ĐỐI THOẠI VỚI SAMUEL HUNTINGTON
VĂN MINH, QUYỀN LỰC, DÂN CHỦ VÀ TRẬT TỰ THẾ GIỚI
CHƯƠNG 3
NHÀ NƯỚC MẠNH, THỂ CHẾ VÀ NGUY CƠ TẬP TRUNG QUYỀN LỰC
Khi năng lực cai trị không được giới hạn bằng pháp quyền
1. Một nghịch lý của quyền lực nhà nước
Một quốc gia muốn tồn tại và phát triển phải có nhà nước đủ năng lực.
Nhà nước phải bảo vệ chủ quyền, giữ gìn an ninh, thực thi pháp luật, xây dựng hạ tầng, cung cấp dịch vụ công, bảo vệ tài sản và tạo lập môi trường để người dân cùng các thành phần kinh tế phát triển. Nếu bộ máy công quyền không có khả năng thực hiện những chức năng căn bản ấy, xã hội sẽ phải đối diện với tình trạng vô chính phủ, bất an và sự cạnh tranh quyền lực không được điều chỉnh bằng quy tắc chung.
Nhưng lịch sử cũng cho thấy một nghịch lý khác: nhà nước càng có nhiều quyền lực mà thiếu cơ chế kiểm soát hữu hiệu, nguy cơ lạm quyền càng lớn.
Một chính quyền yếu có thể không đủ năng lực bảo vệ xã hội. Một chính quyền quá mạnh nhưng không bị giới hạn có thể trở thành mối đe dọa đối với chính những người mà nó có trách nhiệm phục vụ.
Vì vậy, câu hỏi không thể chỉ là làm thế nào để xây dựng một nhà nước mạnh. Câu hỏi quan trọng hơn phải là:
Mạnh về năng lực nào, được trao quyền bằng cơ chế nào, bị giới hạn bởi ai và phải chịu trách nhiệm trước ai?
Đây là điểm mà cuộc đối thoại với Samuel Huntington cần được mở rộng.
Trong Political Order in Changing Societies, Huntington nhấn mạnh vai trò của những tổ chức chính trị có năng lực thể chế hóa. Ông cho rằng một hệ thống chính trị không thể duy trì trật tự chỉ bằng ý chí của người lãnh đạo hoặc bằng việc huy động xã hội. Nó cần những tổ chức có khả năng tồn tại, thích ứng và vận hành theo quy tắc.
Nhưng một tổ chức có năng lực không đương nhiên là một tổ chức chính đáng. Một bộ máy có khả năng huy động nguồn lực không đồng nghĩa với việc quyền lực của nó được giới hạn đúng mức.
Chúng ta cần phân biệt năng lực của nhà nước với phạm vi quyền lực của nhà nước.
Năng lực trả lời câu hỏi: Nhà nước có làm được việc hay không?
Giới hạn quyền lực trả lời câu hỏi: Nhà nước được phép làm những việc gì, bằng phương thức nào và trong điều kiện nào?
Hai câu hỏi này phải được giải quyết đồng thời.
2. Nhà nước mạnh không đồng nghĩa với chính quyền toàn quyền
Trong thảo luận chính trị, khái niệm nhà nước mạnh đôi khi bị đồng nhất với một bộ máy có quyền quyết định tập trung, có khả năng huy động nguồn lực lớn và có thể nhanh chóng áp đặt mệnh lệnh trên toàn xã hội.
Cách hiểu ấy chưa đầy đủ.
Một nhà nước có thể ra quyết định nhanh nhưng quyết định sai. Có thể huy động được nhiều nguồn lực nhưng sử dụng lãng phí. Có thể duy trì kỷ luật hành chính nhưng không bảo đảm công bằng. Có thể kiểm soát được xã hội nhưng không kiểm soát được chính những người thực thi quyền lực.
Vì vậy, cần phân biệt ít nhất ba khái niệm.
Thứ nhất, năng lực nhà nước.
Đây là khả năng của bộ máy công quyền trong việc thực hiện các chức năng công: xây dựng chính sách, thu thuế, cung cấp dịch vụ, bảo đảm an ninh, thực thi pháp luật và tổ chức thực hiện các quyết định hợp pháp.
Thứ hai, phạm vi quyền lực nhà nước.
Đây là những lĩnh vực mà nhà nước có thẩm quyền can thiệp, điều chỉnh và quyết định. Phạm vi ấy phải được xác định bằng hiến pháp và pháp luật, không thể chỉ dựa vào ý chí của người đang nắm quyền.
Thứ ba, mức độ kiểm soát quyền lực.
