không thể chỉ dựa vào ý chí của người đang nắm quyền.

Thứ ba, mức độ kiểm soát quyền lực.

Đây là khả năng của các thiết chế và xã hội trong việc ngăn chặn, phát hiện, xem xét và xử lý những hành vi vượt quá thẩm quyền hoặc vi phạm pháp luật của cơ quan công quyền.

Một nhà nước có năng lực cao nhưng phạm vi quyền lực không rõ ràng và thiếu kiểm soát có thể tạo ra nguy cơ lạm quyền.

Ngược lại, một nhà nước bị chia cắt quá mức, cơ quan nào cũng có thể ngăn cản cơ quan khác nhưng không ai chịu trách nhiệm cuối cùng, cũng có thể rơi vào tình trạng tê liệt.

Bài toán không phải là làm cho nhà nước yếu đi để tránh lạm quyền. Bài toán là xây dựng một nhà nước có năng lực thực thi cao, nhưng quyền hạn được xác định rõ và luôn nằm trong khuôn khổ pháp luật.

3. Từ quyền lực cá nhân đến quyền lực của thiết chế

Một trong những rủi ro lớn của đời sống chính trị là sự đồng nhất giữa quyền lực của một cá nhân với quyền lực của nhà nước.

Khi một người đứng đầu được xem như hiện thân của toàn bộ bộ máy, những quyết định của cá nhân ấy có thể dần được xem là quyết định của quốc gia. Khi lòng trung thành với một cá nhân được đặt cao hơn sự tuân thủ pháp luật, thiết chế có nguy cơ mất đi tính độc lập.

Đây không chỉ là vấn đề đạo đức của người lãnh đạo. Nó là vấn đề cấu trúc quyền lực.

Một hệ thống phụ thuộc quá nhiều vào phẩm chất của một cá nhân thường gặp ba rủi ro.

Thứ nhất, chất lượng quyết định công phụ thuộc vào nhận thức, thông tin và năng lực riêng của người đứng đầu. Nếu người ấy sai lầm, toàn bộ hệ thống có thể phải gánh chịu hậu quả.

Thứ hai, những người bên dưới có thể lựa chọn im lặng thay vì phản biện, bởi sự nghiệp của họ phụ thuộc vào sự hài lòng của cấp trên.

Thứ ba, khi người đứng đầu rời khỏi vị trí, hệ thống có thể đối diện với khủng hoảng kế nhiệm nếu những quy trình chuyển giao quyền lực chưa được thể chế hóa.

Một quốc gia không thể xây dựng tương lai nhiều thế hệ bằng cách đặt vận mệnh của mình vào sự may rủi của một cá nhân.

Người lãnh đạo có thể xuất sắc, nhưng thể chế phải đủ sức hoạt động khi người lãnh đạo thay đổi.

Người lãnh đạo có thể có tầm nhìn, nhưng quyết định của họ vẫn phải được kiểm tra bằng chứng cứ, pháp luật và kết quả thực tế.

Người lãnh đạo có thể có quyền quyết định trong phạm vi chức vụ, nhưng không thể biến chức vụ thành quyền sở hữu đối với quyền lực quốc gia.

Đó là sự khác biệt giữa một nhà nước dựa trên thiết chế và một hệ thống dựa quá nhiều vào cá nhân.

4. Quyền lực công là quyền được ủy nhiệm

Đây là nguyên tắc mà Hưng Quốc Học muốn đưa vào trung tâm của cuộc đối thoại.

Trước khi được giao một chức vụ công, một cá nhân là một thành viên của xã hội, có quyền và nghĩa vụ bình đẳng trước pháp luật.

Khi được giao một chức năng trong bộ máy nhà nước, người ấy được trao những quyền hạn cần thiết để thực hiện nhiệm vụ. Nhưng quyền hạn đó không phải tài sản riêng, không phải phần thưởng và cũng không phải đặc quyền được sử dụng tùy ý.

Nó là quyền được ủy nhiệm.

Sự ủy nhiệm ấy có mục đích, phạm vi, thời hạn, điều kiện và trách nhiệm cụ thể.

Một người đứng đầu cơ quan hành chính có quyền quyết định những vấn đề thuộc thẩm quyền của cơ quan mình, nhưng không vì thế mà có quyền đứng trên pháp luật.

Một người quản lý tài sản công có quyền sử dụng tài sản theo nhiệm vụ được giao, nhưng không có quyền xem tài sản ấy như tài sản cá nhân.

Một người có thẩm quyền phê duyệt dự án có trách nhiệm xem xét lợi ích công, tính hợp pháp và hiệu quả của quyết định, chứ không thể sử dụng quyền phê duyệt để ban phát lợi ích cho người thân hoặc nhóm thân hữu.

Một người có quyền lực trong lĩnh vực an ninh có thể thực hiện những biện pháp cần thiết theo pháp luật, nhưng không thể viện dẫn chức năng bảo vệ an ninh để loại bỏ những giới hạn pháp lý đối với chính mình.

Từ đó hình thành một nguyên tắc:

Quyền hạn chỉ tồn tại trong phạm vi nhiệm vụ được giao; trách nhiệm tồn tại tương ứng với quyền hạn đã sử dụng.

Nguyên tắc này có ý nghĩa đặc biệt bởi nó thay đổi cách nhìn về chức vụ công.

Chức vụ không phải địa vị để một người được xã hội phục tùng vô điều kiện. Chức vụ là vị trí được giao để thực hiện một nhiệm vụ có ích cho cộng đồng.

Người giữ chức vụ không phải chủ nhân của quyền lực. Họ là người có trách nhiệm sử dụng quyền lực đúng mục đích.

5. Pháp quyền: Không ai được đứng ngoài luật pháp

Một nhà nước muốn kiểm soát xã hội bằng pháp luật trước hết phải chấp nhận rằng chính mình cũng bị pháp luật kiểm soát.

Đây là điểm cốt lõi của nguyên tắc pháp quyền.

Pháp quyền không đơn thuần là có nhiều văn bản pháp luật, có hệ thống cơ quan xét xử hoặc có những quy định xử phạt nghiêm khắc. Pháp quyền đòi hỏi quyền lực công phải được hình thành, phân công, thực thi và kiểm soát theo những quy tắc có hiệu lực đối với tất cả mọi người.

Cần phân biệt pháp quyền với việc cai trị bằng pháp luật.

Trong một hệ thống cai trị bằng pháp luật, người cầm quyền có thể sử dụng luật như một công cụ để điều chỉnh hành vi của xã hội. Nhưng nếu chính người cầm quyền không bị ràng buộc bởi những quy tắc ấy, pháp luật có thể trở thành phương tiện phục vụ quyền lực.

Trong một nhà nước pháp quyền, pháp luật không chỉ điều chỉnh người dân. Nó còn giới hạn chính cơ quan ban hành và thực thi pháp luật.

Điều này đòi hỏi một số nguyên tắc căn bản:

  • Quyền lực công phải có căn cứ pháp lý.
  • Thẩm quyền của từng cơ quan phải được xác định rõ.
  • Quyết định công phải có thể được xem xét theo trình tự pháp luật.
  • Người dân phải có phương thức hữu hiệu để bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp.
  • Cơ quan công quyền phải chịu trách nhiệm khi hành động trái pháp luật.
  • Không cá nhân nào được miễn trừ trách nhiệm chỉ vì chức vụ hoặc vị trí của mình.

Pháp quyền không làm cho nhà nước mất năng lực. Trái lại, pháp quyền giúp năng lực nhà nước được sử dụng đúng mục tiêu và tạo ra niềm tin xã hội đối với những quyết định công.

Một nhà nước có thể cưỡng chế để buộc người dân tuân thủ trong một thời gian. Nhưng để duy trì sự hợp tác bền vững, nhà nước cần sự tin cậy được hình thành từ tính nhất quán và công bằng của pháp luật.

6. Phân quyền, phân công và kiểm soát quyền lực

Khi nói đến giới hạn quyền lực, người ta thường nhắc đến phân quyền.

Tuy nhiên, cần phân biệt ba vấn đề có liên hệ với nhau nhưng không hoàn toàn giống nhau: phân công quyền lực, phân quyền và kiểm soát quyền lực.

Phân công quyền lực là xác định chức năng và nhiệm vụ của các cơ quan khác nhau trong bộ máy nhà nước.

Phân quyền là phân bổ những thẩm quyền nhất định giữa các cơ quan hoặc cấp chính quyền, bảo đảm không một chủ thể nào có thể tự mình nắm giữ toàn bộ quyền lực công mà không bị giới hạn.

Kiểm soát quyền lực là hệ thống cơ chế để mỗi cơ quan, mỗi cá nhân có thẩm quyền phải hoạt động trong giới hạn được giao và có thể bị xem xét khi vượt quá giới hạn ấy.

Trong mô hình hiến pháp của Montesquieu, việc phân chia quyền lực lập pháp, hành pháp và tư pháp nhằm ngăn ngừa sự tập trung quyền lực vào một chủ thể.

Nhưng không nên hiểu rằng chỉ cần chia quyền lực thành ba nhánh là tự động có nhà nước pháp quyền.

Nếu các cơ quan không độc lập trong thực hiện chức năng, nếu cơ chế bổ nhiệm và miễn nhiệm không minh bạch, nếu tòa án không thể xem xét những quyết định của cơ quan công quyền, hoặc nếu cơ quan giám sát không có quyền tiếp cận thông tin và yêu cầu giải trình, thì sự phân công trên giấy tờ chưa đủ tạo ra kiểm soát thực chất.

Điều quan trọng là phải có cơ chế vận hành.

Quốc hội không chỉ ban hành luật mà còn phải có năng lực giám sát hoạt động của hành pháp.

Hành pháp cần có quyền điều hành đủ rõ để không bị tê liệt bởi những can thiệp tùy tiện, nhưng phải chịu sự giám sát hiến định và pháp lý.

Tư pháp phải có khả năng xét xử độc lập, dựa trên chứng cứ và pháp luật, không bị chi phối bởi lợi ích của những người có quyền lực.

Các cơ quan kiểm toán, thanh tra và điều tra phải có thẩm quyền phù hợp, đồng thời bản thân hoạt động của họ cũng phải chịu sự kiểm soát theo pháp luật.

Không có cơ quan nào được mặc nhiên xem mình là chủ thể giám sát tuyệt đối mà không chịu sự giám sát.

7. Trách nhiệm người đứng đầu: Quyền quyết định phải đi cùng trách nhiệm

Một trong những điểm yếu thường gặp trong quản trị công là quyền quyết định và trách nhiệm cá nhân không tương xứng.

Có những quyết định được ban hành dưới danh nghĩa tập thể, nhưng không rõ ai thực sự đề xuất, ai có quyền quyết định cuối cùng, ai đã thẩm định và ai phải chịu trách nhiệm khi hậu quả xảy ra.

Cũng có những trường hợp người đứng đầu có quyền lực rất lớn trong quá trình điều hành, nhưng khi kết quả tiêu cực xuất hiện, trách nhiệm lại được phân tán cho nhiều cấp, nhiều bộ phận hoặc những yếu tố khách quan.

Cần phân biệt trách nhiệm chính trị, trách nhiệm hành chính, trách nhiệm dân sự và trách nhiệm hình sự.

Trách nhiệm chính trị liên quan đến việc người giữ chức vụ có còn nhận được sự tín nhiệm để tiếp tục đảm nhiệm vị trí hay không. Một quyết định có thể không cấu thành tội phạm nhưng vẫn thể hiện sự thất bại nghiêm trọng trong điều hành và có thể dẫn đến việc từ chức hoặc bị miễn nhiệm theo quy định.

Trách nhiệm hành chính phát sinh khi cá nhân hoặc tổ chức vi phạm nghĩa vụ, quy trình hoặc kỷ luật công vụ.

Trách nhiệm dân sự liên quan đến nghĩa vụ bồi thường thiệt hại khi có đủ căn cứ pháp lý.

Trách nhiệm hình sự chỉ được xác lập khi hành vi thỏa mãn các yếu tố cấu thành tội phạm theo luật hình sự và được chứng minh qua thủ tục tố tụng hợp pháp.

Không thể đồng nhất mọi sai lầm chính sách với tội phạm. Nhưng cũng không thể lấy lý do sai lầm chính sách để che chắn cho hành vi tham nhũng, cố ý làm trái hoặc lạm dụng chức vụ.

Một hệ thống trách nhiệm công bằng phải phân biệt được sai lầm thiện chí, thiếu năng lực, thiếu trách nhiệm, vi phạm kỷ luật và hành vi phạm tội.

Nếu không có sự phân biệt này, người có năng lực có thể sợ ra quyết định, còn người thực sự lạm quyền lại có cơ hội ẩn mình trong những cơ chế trách nhiệm tập thể mơ hồ.