Đây là khả năng của các thiết chế và xã hội trong việc ngăn chặn, phát hiện, xem xét và xử lý những hành vi vượt quá thẩm quyền hoặc vi phạm pháp luật của cơ quan công quyền.
Một nhà nước có năng lực cao nhưng phạm vi quyền lực không rõ ràng và thiếu kiểm soát có thể tạo ra nguy cơ lạm quyền.
Ngược lại, một nhà nước bị chia cắt quá mức, cơ quan nào cũng có thể ngăn cản cơ quan khác nhưng không ai chịu trách nhiệm cuối cùng, cũng có thể rơi vào tình trạng tê liệt.
Bài toán không phải là làm cho nhà nước yếu đi để tránh lạm quyền. Bài toán là xây dựng một nhà nước có năng lực thực thi cao, nhưng quyền hạn được xác định rõ và luôn nằm trong khuôn khổ pháp luật.
3. Từ quyền lực cá nhân đến quyền lực của thiết chế
Một trong những rủi ro lớn của đời sống chính trị là sự đồng nhất giữa quyền lực của một cá nhân với quyền lực của nhà nước.
Khi một người đứng đầu được xem như hiện thân của toàn bộ bộ máy, những quyết định của cá nhân ấy có thể dần được xem là quyết định của quốc gia. Khi lòng trung thành với một cá nhân được đặt cao hơn sự tuân thủ pháp luật, thiết chế có nguy cơ mất đi tính độc lập.
Đây không chỉ là vấn đề đạo đức của người lãnh đạo. Nó là vấn đề cấu trúc quyền lực.
Một hệ thống phụ thuộc quá nhiều vào phẩm chất của một cá nhân thường gặp ba rủi ro.
Thứ nhất, chất lượng quyết định công phụ thuộc vào nhận thức, thông tin và năng lực riêng của người đứng đầu. Nếu người ấy sai lầm, toàn bộ hệ thống có thể phải gánh chịu hậu quả.
Thứ hai, những người bên dưới có thể lựa chọn im lặng thay vì phản biện, bởi sự nghiệp của họ phụ thuộc vào sự hài lòng của cấp trên.
Thứ ba, khi người đứng đầu rời khỏi vị trí, hệ thống có thể đối diện với khủng hoảng kế nhiệm nếu những quy trình chuyển giao quyền lực chưa được thể chế hóa.
Một quốc gia không thể xây dựng tương lai nhiều thế hệ bằng cách đặt vận mệnh của mình vào sự may rủi của một cá nhân.
Người lãnh đạo có thể xuất sắc, nhưng thể chế phải đủ sức hoạt động khi người lãnh đạo thay đổi.
Người lãnh đạo có thể có tầm nhìn, nhưng quyết định của họ vẫn phải được kiểm tra bằng chứng cứ, pháp luật và kết quả thực tế.
Người lãnh đạo có thể có quyền quyết định trong phạm vi chức vụ, nhưng không thể biến chức vụ thành quyền sở hữu đối với quyền lực quốc gia.
Đó là sự khác biệt giữa một nhà nước dựa trên thiết chế và một hệ thống dựa quá nhiều vào cá nhân.
4. Quyền lực công là quyền được ủy nhiệm
Đây là nguyên tắc mà Hưng Quốc Học muốn đưa vào trung tâm của cuộc đối thoại.
Trước khi được giao một chức vụ công, một cá nhân là một thành viên của xã hội, có quyền và nghĩa vụ bình đẳng trước pháp luật.
Khi được giao một chức năng trong bộ máy nhà nước, người ấy được trao những quyền hạn cần thiết để thực hiện nhiệm vụ. Nhưng quyền hạn đó không phải tài sản riêng, không phải phần thưởng và cũng không phải đặc quyền được sử dụng tùy ý.
Nó là quyền được ủy nhiệm.
Sự ủy nhiệm ấy có mục đích, phạm vi, thời hạn, điều kiện và trách nhiệm cụ thể.
Một người đứng đầu cơ quan hành chính có quyền quyết định những vấn đề thuộc thẩm quyền của cơ quan mình, nhưng không vì thế mà có quyền đứng trên pháp luật.
Một người quản lý tài sản công có quyền sử dụng tài sản theo nhiệm vụ được giao, nhưng không có quyền xem tài sản ấy như tài sản cá nhân.
Một người có thẩm quyền phê duyệt dự án có trách nhiệm xem xét lợi ích công, tính hợp pháp và hiệu quả của quyết định, chứ không thể sử dụng quyền phê duyệt để ban phát lợi ích cho người thân hoặc nhóm thân hữu.