8. Tình trạng khẩn cấp và giới hạn quyền lực

Một phép thử quan trọng đối với nhà nước pháp quyền không nằm ở những ngày bình thường, mà nằm ở những thời điểm quốc gia đối diện với chiến tranh, khủng hoảng an ninh, thiên tai, dịch bệnh hoặc tình trạng khẩn cấp nghiêm trọng.

Trong hoàn cảnh ấy, nhà nước cần có khả năng hành động nhanh chóng. Một số thủ tục thông thường có thể cần được điều chỉnh để bảo vệ tính mạng, an ninh và lợi ích thiết yếu của cộng đồng.

Nhưng tình trạng khẩn cấp cũng tạo ra nguy cơ tập trung quyền lực.

Khi quyền hạn đặc biệt được mở rộng mà không có thời hạn, không có cơ chế giám sát và không có điều kiện chấm dứt rõ ràng, ngoại lệ có thể dần trở thành thông lệ.

Vì vậy, quyền lực khẩn cấp phải được giới hạn bằng ít nhất năm nguyên tắc:

  1. Có căn cứ: Phải xác định rõ điều kiện pháp lý để ban bố tình trạng khẩn cấp.
  2. Có phạm vi: Chỉ áp dụng những biện pháp cần thiết cho mục tiêu ứng phó.
  3. Có thời hạn: Quyền hạn đặc biệt phải có thời điểm kết thúc hoặc cơ chế gia hạn được kiểm soát.
  4. Có giám sát: Cơ quan có thẩm quyền phải được thông tin và có khả năng xem xét các biện pháp được áp dụng.
  5. Có hậu kiểm: Sau khủng hoảng, phải đánh giá tính hợp pháp, tính cần thiết và hậu quả của các quyết định.

Một chính quyền không thể dùng khủng hoảng để tạo ra quyền lực vô thời hạn.

Nhà nước cần đủ mạnh để bảo vệ người dân trong tình huống đặc biệt, nhưng chính trong tình huống ấy, giới hạn pháp lý càng phải được xác định rõ.

9. Những bài học lịch sử về quyền lực không được kiểm soát

Lịch sử chính trị thế giới cung cấp nhiều trường hợp cho thấy sự tập trung quyền lực có thể tạo ra năng lực huy động lớn, nhưng cũng có thể làm suy yếu khả năng tự sửa chữa của hệ thống.

Trường hợp nước Đức dưới chế độ Quốc xã là một minh chứng đặc biệt nghiêm trọng.

Sau khi Adolf Hitler trở thành Thủ tướng năm 1933, quá trình tập trung quyền lực được thúc đẩy nhanh chóng. Đạo luật Trao quyền ngày 23 tháng 3 năm 1933 đã tạo điều kiện để chính phủ ban hành luật mà không cần tuân thủ đầy đủ quy trình lập pháp thông thường, kể cả những quy định có thể trái với hiến pháp.

Cùng với việc triệt tiêu đối lập, kiểm soát báo chí, đàn áp các tổ chức độc lập và loại bỏ những giới hạn thể chế, hệ thống chính trị Đức bị chuyển đổi thành một chế độ độc tài toàn trị.

Điều cần rút ra không chỉ là một cá nhân độc tài có thể gây ra thảm họa.

Vấn đề sâu hơn là khi những thiết chế có nhiệm vụ giới hạn quyền lực bị vô hiệu hóa, sai lầm và tội ác của người cầm quyền có thể được thực hiện bằng chính bộ máy nhà nước.

Một trường hợp khác là Liên Xô thời Stalin. Sự tập trung quyền lực cao độ, hệ thống thanh trừng và sự suy yếu của những cơ chế phản biện độc lập đã tạo ra một môi trường trong đó thông tin bất lợi khó đến được với cấp lãnh đạo, còn những quyết định sai lầm có thể gây hậu quả trên quy mô rất lớn.

Hai trường hợp này có bối cảnh lịch sử, ý thức hệ và cấu trúc khác nhau. Không nên đánh đồng chúng với mọi hình thức nhà nước tập trung quyền lực. Nhưng chúng cho thấy một nguy cơ chung: khi quyền lực không bị giới hạn, bộ máy nhà nước có thể trở thành công cụ phục vụ ý chí của một cá nhân hoặc một nhóm cầm quyền.

Một thể chế trưởng thành phải có khả năng ngăn ngừa tình trạng ấy ngay cả khi người đứng đầu không có thiện chí tự giới hạn mình.

10. Huntington trước câu hỏi về giới hạn quyền lực

Huntington nghiên cứu sâu về năng lực tổ chức, sự ổn định và thể chế hóa chính trị. Tuy nhiên, để xây dựng một lý thuyết đầy đủ về nhà nước hiện đại, cần đặt những luận điểm đó bên cạnh các nghiên cứu về pháp quyền, kiểm soát quyền lực và trách nhiệm giải trình.

Ở đây có thể mở rộng cuộc đối thoại với ba hướng tư tưởng.

Thứ nhất, Montesquieu nhấn mạnh rằng quyền lực cần được giới hạn bằng quyền lực. Đây là nền tảng quan trọng cho tư tưởng phân quyền và kiểm soát quyền lực trong nhà nước hiến định.

Thứ hai, Max Weber phân tích nhà nước hiện đại thông qua quyền lực hợp pháp - duy lý và bộ máy hành chính quan liêu. Cách tiếp cận của Weber giúp chúng ta hiểu vai trò của quy tắc, chức năng chuyên môn và tính phi cá nhân trong quản trị hiện đại. Nhưng một bộ máy hành chính hợp lý về tổ chức vẫn cần được đặt trong khuôn khổ kiểm soát dân chủ và pháp quyền.

Thứ ba, Francis Fukuyama phát triển nghiên cứu về sự hình thành nhà nước, pháp quyền và trách nhiệm giải trình. Trong cách tiếp cận này, một trật tự chính trị bền vững không thể chỉ dựa vào năng lực của nhà nước. Nó còn cần những cơ chế giới hạn và buộc quyền lực phải chịu trách nhiệm.

Những hướng nghiên cứu ấy không hoàn toàn giống nhau. Nhưng khi đặt cạnh Huntington, chúng giúp hình thành một câu hỏi rộng hơn:

Một quốc gia cần những thiết chế mạnh để thực thi quyền lực, nhưng cần những thiết chế nào để ngăn chính quyền lực ấy bị sử dụng sai mục đích?

Đây là phần mà cuộc đối thoại cần tiếp tục khai triển.

11. Đối thoại với Samuel Huntington: Ai kiểm soát người có quyền lực?

Cuộc đối thoại dưới đây là tái dựng học thuật, nhằm chất vấn và mở rộng các luận điểm của Huntington. Đây không phải biên bản đối thoại lịch sử hay lời trích dẫn nguyên văn của ông.

Người đối thoại:

Thưa giáo sư Huntington, ông đã dành nhiều công trình nghiên cứu để giải thích vì sao các quốc gia cần những thiết chế đủ mạnh để duy trì trật tự chính trị.

Tôi đồng ý rằng một nhà nước thiếu năng lực tổ chức sẽ khó bảo đảm an ninh, phát triển kinh tế và giải quyết xung đột xã hội.

Nhưng tôi muốn hỏi: Nếu một nhà nước có năng lực rất lớn mà quyền lực của nó không bị giới hạn, chúng ta có thể gọi đó là một nhà nước mạnh theo nghĩa tích cực hay không?

Huntington — tái dựng theo hướng lập luận học thuật:

Cần phân biệt năng lực của tổ chức chính trị với những điều kiện mà tổ chức ấy vận hành. Một hệ thống cần những thiết chế có khả năng duy trì hoạt động và điều hòa xung đột. Nhưng việc đánh giá đầy đủ một hệ thống còn đòi hỏi phải xem xét cấu trúc quyền lực và những quy tắc chi phối nó.

Người đối thoại:

Vậy tôi xin đặt một vấn đề cụ thể.

Một người dân không thể tự ý sử dụng tài sản của người khác. Một doanh nghiệp không thể tự đặt mình ra ngoài pháp luật. Một tổ chức không thể tùy tiện chiếm dụng nguồn lực công.

Vậy tại sao một người được giao chức vụ trong bộ máy nhà nước lại có thể được hiểu như người sở hữu quyền lực mà mình đang thực thi?

Chức vụ chỉ tạo ra thẩm quyền trong phạm vi nhiệm vụ. Quyền hạn ấy không thể vượt quá pháp luật.

Huntington — tái dựng theo hướng lập luận học thuật:

Đây là vấn đề về tính chất của thiết chế và cách quyền lực được tổ chức. Một hệ thống không thể chỉ dựa vào sự hiện diện của tổ chức. Nó cần những quy tắc có khả năng điều chỉnh hành vi của những người tham gia vào tổ chức ấy.

Người đối thoại:

Nhưng quy tắc sẽ không có ý nghĩa nếu người có quyền lực cao nhất có thể tùy ý thay đổi hoặc vô hiệu hóa chúng.

Tôi muốn hỏi thẳng hơn: Nếu người đứng đầu có quyền bổ nhiệm, miễn nhiệm, phân bổ ngân sách và chi phối hoạt động của những cơ quan được giao nhiệm vụ giám sát mình, thì cơ chế kiểm soát thực chất nằm ở đâu?

Huntington — tái dựng theo hướng lập luận học thuật:

Cần khảo sát không chỉ những quy định chính thức mà cả cấu trúc quyền lực thực tế. Một tổ chức có thể có quy chế đầy đủ nhưng khả năng hoạt động độc lập lại phụ thuộc vào những quan hệ và điều kiện chính trị cụ thể.

Người đối thoại:

Đó chính là điểm tôi muốn nhấn mạnh.

Không thể đánh giá một thiết chế chỉ bằng tên gọi, văn bản thành lập hay sơ đồ tổ chức. Phải đánh giá xem nó có thực quyền thực hiện chức năng hay không.

Một cơ quan giám sát nhưng không thể tiếp cận thông tin thì khó giám sát.

Một cơ quan điều tra nhưng không thể điều tra những người có quyền lực thì khó bảo đảm bình đẳng.

Một tòa án không thể xét xử độc lập thì khó bảo vệ công lý.

Một cơ quan đại diện không thể chất vấn và yêu cầu giải trình thì khó thực hiện đầy đủ chức năng đại diện.

Vậy một thể chế mạnh phải được đánh giá bằng khả năng thực hiện chức năng độc lập, chứ không chỉ bằng quyền hạn được ghi trên giấy tờ.

Huntington — tái dựng theo hướng lập luận học thuật:

Đó là một hướng phân tích quan trọng. Năng lực của thiết chế phải được xem xét trong điều kiện hoạt động thực tế, chứ không chỉ qua hình thức tổ chức.

Người đối thoại:

Tôi muốn đi đến câu hỏi cuối cùng.

Một quốc gia có thể có người lãnh đạo tài giỏi, nhưng không thể bảo đảm rằng mọi thế hệ lãnh đạo đều tài giỏi như nhau.

Nếu quốc gia chỉ trông chờ vào phẩm chất cá nhân, chúng ta đang đặt tương lai đất nước vào một giả định không chắc chắn.

Vì vậy, phải xây dựng một hệ thống mà ngay cả khi người đứng đầu yếu kém, thiếu sáng suốt hoặc có xu hướng lạm quyền, những thiết chế khác vẫn có thể ngăn chặn thiệt hại.

Đó mới là sức mạnh của thể chế.

Huntington — tái dựng theo hướng lập luận học thuật:

Một hệ thống chính trị có khả năng tồn tại lâu dài cần vượt qua sự phụ thuộc hoàn toàn vào cá nhân. Tính liên tục, khả năng thích ứng và năng lực của các tổ chức là những yếu tố quan trọng trong quá trình ấy.

Người đối thoại:

Tôi đồng ý. Nhưng xin bổ sung một nguyên tắc của Hưng Quốc Học:

Một nhà nước mạnh không phải vì không ai có thể ngăn cản người đứng đầu. Nhà nước mạnh vì không một cá nhân nào có thể tùy tiện làm tổn hại quốc gia mà không bị xem xét và chịu trách nhiệm theo pháp luật.

12. Hưng Quốc Học: Xây dựng nhà nước mạnh bằng giới hạn quyền lực

Từ cuộc đối thoại trên, Hưng Quốc Học đề xuất một cách tiếp cận gồm hai trụ cột không thể tách rời.

Trụ cột thứ nhất: Xây dựng năng lực nhà nước.

Nhà nước phải có đội ngũ công chức chuyên nghiệp, hệ thống pháp luật rõ ràng, bộ máy hành chính hiệu quả, năng lực tài chính, năng lực bảo vệ an ninh và khả năng thực hiện chính sách.

Trụ cột thứ hai: Xây dựng cơ chế giới hạn quyền lực.

Mọi cơ quan và cá nhân thực thi quyền lực công phải chịu sự ràng buộc của hiến pháp, pháp luật, giám sát độc lập và trách nhiệm giải trình.

Nếu chỉ có trụ cột thứ nhất, nhà nước có thể mạnh về khả năng thực thi nhưng dễ phát sinh lạm quyền.

Nếu chỉ có trụ cột thứ hai mà không có năng lực quản trị, bộ máy có thể bị phân mảnh, trì trệ và không hoàn thành nhiệm vụ.

Một quốc gia phát triển cần cả hai.

Từ đó, có thể xác lập bảy nguyên tắc:

Một là, quyền lực phải có nguồn gốc hợp pháp. Không cá nhân hoặc tổ chức nào tự nhiên có quyền cai quản xã hội. Quyền lực công phải được xác lập theo trật tự hiến định.

Hai là, thẩm quyền phải có giới hạn. Mỗi chức vụ, cơ quan và cấp chính quyền phải có phạm vi quyền hạn rõ ràng.

Ba là, quyền hạn phải đi cùng trách nhiệm. Người có quyền quyết định phải chịu trách nhiệm tương ứng với quyết định của mình.

Bốn là, kiểm soát quyền lực phải có tính thực chất. Cơ quan giám sát phải có quyền tiếp cận thông tin, yêu cầu giải trình và kiến nghị hoặc áp dụng biện pháp xử lý theo thẩm quyền.

Năm là, pháp luật phải áp dụng bình đẳng. Chức vụ không phải căn cứ để miễn trừ trách nhiệm.

Sáu là, quyền lực phải có khả năng chuyển giao hòa bình. Việc thay đổi người lãnh đạo phải tuân theo những quy trình đã được xác lập, không phụ thuộc vào ý chí cá nhân.

Bảy là, thiết chế phải có khả năng tự sửa chữa. Sai lầm chính sách, lạm quyền và sự suy thoái của bộ máy phải có con đường phát hiện, xem xét và khắc phục.

Đây không phải là những khẩu hiệu đạo đức. Chúng phải được chuyển thành những quy định hiến pháp, luật tổ chức bộ máy, luật ngân sách, luật công vụ, quy trình giám sát và cơ chế xét xử cụ thể.

13. Quy luật vận hành của xã hội — Bài học Hưng Quốc

Có thể khái quát bài học của chương này bằng một nguyên tắc:

Năng lực nhà nước tạo ra khả năng hành động; pháp quyền tạo ra giới hạn; trách nhiệm giải trình tạo ra kỷ luật; và sự kiểm soát quyền lực bảo vệ lợi ích công.

Một nhà nước không thể được xem là mạnh chỉ vì có khả năng ra lệnh và huy động nguồn lực.

Phải xem xét liệu nhà nước có thực hiện được chức năng công hay không, có bảo vệ được quyền và lợi ích hợp pháp của người dân hay không, có xử lý được những người lạm dụng chức vụ hay không và có tự điều chỉnh khi mắc sai lầm hay không.

Đây là điểm khác biệt giữa quyền lực có năng lực và quyền lực có trách nhiệm.

Trong Hưng Quốc Học, sức mạnh quốc gia không thể chỉ tập trung vào sức mạnh của bộ máy cai trị. Nó phải được hình thành từ sự kết hợp giữa Dân Mạnh, Quốc Trí, Quốc Tài, Quốc Đức và một hệ thống thể chế có chất lượng.

Người dân càng có tri thức và năng lực tự chủ, xã hội càng có khả năng phát hiện vấn đề và tham gia giải quyết những vấn đề chung.

Nhà nước càng có năng lực chuyên môn, việc thực hiện chính sách càng có cơ sở khoa học.

Pháp quyền càng vững, quyền lực càng ít có cơ hội biến thành đặc quyền.

Trách nhiệm giải trình càng thực chất, người thực thi quyền lực càng phải cân nhắc hậu quả của quyết định.

Và thiết chế càng có khả năng tự sửa chữa, quốc gia càng ít phụ thuộc vào sự may rủi của một cá nhân.

Một quốc gia trưởng thành không phải là quốc gia không cần người lãnh đạo giỏi. Quốc gia ấy cần người lãnh đạo giỏi, nhưng không được thiết kế thể chế dựa trên giả định rằng người lãnh đạo lúc nào cũng đúng.

14. Kết luận chương

Huntington giúp chúng ta nhận thức rằng năng lực thể chế là điều kiện quan trọng của trật tự chính trị. Nhưng nghiên cứu về nhà nước hiện đại không thể dừng lại ở câu hỏi làm thế nào để tổ chức quyền lực có hiệu quả.

Cần tiếp tục hỏi quyền lực ấy được hình thành như thế nào, được phân bổ ra sao, ai có quyền giám sát và người thực thi quyền lực phải chịu trách nhiệm trước những cơ chế nào.

Một nhà nước yếu có thể không bảo vệ được xã hội. Nhưng một nhà nước có quyền lực lớn mà thiếu pháp quyền có thể làm tổn hại xã hội bằng chính năng lực của mình.

Một người lãnh đạo có thể có tài năng, nhưng không thể thay thế những thiết chế kiểm soát quyền lực.

Một bộ máy có thể có kỷ luật, nhưng kỷ luật nội bộ không thể thay thế trách nhiệm trước pháp luật.

Một chính quyền có thể duy trì trật tự, nhưng trật tự không thể được dùng làm lý do để miễn trừ quyền lực khỏi sự giám sát.

Vì vậy, mục tiêu của Hưng Quốc Học không phải là xây dựng một nhà nước càng có nhiều quyền lực càng tốt. Mục tiêu là xây dựng một nhà nước đủ năng lực để phục vụ quốc gia, đủ pháp quyền để tự giới hạn và đủ trách nhiệm để người dân có thể tin cậy.

Luận điểm kết thúc chương:

Quyền lực công không phải tài sản của người nắm giữ chức vụ. Đó là quyền được ủy nhiệm để thực hiện nhiệm vụ vì lợi ích chung. Một nhà nước mạnh không phải là nhà nước trao cho người đứng đầu quyền lực không giới hạn, mà là nhà nước có đủ năng lực hành động, có đủ thiết chế kiểm soát và có đủ pháp quyền để không ai được đứng trên luật pháp.


TÀI LIỆU THAM KHẢO CHƯƠNG 3

I. Tác phẩm và tư tưởng nền tảng

  1. Huntington, Samuel P. Political Order in Changing Societies. Yale University Press, 1968.
  2. Huntington, Samuel P. The Soldier and the State: The Theory and Politics of Civil-Military Relations. Harvard University Press, 1957.
  3. Montesquieu. De l'esprit des lois (The Spirit of the Laws), 1748.
  4. Weber, Max. Economy and Society, bản tiếng Anh do Guenther Roth và Claus Wittich biên tập, University of California Press, 1978.
  5. Fukuyama, Francis. The Origins of Political Order: From Prehuman Times to the French Revolution. Farrar, Straus and Giroux, 2011.
  6. Fukuyama, Francis. Political Order and Political Decay: From the Industrial Revolution to the Globalization of Democracy. Farrar, Straus and Giroux, 2014.

II. Tác phẩm và tài liệu về pháp quyền, kiểm soát quyền lực

  1. Locke, John. Two Treatises of Government, 1689.
  2. Madison, James; Hamilton, Alexander; Jay, John. The Federalist Papers, 1787–1788.
  3. Dicey, A. V. Introduction to the Study of the Law of the Constitution, 1885.
  4. V-Dem Institute. Democracy Report, các ấn bản thường niên.
  5. World Justice Project. Rule of Law Index, các ấn bản thường niên.

III. Tư liệu lịch sử cần khảo sát

  1. Reichsgesetzblatt, 1933, văn bản Gesetz zur Behebung der Not von Volk und Reich (Đạo luật Trao quyền, ngày 23/3/1933).
  2. Ian Kershaw. Hitler, 1936–1945: Nemesis. W. W. Norton, 2000.
  3. Robert Conquest. The Great Terror: A Reassessment. Oxford University Press, 1990.

IV. Những vấn đề cần nghiên cứu sâu hơn

  1. Phân biệt năng lực nhà nước với phạm vi quyền lực nhà nước.
  2. Cơ chế phân công, phân quyền và kiểm soát quyền lực trong các mô hình hiến pháp.
  3. Trách nhiệm chính trị, hành chính, dân sự và hình sự của người đứng đầu.
  4. Cơ chế kiểm soát quyền lực trong tình trạng khẩn cấp.
  5. Mối quan hệ giữa độc lập tư pháp, giám sát nghị viện và trách nhiệm giải trình.
  6. Khả năng vận dụng nguyên tắc quyền lực được ủy nhiệm vào thiết kế thể chế Việt Nam.

Ghi chú phương pháp: Các đoạn đối thoại với Huntington là tái dựng học thuật, không phải lời nói lịch sử hoặc trích dẫn nguyên văn. Những nguyên tắc về quyền lực công được ủy nhiệm là phần phát triển lý luận của Hưng Quốc Học, không được gán cho Huntington.

CHƯƠNG 2 - ĐỐI THOẠI VỚI SAMUEL HUNTINGTON


ĐỐI THOẠI VỚI SAMUEL HUNTINGTON

VĂN MINH, QUYỀN LỰC, DÂN CHỦ VÀ TRẬT TỰ THẾ GIỚI

Hoàng Phong Nhã 

CHƯƠNG 2

TRẬT TỰ CHÍNH TRỊ TRONG NHỮNG XÃ HỘI ĐANG BIẾN ĐỔI

Khi tốc độ phát triển của xã hội vượt quá khả năng thích ứng của thể chế

1. Một câu hỏi khác thường trong khoa học chính trị

Năm 1968, Samuel Huntington xuất bản Political Order in Changing Societies (Trật tự chính trị trong những xã hội đang biến đổi).

Đây là một trong những công trình có ảnh hưởng lớn nhất trong sự nghiệp học thuật của ông. Tác phẩm được hình thành trong bối cảnh nhiều quốc gia châu Á, châu Phi và Mỹ Latinh đang trải qua quá trình phi thực dân hóa, xây dựng quốc gia mới, đô thị hóa và biến đổi xã hội sâu sắc.

Thời kỳ ấy, một cách nhìn khá phổ biến trong khoa học xã hội phương Tây cho rằng hiện đại hóa kinh tế và xã hội sẽ tạo ra những điều kiện thuận lợi cho phát triển chính trị. Công nghiệp hóa, giáo dục, đô thị hóa, sự mở rộng của tầng lớp trung lưu và sự gia tăng giao lưu quốc tế được xem là những yếu tố thúc đẩy xã hội chuyển sang những hình thức tổ chức hiện đại hơn.

Huntington đặt câu hỏi đối với cách nhìn có phần tuyến tính ấy.

Ông nhận thấy một nghịch lý: nhiều quốc gia càng thay đổi nhanh, tình trạng bất ổn chính trị đôi khi càng gia tăng.

Các xã hội mở rộng giáo dục, xuất hiện những tầng lớp mới, gia tăng hoạt động kinh tế và huy động ngày càng nhiều người tham gia vào đời sống công cộng. Nhưng các tổ chức chính trị lại không phát triển tương ứng để tiếp nhận, điều hòa và xử lý những yêu cầu mới.

Kết quả có thể là khủng hoảng, bạo lực, đảo chính, xung đột giữa các nhóm quyền lực và sự suy yếu của trật tự chính trị.

Huntington không phủ nhận giá trị của hiện đại hóa. Ông đặt vấn đề rằng hiện đại hóa không tự động tạo ra phát triển chính trị.

Đây là sự khác biệt căn bản.

Một quốc gia có thể giàu lên nhưng chưa chắc có thể chế vững mạnh. Một xã hội có thể có trình độ giáo dục cao hơn nhưng chưa chắc có hệ thống đại diện chính trị hiệu quả. Một nhà nước có thể mở rộng bộ máy nhưng chưa chắc có khả năng giải quyết những xung đột lợi ích một cách công bằng.

Nói cách khác, phát triển kinh tế và phát triển chính trị có quan hệ với nhau nhưng không phải là một quá trình đồng nhất.

Điều Huntington muốn chúng ta nhìn thấy là khoảng cách giữa sự biến đổi của xã hội và khả năng thích ứng của các thiết chế.

2. Hiện đại hóa không đồng nghĩa với phát triển chính trị

Để hiểu luận điểm của Huntington, trước hết phải phân biệt ba quá trình.

Hiện đại hóa kinh tế là sự thay đổi trong phương thức sản xuất, cơ cấu kinh tế, công nghệ, năng suất và tổ chức lao động.

Hiện đại hóa xã hội là sự thay đổi trong giáo dục, đô thị hóa, cơ cấu dân cư, nghề nghiệp, thông tin và quan hệ giữa các tầng lớp xã hội.

Phát triển chính trị liên quan đến năng lực tổ chức quyền lực, xây dựng thiết chế, xử lý xung đột, bảo đảm tính liên tục của hệ thống và tạo ra những cơ chế điều chỉnh khi xã hội thay đổi.