Một người có quyền lực trong lĩnh vực an ninh có thể thực hiện những biện pháp cần thiết theo pháp luật, nhưng không thể viện dẫn chức năng bảo vệ an ninh để loại bỏ những giới hạn pháp lý đối với chính mình.
Từ đó hình thành một nguyên tắc:
Quyền hạn chỉ tồn tại trong phạm vi nhiệm vụ được giao; trách nhiệm tồn tại tương ứng với quyền hạn đã sử dụng.
Nguyên tắc này có ý nghĩa đặc biệt bởi nó thay đổi cách nhìn về chức vụ công.
Chức vụ không phải địa vị để một người được xã hội phục tùng vô điều kiện. Chức vụ là vị trí được giao để thực hiện một nhiệm vụ có ích cho cộng đồng.
Người giữ chức vụ không phải chủ nhân của quyền lực. Họ là người có trách nhiệm sử dụng quyền lực đúng mục đích.
5. Pháp quyền: Không ai được đứng ngoài luật pháp
Một nhà nước muốn kiểm soát xã hội bằng pháp luật trước hết phải chấp nhận rằng chính mình cũng bị pháp luật kiểm soát.
Đây là điểm cốt lõi của nguyên tắc pháp quyền.
Pháp quyền không đơn thuần là có nhiều văn bản pháp luật, có hệ thống cơ quan xét xử hoặc có những quy định xử phạt nghiêm khắc. Pháp quyền đòi hỏi quyền lực công phải được hình thành, phân công, thực thi và kiểm soát theo những quy tắc có hiệu lực đối với tất cả mọi người.
Cần phân biệt pháp quyền với việc cai trị bằng pháp luật.
Trong một hệ thống cai trị bằng pháp luật, người cầm quyền có thể sử dụng luật như một công cụ để điều chỉnh hành vi của xã hội. Nhưng nếu chính người cầm quyền không bị ràng buộc bởi những quy tắc ấy, pháp luật có thể trở thành phương tiện phục vụ quyền lực.
Trong một nhà nước pháp quyền, pháp luật không chỉ điều chỉnh người dân. Nó còn giới hạn chính cơ quan ban hành và thực thi pháp luật.
Điều này đòi hỏi một số nguyên tắc căn bản:
- Quyền lực công phải có căn cứ pháp lý.
- Thẩm quyền của từng cơ quan phải được xác định rõ.
- Quyết định công phải có thể được xem xét theo trình tự pháp luật.
- Người dân phải có phương thức hữu hiệu để bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp.
- Cơ quan công quyền phải chịu trách nhiệm khi hành động trái pháp luật.
- Không cá nhân nào được miễn trừ trách nhiệm chỉ vì chức vụ hoặc vị trí của mình.
Pháp quyền không làm cho nhà nước mất năng lực. Trái lại, pháp quyền giúp năng lực nhà nước được sử dụng đúng mục tiêu và tạo ra niềm tin xã hội đối với những quyết định công.
Một nhà nước có thể cưỡng chế để buộc người dân tuân thủ trong một thời gian. Nhưng để duy trì sự hợp tác bền vững, nhà nước cần sự tin cậy được hình thành từ tính nhất quán và công bằng của pháp luật.
6. Phân quyền, phân công và kiểm soát quyền lực
Khi nói đến giới hạn quyền lực, người ta thường nhắc đến phân quyền.
Tuy nhiên, cần phân biệt ba vấn đề có liên hệ với nhau nhưng không hoàn toàn giống nhau: phân công quyền lực, phân quyền và kiểm soát quyền lực.
Phân công quyền lực là xác định chức năng và nhiệm vụ của các cơ quan khác nhau trong bộ máy nhà nước.
Phân quyền là phân bổ những thẩm quyền nhất định giữa các cơ quan hoặc cấp chính quyền, bảo đảm không một chủ thể nào có thể tự mình nắm giữ toàn bộ quyền lực công mà không bị giới hạn.
Kiểm soát quyền lực là hệ thống cơ chế để mỗi cơ quan, mỗi cá nhân có thẩm quyền phải hoạt động trong giới hạn được giao và có thể bị xem xét khi vượt quá giới hạn ấy.
Trong mô hình hiến pháp của Montesquieu, việc phân chia quyền lực lập pháp, hành pháp và tư pháp nhằm ngăn ngừa sự tập trung quyền lực vào một chủ thể.
Nhưng không nên hiểu rằng chỉ cần chia quyền lực thành ba nhánh là tự động có nhà nước pháp quyền.