Ba quá trình có thể hỗ trợ nhau nhưng không nhất thiết tiến triển với tốc độ bằng nhau.

Hãy hình dung một quốc gia đang công nghiệp hóa nhanh chóng.

Trong vòng hai thập niên, hàng triệu người rời nông thôn đến thành thị. Giáo dục phổ thông mở rộng, các trường đại học phát triển, khu vực tư nhân tăng trưởng, tầng lớp lao động công nghiệp và giới kinh doanh xuất hiện với quy mô ngày càng lớn.

Những thay đổi này tạo ra nhiều nhu cầu mới.

Người lao động cần cơ chế bảo vệ quyền lợi. Doanh nghiệp cần môi trường pháp lý ổn định. Người dân cần dịch vụ công tốt hơn. Các cộng đồng cần những phương thức giải quyết tranh chấp. Những nhóm xã hội mới muốn tiếng nói của mình được tiếp nhận trong các quyết định có ảnh hưởng đến cuộc sống.

Nhưng nếu hệ thống chính trị không có những tổ chức đủ năng lực để tiếp nhận các nhu cầu ấy, khoảng cách giữa xã hội và nhà nước có thể gia tăng.

Khi những bất mãn không có con đường giải quyết hữu hiệu, chúng có thể chuyển thành xung đột.

Đây chính là vấn đề Huntington muốn giải thích.

Điểm đáng chú ý là ông không xem số lượng người tham gia chính trị là thước đo duy nhất của sự phát triển chính trị.

Một xã hội có thể có rất nhiều người tham gia các hoạt động chính trị, nhưng nếu thiếu những tổ chức có quy tắc, khả năng điều phối và tính liên tục, sự tham gia ấy chưa chắc tạo ra một hệ thống chính trị ổn định.

Theo Huntington, điều quan trọng không chỉ là mức độ huy động xã hội mà còn là năng lực tổ chức và thể chế hóa sự tham gia đó.

3. Thể chế hóa: Khái niệm trung tâm trong tư tưởng Huntington

Trong Political Order in Changing Societies, Huntington đưa ra bốn tiêu chí quan trọng để đánh giá mức độ thể chế hóa của các tổ chức và quy trình chính trị:

  1. Tính thích ứng.
  2. Tính phức tạp.
  3. Tính tự chủ.
  4. Tính cố kết.

Đây là bốn khái niệm cần hiểu kỹ, bởi chúng tạo thành bộ khung lý luận của tác phẩm.

Tính thích ứng — Adaptability

Một thiết chế có khả năng tồn tại lâu dài không phải vì nó giữ nguyên mọi quy tắc từ khi thành lập, mà vì nó có khả năng điều chỉnh trước những thay đổi của xã hội.

Một cơ quan hành chính từng hoạt động hiệu quả trong nền kinh tế nông nghiệp có thể không còn phù hợp khi quốc gia chuyển sang công nghiệp và kinh tế số.

Một hệ thống pháp luật từng giải quyết được các quan hệ xã hội truyền thống có thể phải điều chỉnh khi xuất hiện những vấn đề mới liên quan đến dữ liệu cá nhân, trí tuệ nhân tạo, giao dịch xuyên biên giới và tài sản số.

Nếu thiết chế không thích ứng, nó có thể tồn tại về hình thức nhưng suy giảm hiệu quả thực tế.

Tính thích ứng không có nghĩa là thay đổi tùy tiện. Nó là khả năng cải tiến có nguyên tắc, dựa trên pháp luật, kinh nghiệm và những yêu cầu chính đáng của xã hội.

Tính phức tạp — Complexity

Một hệ thống chính trị phát triển thường không chỉ dựa vào một tổ chức duy nhất.

Nó có nhiều cơ quan, nhiều cấp độ và những chức năng chuyên biệt.

Cơ quan lập pháp có chức năng xây dựng luật. Cơ quan hành pháp tổ chức thực hiện chính sách. Tòa án giải quyết tranh chấp và bảo vệ công lý theo thẩm quyền. Các cơ quan kiểm toán, thanh tra và giám sát thực hiện những nhiệm vụ kiểm soát khác nhau.

Sự chuyên môn hóa giúp hệ thống có khả năng xử lý những vấn đề ngày càng phức tạp.

Tuy nhiên, cần phân biệt tính phức tạp với sự cồng kềnh.

Một bộ máy có hàng trăm cơ quan chưa chắc có năng lực thể chế cao nếu chức năng chồng chéo, trách nhiệm không rõ ràng và các cơ quan không phối hợp được với nhau.

Tính tự chủ — Autonomy

Một thiết chế cần có mức độ độc lập nhất định để thực hiện chức năng của mình.

Nếu mọi tổ chức đều bị chi phối bởi lợi ích của một cá nhân, một gia đình, một nhóm kinh doanh hoặc một trung tâm quyền lực, chức năng công của chúng có thể bị biến dạng.

Ví dụ, một cơ quan quản lý kinh tế không thể thực hiện đầy đủ chức năng nếu các quyết định chuyên môn luôn bị chi phối bởi lợi ích của những doanh nghiệp mà nó có nhiệm vụ giám sát.

Một tòa án không thể bảo vệ sự bình đẳng trước pháp luật nếu việc xét xử bị chi phối bởi những quan hệ quyền lực nằm ngoài quy trình pháp lý.

Tính tự chủ ở đây không có nghĩa là các cơ quan được tự ý hoạt động ngoài sự kiểm soát.

Độc lập trong thực hiện chức năng phải đi cùng trách nhiệm giải trình và sự ràng buộc của pháp luật.

Tính cố kết — Coherence

Một thiết chế cần có sự thống nhất về nguyên tắc hoạt động, quy tắc và mục tiêu.

Nếu các bộ phận trong cùng một tổ chức hoạt động theo những tiêu chuẩn mâu thuẫn, không có kỷ luật nội bộ hoặc không chịu sự điều phối của một hệ thống quy tắc chung, tổ chức đó sẽ khó thực hiện nhiệm vụ.

Một hệ thống chính trị cũng cần có sự nhất quán giữa những quy định chính thức và cách chúng được thực thi trên thực tế.

Luật pháp có thể rất đầy đủ trên giấy tờ, nhưng nếu mỗi cơ quan áp dụng một cách, hoặc việc thực thi phụ thuộc vào quan hệ và đặc quyền, sự cố kết của hệ thống sẽ bị suy giảm.

Bốn tiêu chí này không phải những công thức toán học để tự động xác định một quốc gia phát triển hay suy thoái.

Chúng là những chiều cạnh phân tích giúp người nghiên cứu đánh giá năng lực và mức độ trưởng thành của các thiết chế.

4. Vì sao xã hội có thể phát triển nhanh hơn thể chế?

Huntington đặc biệt quan tâm đến tình trạng mà ông gọi là khoảng cách giữa huy động xã hội và thể chế hóa chính trị.

Huy động xã hội là quá trình ngày càng nhiều người được đưa vào đời sống kinh tế, xã hội và chính trị.

Thể chế hóa là quá trình hình thành những tổ chức và quy tắc có khả năng điều phối sự tham gia đó.

Khi hai quá trình không phát triển tương ứng, nguy cơ bất ổn có thể gia tăng.

Hãy xét một ví dụ giả định.

Một quốc gia chuyển từ nền kinh tế nông nghiệp sang công nghiệp hóa.

Trong quá trình ấy, một tầng lớp doanh nhân xuất hiện, lực lượng lao động công nghiệp tăng lên, các trường đại học đào tạo nhiều chuyên gia, người dân tiếp cận thông tin nhanh hơn.

Nhưng hệ thống đại diện lợi ích vẫn chưa có những cơ chế hiệu quả. Quy trình giải quyết tranh chấp lao động thiếu tin cậy. Các cơ quan quản lý chưa có năng lực xử lý những vấn đề mới. Pháp luật không được thực thi nhất quán.

Những yêu cầu của xã hội ngày càng nhiều, trong khi khả năng xử lý của thể chế còn hạn chế.

Khi đó, những bất mãn có thể tích tụ.

Nếu có những tổ chức đại diện và cơ chế giải quyết tranh chấp hiệu quả, xung đột có thể được xử lý trong khuôn khổ pháp luật.

Nếu thiếu những cơ chế ấy, xung đột có thể chuyển thành những hình thức đối đầu trực tiếp.

Điều cần nhấn mạnh là không phải mọi sự gia tăng tham gia chính trị đều gây bất ổn. Vấn đề nằm ở khả năng tiếp nhận, tổ chức và xử lý sự tham gia ấy.

Đây cũng là điểm cần phân biệt giữa sự tham gia của người dân với tình trạng hỗn loạn.

Một xã hội có nhiều ý kiến khác nhau không nhất thiết là xã hội bất ổn. Một xã hội có tranh luận công khai không nhất thiết là xã hội thiếu trật tự.

Ngược lại, một xã hội không có biểu hiện phản đối công khai cũng chưa chắc đã có những cơ chế giải quyết bất đồng hiệu quả.

Do đó, không thể sử dụng sự im lặng của xã hội làm bằng chứng duy nhất cho sự vững mạnh của thể chế.

5. Chính trị tiền trị và sự cạnh tranh của các lực lượng ngoài thể chế

Một khái niệm quan trọng khác trong tác phẩm là Praetorianism, thường được dịch là tình trạng chính trị tiền trị.

Huntington sử dụng khái niệm này để mô tả những xã hội trong đó các lực lượng xã hội tham gia tranh giành quyền lực trực tiếp, trong khi những thiết chế trung gian chưa đủ mạnh để điều hòa và giới hạn sự cạnh tranh ấy.

Trong một hệ thống chính trị có thiết chế tương đối phát triển, các nhóm lợi ích có thể tìm cách tác động đến chính sách thông qua những quy trình đã được xác lập.

Những tranh chấp có thể được đưa ra tòa án. Các nhóm xã hội có thể sử dụng những tổ chức đại diện. Những bất đồng chính trị có thể được giải quyết bằng các quy trình có quy tắc.

Nhưng trong một xã hội có tính chất tiền trị, quyền lực có thể bị tranh giành trực tiếp thông qua những nguồn lực khác nhau:

  • Sức mạnh quân sự.
  • Tiền bạc và tài sản.
  • Ảnh hưởng của các nhóm xã hội.
  • Quan hệ cá nhân và phe phái.
  • Khả năng huy động đám đông.
  • Những mạng lưới quyền lực không chính thức.

Huntington phân tích sự khác biệt giữa những phương thức tham gia chính trị này và những hệ thống có tổ chức, quy tắc cùng thiết chế trung gian phát triển.

Ở đây, cần tránh hiểu sai khái niệm.

Chính trị tiền trị không có nghĩa mọi hoạt động ngoài bộ máy nhà nước đều bất hợp pháp hoặc tiêu cực.

Một xã hội cần những tổ chức độc lập, hiệp hội nghề nghiệp, cộng đồng dân sự và các hình thức đại diện khác nhau.

Điều Huntington muốn nhấn mạnh là sự thiếu vắng những cơ chế thể chế hóa khiến cạnh tranh quyền lực có thể chuyển thành đối đầu trực tiếp.

Nhưng chính điều này cũng mở ra một vấn đề phản biện:

Nếu một chính quyền hạn chế các tổ chức xã hội độc lập nhân danh duy trì trật tự, liệu họ có vô tình làm suy yếu chính những thiết chế trung gian mà xã hội cần để giải quyết bất đồng hay không?

Đây là một câu hỏi quan trọng mà chúng ta phải tiếp tục xem xét.

6. Đảng phái và vai trò của tổ chức chính trị

Huntington dành sự quan tâm đáng kể đến các tổ chức chính trị, đặc biệt là đảng phái.

Theo cách tiếp cận của ông, đảng phái không chỉ là công cụ để giành quyền lực. Chúng còn có thể thực hiện chức năng tổ chức sự tham gia, tập hợp lợi ích, đào tạo lãnh đạo và tạo ra những quy trình chuyển giao quyền lực.

Một tổ chức chính trị có thể giúp những nhóm xã hội khác nhau chuyển những yêu cầu riêng lẻ thành chương trình và chính sách có tính liên tục.

Nhưng nếu tổ chức chính trị quá yếu, quá phụ thuộc vào cá nhân hoặc chỉ tồn tại như một mạng lưới bảo trợ, nó có thể không thực hiện được chức năng thể chế hóa.

Đây là lý do Huntington đặc biệt chú ý đến tính tổ chức của đảng phái trong quá trình phát triển chính trị.

Tuy nhiên, cần đặt ra một câu hỏi quan trọng:

Có phải một tổ chức chính trị càng mạnh thì hệ thống chính trị càng phát triển?

Không thể trả lời chỉ bằng quy mô hoặc khả năng huy động.

Một đảng phái có thể có tổ chức chặt chẽ nhưng thiếu cạnh tranh nội bộ. Một tổ chức có thể duy trì sự thống nhất cao nhưng không có cơ chế chịu trách nhiệm trước xã hội. Một bộ máy có thể hoạt động hiệu quả nhưng không bảo đảm được quyền kiểm soát quyền lực.

Do đó, cần phân biệt:

Sức mạnh tổ chức không đồng nghĩa với tính chính đáng.

Kỷ luật nội bộ không đồng nghĩa với trách nhiệm giải trình.

Khả năng huy động không đồng nghĩa với sự đại diện đầy đủ.

Tính liên tục của một tổ chức không đồng nghĩa với chất lượng của toàn bộ hệ thống chính trị.

Đây là những giới hạn cần bổ sung khi vận dụng Huntington vào nghiên cứu các hệ thống chính trị hiện đại.

7. Một vấn đề lớn: Thể chế có thể phát triển nhưng cũng có thể suy thoái

Một trong những đóng góp quan trọng của Huntington là ông không xem phát triển chính trị như một quá trình tiến lên liên tục.

Ông cho rằng thể chế có thể phát triển nhưng cũng có thể suy thoái.

Một tổ chức từng có khả năng thích ứng có thể trở nên cứng nhắc. Một hệ thống từng phục vụ lợi ích công có thể bị chi phối bởi những lợi ích riêng. Một bộ máy từng hoạt động hiệu quả có thể mất khả năng phản ứng trước những thay đổi của xã hội.

Suy thoái chính trị không nhất thiết bắt đầu bằng một cuộc đảo chính hoặc một biến cố lớn.

Nó có thể diễn ra từ từ:

Quy định ngày càng nhiều nhưng thực thi ngày càng kém.

Trách nhiệm của cá nhân ngày càng khó xác định.

Các cơ quan công quyền ngày càng quan tâm đến việc bảo vệ lợi ích của chính mình.

Những người có năng lực không được sử dụng đúng mức.

Những sai lầm chính sách không được phát hiện hoặc sửa chữa kịp thời.

Những quan hệ thân hữu và lợi ích riêng dần thay thế các tiêu chuẩn công khai.

Ở đây xuất hiện một nghịch lý:

Một tổ chức có thể tồn tại rất lâu nhưng không có nghĩa nó vẫn hoạt động tốt.

Tuổi thọ của một thiết chế là một dữ kiện. Khả năng thích ứng của nó là một vấn đề khác.

Một thiết chế tồn tại lâu dài nhưng không sửa chữa được sai lầm có thể đang tích lũy những rủi ro bên trong.

Do đó, phải phân biệt giữa sự bền vững về hình thức và sức sống thực chất của thể chế.

8. Phản biện Huntington: Trật tự có thể trở thành mục tiêu tự thân hay không?

Đến đây, chúng ta cần đặt một câu hỏi khó.

Huntington nhấn mạnh rằng trật tự chính trị là điều kiện quan trọng đối với phát triển. Nhưng nếu quá chú trọng trật tự, liệu người ta có thể xem nhẹ quyền tự do và sự kiểm soát quyền lực?

Đây là một vấn đề không thể bỏ qua.

Một hệ thống chính trị có thể duy trì sự ổn định bằng những cơ chế có tính đại diện, pháp quyền và trách nhiệm giải trình.

Nhưng một hệ thống khác có thể duy trì sự ổn định thông qua sự tập trung quyền lực và hạn chế những hình thức phản biện.

Hai hệ thống có thể cùng biểu hiện sự ổn định trong một khoảng thời gian, nhưng cấu trúc và khả năng tự sửa chữa của chúng có thể rất khác nhau.

Nếu chỉ sử dụng tiêu chí ổn định, chúng ta không thể đánh giá đầy đủ sự khác biệt ấy.

Cần xem xét thêm:

  • Quyền lực được hình thành theo quy trình nào?
  • Ai có quyền giám sát người thực thi quyền lực?
  • Người dân có thể khiếu nại và bảo vệ quyền lợi bằng những phương thức nào?
  • Cơ quan công quyền có chịu trách nhiệm khi gây ra thiệt hại không?
  • Có cơ chế chuyển giao quyền lực hòa bình và hợp pháp không?
  • Những quyết định sai lầm có thể bị xem xét và sửa đổi không?

Một hệ thống có khả năng tự sửa chữa cần những kênh thông tin độc lập, những cơ chế phản biện và những quy trình pháp lý đủ sức điều chỉnh hành vi của người có quyền lực.

Nếu những kênh này bị suy yếu, sự ổn định bề ngoài có thể che giấu những vấn đề tích tụ bên trong.

Đây là phần mà cách tiếp cận về trật tự chính trị cần được đặt cạnh lý thuyết pháp quyền và trách nhiệm giải trình.

9. Francis Fukuyama: Đọc lại Huntington từ góc độ thể chế

Trong bài viết Samuel Huntington's Legacy năm 2011, Francis Fukuyama đánh giá Political Order in Changing Societies là một trong những công trình quan trọng nhất của Huntington.

Fukuyama cho rằng Huntington đã tạo ra một bước ngoặt trong nghiên cứu phát triển chính trị khi đặt vấn đề về sự suy thoái của thể chế và khoảng cách giữa huy động xã hội với năng lực tổ chức chính trị.

Điều đáng chú ý là Fukuyama không chỉ ca ngợi Huntington.

Ông còn phát triển những vấn đề liên quan đến thể chế, nhà nước, pháp quyền và trách nhiệm giải trình trong các công trình sau này.

Trong Political Order and Political Decay (2014), Fukuyama tiếp tục sử dụng và phát triển vấn đề suy thoái thể chế, nhấn mạnh rằng những tổ chức được hình thành để giải quyết nhu cầu xã hội có thể trở nên cứng nhắc, bị chi phối bởi lợi ích riêng và mất khả năng thích ứng.

Đây là một hướng phát triển đáng chú ý.

Huntington đặt ra vấn đề về khoảng cách giữa xã hội và thể chế.

Fukuyama tiếp tục đặt câu hỏi về sự suy thoái của chính những thiết chế đã hình thành.

Nhưng chúng ta vẫn cần phân biệt hai tác giả. Không thể xem toàn bộ quan điểm của Fukuyama là sự tiếp nối nguyên vẹn tư tưởng Huntington.

Mỗi người có hệ thống khái niệm, phạm vi nghiên cứu và những kết luận riêng.

10. Đặt Huntington trước trường hợp Việt Nam

Việt Nam là một trường hợp đáng nghiên cứu khi đặt những câu hỏi của Huntington vào bối cảnh lịch sử cụ thể.

Trong hơn nửa thế kỷ qua, Việt Nam trải qua nhiều biến đổi lớn về cơ cấu kinh tế, dân cư, giáo dục, đô thị hóa và quan hệ quốc tế.

Đổi mới từ năm 1986 tạo ra những thay đổi sâu sắc trong tổ chức nền kinh tế và đời sống xã hội.

Khu vực kinh tế tư nhân mở rộng. Các hoạt động thương mại quốc tế phát triển. Nhiều tầng lớp nghề nghiệp mới xuất hiện. Đô thị hóa và hội nhập quốc tế làm thay đổi cách người dân tiếp cận thông tin, việc làm và cơ hội phát triển.

Những biến đổi ấy tạo ra các yêu cầu quản trị mới.

Một nền kinh tế thị trường cần hệ thống pháp luật có khả năng điều chỉnh những quan hệ kinh tế phức tạp. Một xã hội đô thị hóa cần dịch vụ công và cơ chế quản lý đất đai phù hợp. Một nền kinh tế có doanh nghiệp tư nhân phát triển cần môi trường cạnh tranh bình đẳng và cơ chế giải quyết tranh chấp đáng tin cậy.

Một xã hội có trình độ giáo dục cao hơn cũng cần những phương thức sử dụng tri thức, tiếp nhận phản biện và phát huy năng lực sáng tạo.

Đặt trong cách tiếp cận của Huntington, câu hỏi nghiên cứu là:

Các thiết chế có thích ứng tương ứng với những biến đổi kinh tế và xã hội hay không?

Cần nhấn mạnh rằng đây là một câu hỏi nghiên cứu, không phải kết luận định sẵn về Việt Nam.

Muốn trả lời, chúng ta phải khảo sát từng lĩnh vực cụ thể, sử dụng số liệu và văn bản pháp luật theo từng thời kỳ, phân biệt giữa chủ trương, quy định và kết quả thực thi.

Không thể chỉ dựa vào một vài hiện tượng để kết luận toàn bộ hệ thống chính trị đang phát triển hoặc suy thoái.

11. Kinh tế quốc doanh và vấn đề thể chế hóa trách nhiệm

Một hướng nghiên cứu cụ thể có thể mở ra từ câu chuyện doanh nghiệp nhà nước.

Khi một tổ chức kinh tế sử dụng tài sản thuộc sở hữu nhà nước, câu hỏi không chỉ là doanh nghiệp đó có tạo ra doanh thu hay không.

Cần xem xét ai có quyền quyết định việc sử dụng vốn, ai chịu trách nhiệm đối với các khoản đầu tư, ai giám sát hoạt động quản lý và cơ chế nào xử lý những quyết định gây thất thoát.

Nếu quyền quyết định tập trung nhưng trách nhiệm cá nhân không rõ ràng, những rủi ro về quản trị có thể xuất hiện.

Nếu tài sản công không được giám sát bằng những quy trình minh bạch, ranh giới giữa lợi ích công và lợi ích riêng có thể bị xói mòn.

Đây là vấn đề có thể đối chiếu với khái niệm thể chế hóa của Huntington.

Một tổ chức không thể được xem là có chất lượng thể chế cao chỉ vì có bộ máy, quy chế và chức danh đầy đủ.

Cần xem những quy tắc ấy có thực sự điều chỉnh hành vi hay không.

Một hệ thống quản trị tốt phải trả lời được:

Ai quyết định?

Ai được quyền thực hiện?

Ai giám sát?

Ai chịu trách nhiệm?

Ai có quyền yêu cầu giải trình?

Ai xử lý khi có sai phạm?

Đây là những câu hỏi rất thực tế về cấu trúc quyền lực và trách nhiệm.

12. Đối thoại với Huntington: Một thể chế mạnh phải phục vụ ai?

Cuộc đối thoại dưới đây là tái dựng học thuật, không phải lời nói lịch sử hay trích dẫn nguyên văn của Huntington.

Người đối thoại:

Thưa giáo sư Huntington, ông nhấn mạnh sự cần thiết của các thiết chế đủ mạnh để duy trì trật tự trong một xã hội đang biến đổi.

Tôi đồng ý rằng không một quốc gia nào có thể phát triển nếu những tổ chức công quyền không có năng lực thực hiện nhiệm vụ.

Nhưng tôi muốn hỏi: Một thể chế mạnh được đánh giá bằng khả năng duy trì quyền lực của nó, hay bằng khả năng phục vụ xã hội?

Huntington — tái dựng theo lập luận học thuật:

Thể chế cần có khả năng tồn tại, thích ứng và duy trì những quy trình hoạt động ổn định. Nếu không có những đặc điểm ấy, hệ thống chính trị khó có thể điều hòa những yêu cầu ngày càng phức tạp của xã hội.

Người đối thoại:

Nhưng một tổ chức có thể duy trì hoạt động lâu dài mà vẫn không phục vụ tốt lợi ích công.

Nếu một cơ quan có quyền quyết định lớn nhưng không chịu sự giám sát hữu hiệu, nó có thể sử dụng quyền lực để bảo vệ chính lợi ích của mình.

Huntington — tái dựng theo lập luận học thuật:

Đó là vấn đề liên quan đến tính tự chủ và sự vận hành của các thiết chế. Tuy nhiên, khả năng thể chế hóa không tự động giải quyết mọi vấn đề về đạo đức và tính chính đáng.

Người đối thoại:

Vậy tôi xin đặt câu hỏi tiếp theo.

Trước khi một cá nhân được giao chức vụ trong bộ máy nhà nước, người ấy cũng là một cá nhân bình đẳng trước pháp luật.

Khi được giao chức năng công, người ấy có quyền hạn để thực hiện nhiệm vụ được ủy nhiệm. Nhưng quyền hạn đó không phải tài sản riêng, càng không phải đặc quyền để sử dụng theo ý muốn cá nhân.

Quyền lực công chỉ có ý nghĩa trong phạm vi chức năng được giao.

Nếu người có chức vụ sử dụng quyền hạn vượt quá phạm vi ấy, ai có quyền kiểm soát và buộc họ chịu trách nhiệm?

Huntington — tái dựng theo lập luận học thuật:

Đây là câu hỏi về cấu trúc và khả năng vận hành của các thiết chế kiểm soát quyền lực. Một hệ thống chính trị cần có những cơ chế đủ hiệu quả để duy trì trật tự và xử lý những xung đột phát sinh trong quá trình thực thi quyền lực.

Người đối thoại:

Tôi muốn bổ sung một nguyên tắc:

Người dân không trao quyền cho một cá nhân để người ấy trở thành chủ sở hữu quyền lực. Người dân trao quyền hạn để người ấy thực hiện một chức năng công.

Vì vậy, quyền hạn phải đi cùng trách nhiệm; trách nhiệm phải đi cùng cơ chế giám sát; và mọi hành vi lạm dụng quyền lực phải có khả năng bị xem xét theo pháp luật.

Một thể chế mạnh không phải là thể chế bảo vệ người có chức vụ khỏi sự chất vấn.

Một thể chế mạnh phải bảo vệ được lợi ích công trước sự lạm dụng của bất kỳ cá nhân hay tổ chức nào.

13. Nhận định của Hưng Quốc Học: Trật tự phải đi cùng giới hạn quyền lực

Từ Huntington, chúng ta nhận ra rằng một xã hội không thể chỉ phát triển bằng cách gia tăng tốc độ kinh tế hoặc huy động thêm nguồn lực con người.

Nó cần những thiết chế có năng lực tổ chức, điều phối và giải quyết xung đột.

Nhưng Hưng Quốc Học muốn đi thêm một bước.

Không chỉ hỏi thiết chế có đủ mạnh hay không, mà phải hỏi thiết chế ấy mạnh để làm gì và chịu sự kiểm soát của ai.

Trong cách tiếp cận Hưng Quốc Học, cần xác lập nguyên tắc:

Quyền lực công là quyền lực được ủy nhiệm, không phải quyền lực thuộc sở hữu cá nhân.

Trước khi nhận nhiệm vụ công, mọi cá nhân đều bình đẳng trước pháp luật. Khi được giao chức năng, họ có quyền hạn tương ứng để thực hiện nhiệm vụ. Nhưng quyền hạn đó phải nằm trong giới hạn pháp luật và chịu sự giám sát của những thiết chế có thẩm quyền.

Không ai có thể viện dẫn chức vụ để biến quyền công thành đặc quyền riêng.

Không ai có thể viện dẫn mục tiêu chung để miễn trừ trách nhiệm cá nhân.

Không ai có thể tự đặt mình ra ngoài những quy tắc mà người dân phải tuân thủ.

Từ nguyên tắc này, có thể hình thành năm yêu cầu đối với một thiết chế công quyền:

  1. Rõ chức năng: Mỗi cơ quan phải có nhiệm vụ và phạm vi quyền hạn được xác định.
  2. Rõ trách nhiệm: Phải xác định được cá nhân và tổ chức chịu trách nhiệm đối với quyết định.
  3. Có giám sát: Quyền lực phải được kiểm soát bằng những cơ chế độc lập và có hiệu lực.
  4. Có giải trình: Người thực thi quyền lực phải giải thích và chịu trách nhiệm về hành vi công vụ.
  5. Có sửa chữa: Những sai lầm phải được phát hiện, xử lý và ngăn ngừa tái diễn.

Đây là cách mở rộng vấn đề thể chế hóa của Huntington sang câu hỏi về pháp quyền và trách nhiệm công.

14. Quy luật vận hành của xã hội — Bài học Hưng Quốc

Từ chương này, có thể rút ra một quy luật nghiên cứu quan trọng:

Khi xã hội biến đổi nhanh hơn khả năng thích ứng của thể chế, khoảng cách giữa nhu cầu xã hội và năng lực quản trị có thể gia tăng. Khi quyền lực tập trung mà thiếu cơ chế kiểm soát, chính những thiết chế được tạo ra để duy trì trật tự có thể trở thành nguồn phát sinh rủi ro.

Tuy nhiên, đây không phải một định luật tất định áp dụng cho mọi quốc gia.

Mức độ bất ổn còn phụ thuộc vào lịch sử, cấu trúc kinh tế, quan hệ xã hội, năng lực lãnh đạo, chất lượng pháp luật và những điều kiện quốc tế.

Bài học quan trọng là không thể chỉ đánh giá một quốc gia qua tốc độ tăng trưởng hoặc khả năng duy trì sự ổn định.

Phải đánh giá cả khả năng thích ứng của thiết chế, chất lượng thực thi pháp luật và năng lực tự sửa chữa của hệ thống.

Đối với Hưng Quốc Học, một quốc gia phát triển bền vững cần đồng thời:

  • Dân mạnh để xã hội có năng lực tự chủ và sáng tạo.
  • Nhà nước có năng lực để thực hiện chức năng công.
  • Thể chế có chất lượng để điều hòa lợi ích và giải quyết xung đột.
  • Pháp quyền để giới hạn quyền lực.
  • Trách nhiệm giải trình để ngăn ngừa sự lạm dụng.
  • Tri thức và giáo dục để quốc gia có khả năng thích ứng với tương lai.

Không thể xây dựng một quốc gia mạnh bằng cách chỉ làm cho bộ máy quyền lực mạnh lên.

Cũng không thể xây dựng một xã hội tự do và phát triển nếu nhà nước không có đủ năng lực thực hiện những chức năng công căn bản.

Bài toán thực sự là kết hợp năng lực nhà nước với giới hạn quyền lực, kết hợp trật tự với tự do và kết hợp sự ổn định của thể chế với khả năng tự đổi mới.

15. Kết luận chương

Trong Political Order in Changing Societies, Huntington đưa ra một cảnh báo có ý nghĩa lâu dài: hiện đại hóa không tự động tạo ra phát triển chính trị.

Một xã hội có thể thay đổi nhanh chóng nhưng các tổ chức chính trị chưa chắc đủ năng lực để thích ứng.

Một quốc gia có thể mở rộng bộ máy nhưng chưa chắc đã có những thiết chế thực sự vững mạnh.

Một hệ thống có thể duy trì trật tự nhưng chưa chắc đã có đủ cơ chế bảo vệ người dân trước sự lạm dụng quyền lực.

Đóng góp quan trọng của Huntington là giúp chúng ta nhìn thấy vai trò của tổ chức và thể chế trong sự phát triển của quốc gia.

Giới hạn cần bổ sung là phải xem xét đồng thời tính chính đáng, pháp quyền, quyền con người và trách nhiệm giải trình.

Một thể chế không chỉ cần tồn tại lâu dài. Nó cần có khả năng phục vụ lợi ích công, thích ứng với xã hội và tự điều chỉnh khi mắc sai lầm.

Một nhà nước không chỉ cần quyền lực để thực hiện nhiệm vụ. Nó cần những giới hạn pháp lý để quyền lực không biến thành đặc quyền.

Và người dân không chỉ là đối tượng được quản lý. Họ là chủ thể của đời sống quốc gia, là nguồn lực sáng tạo và là những người có quyền đòi hỏi trách nhiệm đối với việc thực thi quyền lực công.

Luận điểm kết thúc chương:

Một xã hội trưởng thành không phải là xã hội không có bất đồng, mà là xã hội có đủ thể chế để giải quyết bất đồng bằng những quy tắc công bằng. Một nhà nước mạnh không phải là nhà nước không ai có thể chất vấn, mà là nhà nước đủ năng lực để thực hiện chức năng công và đủ cơ chế để không một cá nhân nào có thể tùy tiện lạm dụng quyền lực.


TÀI LIỆU THAM KHẢO CHƯƠNG 2

I. Tác phẩm gốc

  1. Huntington, Samuel P. Political Order in Changing Societies. New Haven: Yale University Press, 1968.
  2. Huntington, Samuel P. “Political Development and Political Decay.” World Politics, 17(3), 1965, tr. 386–430.
  3. Huntington, Samuel P. The Soldier and the State: The Theory and Politics of Civil-Military Relations. Harvard University Press, 1957.

II. Nghiên cứu và phản biện

  1. Fukuyama, Francis. “Samuel Huntington's Legacy.” Foreign Policy, 5/1/2011.
  2. Fukuyama, Francis. Political Order and Political Decay: From the Industrial Revolution to the Globalization of Democracy. Farrar, Straus and Giroux, 2014.
  3. Ben-Dor, Gabriel. “Institutionalization and Political Development: A Conceptual and Theoretical Analysis.” Comparative Studies in Society and History, 17(3), 1975, tr. 309–325.
  4. Kesselman, Mark. “Order or Movement?: The Literature of Political Development as Ideology.” World Politics, 1973.
  5. Groth, Alexander J. “The Institutional Myth: Huntington's Order Revisited.” The Review of Politics, 2009.

III. Nguồn tham khảo trực tuyến

  • Yale University Press: Political Order in Changing Societies.
  • Cambridge University Press: “Political Development and Political Decay”.
  • Carnegie Endowment for International Peace: Francis Fukuyama, “Samuel Huntington's Legacy”.
  • JSTOR: Political Development and Political Decay.

IV. Những vấn đề cần tiếp tục kiểm chứng

  1. Khả năng đo lường bốn tiêu chí thể chế hóa của Huntington.
  2. Quan hệ nhân quả giữa huy động xã hội và suy thoái chính trị.
  3. Sự khác biệt giữa bất ổn do thiếu thiết chế và bất ổn do thiết chế bị lạm dụng.
  4. Vai trò của đảng phái, tổ chức xã hội và những thiết chế độc lập.
  5. Khả năng vận dụng lý thuyết vào các quốc gia có cấu trúc chính trị khác nhau.
  6. Quan hệ giữa trật tự chính trị, pháp quyền và trách nhiệm giải trình.

Ghi chú phương pháp: Những đoạn đối thoại là tái dựng học thuật nhằm chất vấn các luận điểm, không phải lời nói được ghi nhận của Samuel Huntington hoặc Francis Fukuyama.


Thứ Sáu, 13 tháng 11, 2026

CHƯƠNG 1 - ĐỐI THOẠI VỚI SAMUEL HUNTINGTON

 

ĐỐI THOẠI VỚI SAMUEL HUNTINGTON

VĂN MINH, QUYỀN LỰC, DÂN CHỦ VÀ TRẬT TỰ THẾ GIỚI

Hoàng Phong Nhã 

CHƯƠNG 1

SAMUEL HUNTINGTON VÀ CÂU HỎI VỀ QUYỀN LỰC CHÍNH TRỊ

Một học giả đi tìm quy luật vận hành của quốc gia, thể chế và trật tự thế giới

1. Một học giả không chỉ nghiên cứu chính trị, mà nghiên cứu cách quyền lực vận hành

Samuel Phillips Huntington sinh ngày 18 tháng 4 năm 1927 tại New York, Hoa Kỳ, và qua đời ngày 24 tháng 12 năm 2008, thọ 81 tuổi.

Ông tốt nghiệp Đại học Yale năm 1946, nhận bằng thạc sĩ tại Đại học Chicago năm 1949 và bằng tiến sĩ tại Đại học Harvard năm 1951. Sau một thời gian giảng dạy và nghiên cứu tại Columbia, ông trở lại Harvard, nơi phần lớn sự nghiệp học thuật của ông được hình thành và phát triển.

Huntington từng giữ nhiều vị trí quan trọng trong giới học thuật Mỹ, trong đó có chức vụ Chủ nhiệm Khoa Chính quyền tại Harvard, Giám đốc Trung tâm Nghiên cứu Quốc tế và Chủ tịch Hiệp hội Khoa học Chính trị Hoa Kỳ.

Ông cũng tham gia hoạt động tư vấn chính sách. Năm 1968, ông tham gia nhóm cố vấn chính sách đối ngoại trong chiến dịch tranh cử của Hubert Humphrey. Trong chính quyền Jimmy Carter, ông làm việc tại Hội đồng An ninh Quốc gia, đảm nhiệm vai trò liên quan đến hoạch định chính sách an ninh.

Những dữ kiện này cho thấy Huntington không chỉ quan sát chính trị từ vị trí của một nhà nghiên cứu thuần túy. Ông từng tiếp xúc với môi trường hoạch định chính sách, nơi những khái niệm về quyền lực, an ninh, ổn định và lợi ích quốc gia phải được chuyển thành những quyết định cụ thể.

Tuy nhiên, cần phân biệt ba phương diện trong sự nghiệp của ông:

Thứ nhất, Huntington là một nhà khoa học chính trị, có những đóng góp quan trọng cho nghiên cứu thể chế, quan hệ dân sự - quân sự, phát triển chính trị và dân chủ hóa.

Thứ hai, ông là một trí thức công chúng, tham gia tranh luận về những vấn đề lớn của nước Mỹ và thế giới.

Thứ ba, ông từng tham gia môi trường hoạch định chính sách, nơi tri thức học thuật có thể được sử dụng để phục vụ những lựa chọn chiến lược của nhà nước.

Ba phương diện này có liên hệ với nhau nhưng không đồng nhất. Một quan điểm học thuật không tự động trở thành chính sách của chính phủ; một hoạt động tư vấn chính sách cũng không chứng minh rằng toàn bộ công trình học thuật của tác giả được xây dựng nhằm phục vụ một mục tiêu chính trị cụ thể.

Muốn hiểu Huntington, chúng ta phải giữ được sự phân biệt ấy.

2. Những câu hỏi đầu tiên: Ai kiểm soát quân đội và quyền lực nhà nước?

Một trong những công trình quan trọng đầu tiên của Huntington là The Soldier and the State: The Theory and Politics of Civil-Military Relations, xuất bản năm 1957.

Tác phẩm ra đời trong bối cảnh nước Mỹ đang phải suy nghĩ lại về vị trí của quân đội trong một nhà nước dân chủ hiện đại.

Sau Chiến tranh thế giới thứ hai, Hoa Kỳ bước vào thời kỳ Chiến tranh Lạnh. Quân đội không còn chỉ là một lực lượng được huy động trong những cuộc chiến tranh ngắn hạn rồi giải thể hoặc thu hẹp. Nó trở thành một thiết chế thường trực, có tổ chức lớn, chuyên môn cao và ảnh hưởng ngày càng đáng kể đối với chính sách quốc gia.

Điều đó đặt ra một vấn đề căn bản:

Một quốc gia cần quân đội đủ mạnh để bảo vệ mình, nhưng làm thế nào để bảo đảm rằng lực lượng quân sự không trở thành một trung tâm quyền lực chính trị độc lập?

Huntington tập trung nghiên cứu mối quan hệ giữa quyền lực dân sự và quân đội chuyên nghiệp.

Ông phát triển khái niệm kiểm soát dân sự khách quan, thường được gọi là objective civilian control. Theo cách tiếp cận này, quân đội được duy trì năng lực chuyên môn và tính chuyên nghiệp trong lĩnh vực quân sự, đồng thời phải nằm dưới quyền tối cao của chính quyền dân sự hợp hiến.

Điều đáng chú ý là Huntington không xem một quân đội mạnh đồng nghĩa với một quân đội có quyền tự quyết định vận mệnh chính trị quốc gia.

Trái lại, câu hỏi về tính chuyên nghiệp quân sự gắn liền với câu hỏi về giới hạn quyền lực của quân đội.

Đây là một đóng góp quan trọng trong nghiên cứu quan hệ dân sự - quân sự, nhưng cũng là một luận điểm cần được tiếp tục kiểm tra.

Liệu việc phân định rõ lĩnh vực quân sự và dân sự có đủ để ngăn chặn sự can thiệp chính trị của quân đội? Vai trò của quốc hội, tòa án, ngân sách công, báo chí và xã hội dân sự trong việc giám sát quân đội nằm ở đâu? Một lực lượng quân sự chuyên nghiệp có thể duy trì tính trung lập nếu toàn bộ cơ chế kiểm soát quyền lực dân sự thiếu minh bạch hay không?

Những câu hỏi này mở rộng vấn đề vượt ra ngoài tác phẩm năm 1957.

Đối với Hưng Quốc Học, có thể rút ra một vấn đề cần nghiên cứu sâu hơn:

Quân đội là thiết chế bảo vệ quốc gia, không phải chủ thể sở hữu quốc gia. Sức mạnh quân sự phải phục vụ chủ quyền, an ninh và trật tự hiến định; không thể tự biến thành quyền lực chính trị không chịu sự kiểm soát của nhân dân và pháp luật.

Đây là một hướng đối thoại, không phải sự đồng nhất giữa Huntington và Hưng Quốc Học.

3. Năm 1968: Trật tự chính trị trở thành vấn đề trung tâm

Nếu The Soldier and the State đặt câu hỏi về quan hệ giữa quân đội và quyền lực dân sự, thì Political Order in Changing Societies (1968) đưa Huntington đến một vấn đề rộng hơn: điều gì làm cho một quốc gia có thể duy trì trật tự chính trị trong quá trình biến đổi xã hội?

Đây là một bước ngoặt quan trọng trong tư tưởng của ông.

Trong những thập niên sau Chiến tranh thế giới thứ hai, nhiều quốc gia ở châu Á, châu Phi và Mỹ Latinh giành được độc lập hoặc bước vào những giai đoạn chuyển đổi lớn.

Những xã hội này đối diện với quá trình đô thị hóa, mở rộng giáo dục, phát triển kinh tế, thay đổi cơ cấu dân cư và sự xuất hiện của những tầng lớp xã hội mới.

Một cách nhìn khá phổ biến khi ấy cho rằng hiện đại hóa kinh tế và xã hội sẽ từng bước đưa các quốc gia đến với những thiết chế chính trị hiện đại hơn.

Huntington đặt vấn đề đối với sự kỳ vọng đó.

Theo ông, hiện đại hóa không nhất thiết tạo ra ổn định chính trị. Trong một số hoàn cảnh, nó còn có thể làm gia tăng bất ổn.

Vì sao?

Khi giáo dục phát triển, người dân có thêm thông tin và khả năng nhận thức về quyền lợi của mình. Khi đô thị hóa diễn ra, những nhóm dân cư mới tập trung đông hơn và có điều kiện tham gia vào đời sống chính trị. Khi kinh tế mở rộng, các tầng lớp xã hội mới xuất hiện với những lợi ích và yêu cầu khác nhau.

Những biến đổi đó làm tăng nhu cầu tham gia chính trị.

Nhưng nếu các tổ chức chính trị, cơ chế đại diện, hệ thống pháp luật và năng lực quản trị không phát triển tương ứng, xã hội có thể xuất hiện khoảng cách ngày càng lớn giữa nhu cầu chính trị và khả năng đáp ứng của thể chế.

Huntington nhấn mạnh vai trò của thể chế hóa, tức khả năng các tổ chức và quy trình chính trị hình thành được tính ổn định, sự thích ứng, tính phức tạp và mức độ độc lập nhất định.

Nói cách khác, một quốc gia không thể chỉ dựa vào việc huy động quần chúng, mở rộng bộ máy hoặc tổ chức những hoạt động chính trị thường xuyên để chứng minh rằng mình có một hệ thống chính trị vững chắc.

Điều quan trọng là các thiết chế có thực sự vận hành hay không.

Đây là một trong những điểm đáng chú ý nhất trong công trình của Huntington.

4. Nghịch lý giữa hiện đại hóa và bất ổn

Luận điểm của Huntington có thể được diễn giải qua một nghịch lý:

Một xã hội càng biến đổi nhanh, những yêu cầu đối với hệ thống chính trị càng tăng. Nhưng nếu thể chế không đủ năng lực thích ứng, tốc độ thay đổi của xã hội có thể vượt quá khả năng điều chỉnh của nhà nước.

Điều này cho thấy tăng trưởng kinh tế và phát triển chính trị không phải lúc nào cũng diễn ra đồng thời.

Một quốc gia có thể có những thành tựu đáng kể về công nghiệp hóa nhưng vẫn gặp khó khăn trong việc giải quyết xung đột lợi ích.

Một xã hội có thể mở rộng giáo dục nhưng chưa hình thành được những cơ chế để người dân tham gia có trách nhiệm vào các quyết định công.

Một nhà nước có thể mở rộng bộ máy hành chính nhưng vẫn thiếu năng lực thực thi pháp luật đồng đều.

Những hiện tượng đó cần được nghiên cứu riêng biệt, không thể chỉ nhìn vào tốc độ tăng trưởng kinh tế hoặc quy mô bộ máy nhà nước.

Tuy nhiên, ở đây xuất hiện một vấn đề cần phản biện.

Nếu một xã hội bất ổn vì thể chế chưa phát triển tương ứng, có phải giải pháp chủ yếu là củng cố các tổ chức quyền lực hiện hữu?

Hay cần xây dựng những cơ chế để người dân có thể tham gia, phản biện và kiểm soát chính những tổ chức ấy?

Huntington giúp chúng ta nhận ra tầm quan trọng của thể chế hóa, nhưng khái niệm thể chế hóa không tự động trả lời toàn bộ câu hỏi về tính chính đáng của quyền lực.

Một thiết chế có thể ổn định nhưng không công bằng. Một bộ máy có thể có năng lực thực thi cao nhưng thiếu trách nhiệm giải trình. Một chính quyền có thể duy trì trật tự nhưng không tạo đủ không gian cho việc sửa chữa sai lầm.

Do đó, cần phân biệt ít nhất bốn khái niệm:

  • Năng lực nhà nước: Khả năng thực hiện các chức năng công.
  • Trật tự chính trị: Khả năng duy trì những quy tắc và cơ chế xử lý xung đột.
  • Tính chính đáng: Cơ sở để quyền lực được thừa nhận là có quyền cai quản.
  • Pháp quyền: Nguyên tắc quyền lực công phải chịu sự ràng buộc của pháp luật và không ai đứng trên pháp luật.

Bốn yếu tố này có thể hỗ trợ nhau, nhưng không thể mặc nhiên xem chúng là một.

5. Từ trật tự chính trị đến câu hỏi về dân chủ

Có một điểm đáng chú ý khi theo dõi sự phát triển tư tưởng Huntington.

Trong Political Order in Changing Societies, ông tập trung nhiều vào khả năng tổ chức và duy trì trật tự chính trị.

Đến The Third Wave: Democratization in the Late Twentieth Century (1991), ông chuyển trọng tâm sang nghiên cứu quá trình dân chủ hóa.

Ông khảo sát những biến đổi chính trị diễn ra từ khoảng năm 1974 đến đầu thập niên 1990, thời kỳ mà nhiều chế độ độc đoán chuyển đổi sang những hình thức chính trị dân chủ hơn.

Sự chuyển đổi này diễn ra tại nhiều khu vực, từ Nam Âu đến Mỹ Latinh, châu Á và Đông Âu.

Huntington gọi đó là làn sóng thứ ba của dân chủ hóa.

Ở đây, ông không chỉ quan tâm đến những điều kiện kinh tế và xã hội mang tính cấu trúc. Ông còn chú ý đến vai trò của giới lãnh đạo, những tính toán chính trị, sự tổ chức của các lực lượng xã hội và những lựa chọn trong quá trình chuyển đổi.

Điều đó cho thấy tư tưởng của ông không đơn giản là một lý thuyết nhấn mạnh trật tự đến mức phủ nhận dân chủ.

Tuy nhiên, giữa hai công trình vẫn có một vấn đề cần nghiên cứu.

Nếu trong giai đoạn đầu Huntington nhấn mạnh sự cần thiết của những thiết chế có năng lực duy trì trật tự, thì trong giai đoạn sau ông nghiên cứu sự chuyển đổi của chính những thiết chế và chế độ chính trị đó.

Câu hỏi đặt ra là: Trật tự chính trị có phải điều kiện để dân chủ phát triển, hay dân chủ cũng là một cơ chế tạo ra trật tự thông qua cạnh tranh chính trị có luật lệ, trách nhiệm giải trình và sự chuyển giao quyền lực?

Có lẽ không nên xem đây là hai khả năng loại trừ nhau.

Nhưng muốn trả lời thuyết phục, chúng ta phải nghiên cứu những điều kiện cụ thể mà mỗi mô hình vận hành, thay vì đưa ra một kết luận chung cho tất cả quốc gia.

6. Một học giả có thể thay đổi trọng tâm nghiên cứu hay không?

Sự nghiệp của Huntington cho thấy ông không chỉ theo đuổi một đề tài duy nhất.

Từ quan hệ dân sự - quân sự, ông chuyển sang nghiên cứu phát triển chính trị; từ trật tự chính trị, ông đi sâu vào dân chủ hóa; từ dân chủ hóa, ông mở rộng sang quan hệ quốc tế, văn hóa và bản sắc quốc gia.

Những công trình lớn của ông có thể được đặt trong một dòng nghiên cứu rộng hơn về cách các cộng đồng chính trị tổ chức quyền lực và duy trì sự tồn tại của mình.

Tuy nhiên, không nên diễn giải toàn bộ sự nghiệp ấy như một hệ thống lý thuyết đã được thiết kế hoàn chỉnh ngay từ đầu.

Mỗi tác phẩm được hình thành trong một bối cảnh khác nhau, với câu hỏi nghiên cứu, phương pháp và phạm vi chứng cứ khác nhau.

Chẳng hạn, nghiên cứu quan hệ dân sự - quân sự tại Hoa Kỳ không thể được đồng nhất với nghiên cứu trật tự chính trị ở những quốc gia đang phát triển.

Tương tự, nghiên cứu về những làn sóng dân chủ hóa trong giai đoạn cuối thế kỷ XX không thể được sử dụng một cách máy móc để giải thích mọi cuộc chuyển đổi chính trị ở thế kỷ XXI.

Chúng ta cần đọc Huntington theo trình tự phát triển tư tưởng, nhưng cũng phải đặt từng công trình trong đúng phạm vi nghiên cứu của nó.

7. Huntington và mối quan hệ giữa học thuật với quyền lực

Một vấn đề không thể bỏ qua là Huntington từng tham gia hoạt động chính sách và nghiên cứu chiến lược của Hoa Kỳ.

Ông đồng sáng lập tạp chí Foreign Policy cùng Warren Demian Manshel năm 1970. Tạp chí này hướng đến việc tạo ra một không gian tranh luận về chính sách đối ngoại, vượt ra ngoài những quan điểm đã trở thành lối mòn tại Washington.

Ông cũng từng tham gia chính quyền Carter trong lĩnh vực an ninh quốc gia.

Những hoạt động ấy đặt ra một câu hỏi quan trọng đối với giới nghiên cứu:

Khi một học giả nghiên cứu quyền lực đồng thời tham gia môi trường hoạch định chính sách, mối quan hệ giữa tri thức và lợi ích quốc gia được hình thành như thế nào?

Không nên mặc nhiên cho rằng người tham gia chính sách sẽ mất tính độc lập học thuật. Nhưng cũng không nên cho rằng hoạt động học thuật luôn hoàn toàn tách biệt khỏi những giả định chính trị của thời đại.

Một lý thuyết về an ninh có thể ảnh hưởng đến cách một chính phủ xác định đối thủ.

Một lý thuyết về dân chủ hóa có thể ảnh hưởng đến cách một quốc gia lựa chọn công cụ đối ngoại.

Một lý thuyết về văn minh có thể tác động đến cách người ta nhìn nhận sự khác biệt giữa các cộng đồng.

Vì vậy, khi nghiên cứu Huntington, chúng ta cần đặt ra ba câu hỏi riêng biệt:

Thứ nhất, ông đã quan sát và giải thích hiện tượng gì?

Thứ hai, những giả định và phương pháp nào đã được ông sử dụng để hình thành lời giải thích?

Thứ ba, những luận điểm ấy có thể được sử dụng như thế nào trong hoạt động chính sách, và việc sử dụng đó có thể tạo ra những hệ quả gì?

Chỉ khi phân biệt được ba tầng này, chúng ta mới tránh được việc đồng nhất nghiên cứu học thuật với hoạt động chính trị.

8. Những giới hạn cần đặt ra ngay từ chương đầu

Ngay cả khi thừa nhận tầm ảnh hưởng của Huntington, chúng ta vẫn phải đặt ra những giới hạn trong việc tiếp nhận tư tưởng của ông.

Thứ nhất, kinh nghiệm lịch sử Hoa Kỳ không thể đại diện cho toàn bộ thế giới.

Thứ hai, những khái niệm như trật tự, hiện đại hóa, dân chủ và văn minh cần được định nghĩa rõ ràng trước khi sử dụng để so sánh các quốc gia.

Thứ ba, quan hệ giữa các yếu tố chính trị, kinh tế và văn hóa thường phức tạp hơn những mô hình giải thích đơn tuyến.

Thứ tư, một lý thuyết có thể giải thích tốt một giai đoạn lịch sử nhưng chưa chắc phù hợp với những giai đoạn khác.

Thứ năm, những nhận định về sự ổn định của chế độ phải được đặt bên cạnh các tiêu chí về quyền con người, pháp quyền, sự tham gia của công dân và trách nhiệm giải trình.

Những giới hạn này không làm giảm giá trị nghiên cứu Huntington. Trái lại, chúng giúp chúng ta sử dụng tư tưởng của ông một cách có trách nhiệm.

9. Đối thoại với Samuel Huntington: Nếu được hỏi hôm nay

Cuộc đối thoại dưới đây là hình thức tái dựng câu hỏi học thuật, không phải lời phát biểu lịch sử hay trích dẫn nguyên văn của Huntington.

Người đối thoại:

Thưa giáo sư Huntington, trong các công trình của ông, trật tự chính trị được xem là một vấn đề có ý nghĩa đặc biệt đối với sự tồn tại và phát triển của quốc gia.

Nhưng tôi muốn hỏi: Một quốc gia có thể duy trì trật tự trong thời gian dài mà người dân không có đủ khả năng kiểm soát quyền lực hay không?

Huntington — tái dựng theo lập luận học thuật:

Trước hết, cần phân biệt giữa sự tồn tại của một chính quyền và khả năng vận hành của một hệ thống chính trị.

Một chính quyền có thể tồn tại nhờ quyền lực cưỡng chế, nhưng điều đó không đồng nghĩa với việc hệ thống chính trị đã có những thiết chế vững chắc.

Một hệ thống chính trị cần những tổ chức có khả năng duy trì hoạt động, tiếp nhận yêu cầu xã hội và giải quyết xung đột.

Người đối thoại:

Nhưng nếu những tổ chức ấy không chịu sự kiểm soát của người dân thì sao?

Một bộ máy có thể hoạt động ổn định, nhưng ổn định ấy có thể phục vụ lợi ích của một nhóm quyền lực thay vì lợi ích chung.

Huntington — tái dựng theo lập luận học thuật:

Đó là một câu hỏi về tính chất và mục tiêu của trật tự chính trị.

Việc nghiên cứu năng lực thể chế không tự nó quyết định rằng một hệ thống có chính đáng hay không. Cần tiếp tục nghiên cứu cách quyền lực được phân bổ, cách các tổ chức tương tác và khả năng hệ thống xử lý những xung đột bên trong.

Người đối thoại:

Vậy có thể nói rằng năng lực nhà nước và sự kiểm soát quyền lực phải được nghiên cứu đồng thời?

Một quốc gia cần bộ máy đủ mạnh để thực hiện các chức năng công, nhưng người dân cũng cần những cơ chế pháp lý để bảo vệ mình trước sự lạm dụng quyền lực.

Huntington — tái dựng theo lập luận học thuật:

Đó là một vấn đề cần được xem xét bằng nghiên cứu về thiết chế và các điều kiện lịch sử cụ thể.

Người đối thoại:

Tôi muốn đi xa hơn.

Nếu một quốc gia chỉ chú trọng duy trì trật tự mà không xây dựng khả năng tự sửa chữa sai lầm, thì chính sự ổn định ấy có thể trở thành nguyên nhân của sự trì trệ.

Một thể chế mạnh không chỉ là thể chế có khả năng duy trì quyền lực. Nó còn phải có khả năng nhận ra sai lầm, chấp nhận phản biện và thay đổi khi những quy tắc hiện hành không còn phục vụ lợi ích chung.

Đây là điều mà chúng ta cần tiếp tục khảo sát trong các chương sau.

10. Nhận định của Hưng Quốc Học: Quốc gia mạnh không chỉ là quốc gia có quyền lực mạnh

Từ những vấn đề Huntington đặt ra, Hưng Quốc Học có thể mở rộng câu hỏi về sức mạnh quốc gia theo một hướng khác.

Một quốc gia không thể chỉ được đánh giá bằng quy mô bộ máy, năng lực huy động nguồn lực, sức mạnh quân sự hoặc khả năng duy trì trật tự.

Cần xem xét đồng thời sức mạnh của người dân, chất lượng thể chế và khả năng kiểm soát quyền lực.

Trong cách tiếp cận của Hưng Quốc Học, cần phân biệt:

Dân Mạnh: Người dân có năng lực tự chủ, tự lực, tự tin, ham hiểu biết và có khả năng tư duy phản biện.

Quốc Trí: Năng lực tích lũy, sáng tạo và vận dụng tri thức của quốc gia.

Quốc Tài: Năng lực phát hiện, đào tạo, sử dụng và trọng dụng nhân tài.

Quốc Đức: Nền tảng đạo đức trong đời sống cá nhân, cộng đồng và hoạt động công quyền.

Quốc Thể: Cấu trúc và tư cách của quốc gia trong quan hệ giữa nhà nước, nhân dân và các thiết chế.

Quốc Sách: Những chính sách dài hạn phục vụ lợi ích quốc gia và sự phát triển của nhân dân.

Những khái niệm này không thay thế các khái niệm của Huntington. Chúng tạo ra một hệ câu hỏi khác để kiểm tra những gì Huntington chưa đặt thành trọng tâm.

Nếu Huntington hỏi một hệ thống chính trị cần những điều kiện nào để duy trì trật tự, Hưng Quốc Học tiếp tục hỏi:

Trật tự ấy phục vụ ai?

Người dân có đủ năng lực và quyền hạn để giám sát quyền lực hay không?

Các thiết chế có thể tự sửa chữa khi mắc sai lầm hay không?

Nhà nước có thực sự là công cụ phục vụ quốc gia và nhân dân, hay lợi ích của bộ máy có nguy cơ trở thành mục tiêu tự thân?

Một quốc gia có thể được gọi là mạnh khi người dân phải phụ thuộc hoàn toàn vào quyền lực nhà nước hay không?

Đây là những câu hỏi cần được đặt ra song song với nghiên cứu về năng lực và ổn định thể chế.

11. Kết luận chương: Từ nghiên cứu quyền lực đến nghiên cứu chất lượng quốc gia

Samuel Huntington là một học giả có sự nghiệp nghiên cứu rộng, đi qua nhiều lĩnh vực quan trọng của khoa học chính trị.

Từ quan hệ giữa quân đội và chính quyền dân sự, ông chuyển sang nghiên cứu trật tự chính trị, quá trình dân chủ hóa, quan hệ quốc tế và bản sắc văn minh.

Những công trình ấy cho thấy một mối quan tâm xuyên suốt: các cộng đồng chính trị tổ chức quyền lực như thế nào, những thiết chế nào giúp họ duy trì hoạt động và những yếu tố nào làm thay đổi trật tự hiện hữu.

Đóng góp đáng chú ý của Huntington là buộc người nghiên cứu phải nhìn nhận nghiêm túc vai trò của tổ chức và thể chế trong quá trình phát triển quốc gia.

Nhưng chính từ đó cũng xuất hiện một câu hỏi mà chúng ta sẽ theo đuổi trong toàn bộ cuốn sách:

Một hệ thống chính trị có thể duy trì trật tự, nhưng trật tự ấy có đủ công bằng, chính đáng và có khả năng bảo vệ người dân hay không?

Một nhà nước có thể có năng lực, nhưng năng lực ấy có chịu sự ràng buộc của pháp luật hay không?

Một xã hội có thể ổn định, nhưng người dân có đủ tự do và năng lực để tham gia vào việc quyết định tương lai của mình hay không?

Đó là những câu hỏi vượt ra ngoài phạm vi nghiên cứu riêng của Huntington.

Và cũng chính là điểm bắt đầu của cuộc đối thoại giữa Huntington với Hưng Quốc Học.

Luận điểm kết thúc chương:

Một quốc gia cần trật tự để tồn tại, cần thể chế để phát triển và cần giới hạn quyền lực để bảo vệ người dân. Nhưng mục tiêu cuối cùng không phải chỉ là duy trì một bộ máy cai trị ổn định. Mục tiêu phải là xây dựng một quốc gia có năng lực, có pháp quyền, có trách nhiệm và có những người dân đủ mạnh để cùng làm chủ tương lai của mình.


TÀI LIỆU THAM KHẢO CHƯƠNG 1

I. Tác phẩm gốc của Samuel Huntington

  1. Huntington, Samuel P. The Soldier and the State: The Theory and Politics of Civil-Military Relations. Harvard University Press, 1957.
  2. Huntington, Samuel P. Political Order in Changing Societies. Yale University Press, 1968.
  3. Huntington, Samuel P. The Third Wave: Democratization in the Late Twentieth Century. University of Oklahoma Press, 1991.

II. Tư liệu tiểu sử và học thuật

  1. Harvard University, Samuel Huntington Personal Archive, 1905–2008, HOLLIS for Archival Discovery.
  2. Harvard Gazette, “Samuel Huntington, 81, political scientist, scholar”, ngày 5/2/2009.
  3. Journal of Democracy, “Samuel P. Huntington (1927–2008)”, tập 20, số 3, tháng 7/2009.
  4. Weatherhead Center for International Affairs, Harvard University, “Samuel Huntington, 1927–2008”, 2009.

III. Vấn đề cần tiếp tục kiểm chứng

  • Hiệu quả thực tế của mô hình kiểm soát dân sự khách quan đối với quân đội.
  • Mối quan hệ giữa thể chế hóa và tính chính đáng của quyền lực.
  • Những giới hạn của luận điểm về hiện đại hóa và bất ổn chính trị.
  • Sự thay đổi trong cách Huntington nhìn nhận trật tự và dân chủ qua các giai đoạn.
  • Mối quan hệ giữa hoạt động học thuật và tham gia hoạch định chính sách của Huntington.

Ghi chú phương pháp: Cuộc đối thoại ở mục 9 là tái dựng học thuật, không phải biên bản đối thoại lịch sử. Các câu trả lời không được xem là trích dẫn nguyên văn của Samuel Huntington.

 
Design by Free WordPress Themes | Bloggerized by Lasantha - Premium Blogger Themes | LunarPages Coupon Code