Nếu các cơ quan không độc lập trong thực hiện chức năng, nếu cơ chế bổ nhiệm và miễn nhiệm không minh bạch, nếu tòa án không thể xem xét những quyết định của cơ quan công quyền, hoặc nếu cơ quan giám sát không có quyền tiếp cận thông tin và yêu cầu giải trình, thì sự phân công trên giấy tờ chưa đủ tạo ra kiểm soát thực chất.
Điều quan trọng là phải có cơ chế vận hành.
Quốc hội không chỉ ban hành luật mà còn phải có năng lực giám sát hoạt động của hành pháp.
Hành pháp cần có quyền điều hành đủ rõ để không bị tê liệt bởi những can thiệp tùy tiện, nhưng phải chịu sự giám sát hiến định và pháp lý.
Tư pháp phải có khả năng xét xử độc lập, dựa trên chứng cứ và pháp luật, không bị chi phối bởi lợi ích của những người có quyền lực.
Các cơ quan kiểm toán, thanh tra và điều tra phải có thẩm quyền phù hợp, đồng thời bản thân hoạt động của họ cũng phải chịu sự kiểm soát theo pháp luật.
Không có cơ quan nào được mặc nhiên xem mình là chủ thể giám sát tuyệt đối mà không chịu sự giám sát.
7. Trách nhiệm người đứng đầu: Quyền quyết định phải đi cùng trách nhiệm
Một trong những điểm yếu thường gặp trong quản trị công là quyền quyết định và trách nhiệm cá nhân không tương xứng.
Có những quyết định được ban hành dưới danh nghĩa tập thể, nhưng không rõ ai thực sự đề xuất, ai có quyền quyết định cuối cùng, ai đã thẩm định và ai phải chịu trách nhiệm khi hậu quả xảy ra.
Cũng có những trường hợp người đứng đầu có quyền lực rất lớn trong quá trình điều hành, nhưng khi kết quả tiêu cực xuất hiện, trách nhiệm lại được phân tán cho nhiều cấp, nhiều bộ phận hoặc những yếu tố khách quan.
Cần phân biệt trách nhiệm chính trị, trách nhiệm hành chính, trách nhiệm dân sự và trách nhiệm hình sự.
Trách nhiệm chính trị liên quan đến việc người giữ chức vụ có còn nhận được sự tín nhiệm để tiếp tục đảm nhiệm vị trí hay không. Một quyết định có thể không cấu thành tội phạm nhưng vẫn thể hiện sự thất bại nghiêm trọng trong điều hành và có thể dẫn đến việc từ chức hoặc bị miễn nhiệm theo quy định.
Trách nhiệm hành chính phát sinh khi cá nhân hoặc tổ chức vi phạm nghĩa vụ, quy trình hoặc kỷ luật công vụ.
Trách nhiệm dân sự liên quan đến nghĩa vụ bồi thường thiệt hại khi có đủ căn cứ pháp lý.
Trách nhiệm hình sự chỉ được xác lập khi hành vi thỏa mãn các yếu tố cấu thành tội phạm theo luật hình sự và được chứng minh qua thủ tục tố tụng hợp pháp.
Không thể đồng nhất mọi sai lầm chính sách với tội phạm. Nhưng cũng không thể lấy lý do sai lầm chính sách để che chắn cho hành vi tham nhũng, cố ý làm trái hoặc lạm dụng chức vụ.
Một hệ thống trách nhiệm công bằng phải phân biệt được sai lầm thiện chí, thiếu năng lực, thiếu trách nhiệm, vi phạm kỷ luật và hành vi phạm tội.
Nếu không có sự phân biệt này, người có năng lực có thể sợ ra quyết định, còn người thực sự lạm quyền lại có cơ hội ẩn mình trong những cơ chế trách nhiệm tập thể mơ hồ.
8. Tình trạng khẩn cấp và giới hạn quyền lực
Một phép thử quan trọng đối với nhà nước pháp quyền không nằm ở những ngày bình thường, mà nằm ở những thời điểm quốc gia đối diện với chiến tranh, khủng hoảng an ninh, thiên tai, dịch bệnh hoặc tình trạng khẩn cấp nghiêm trọng.
Trong hoàn cảnh ấy, nhà nước cần có khả năng hành động nhanh chóng. Một số thủ tục thông thường có thể cần được điều chỉnh để bảo vệ tính mạng, an ninh và lợi ích thiết yếu của cộng đồng.
Nhưng tình trạng khẩn cấp cũng tạo ra nguy cơ tập trung quyền lực.
Khi quyền hạn đặc biệt được mở rộng mà không có thời hạn, không có cơ chế giám sát và không có điều kiện chấm dứt rõ ràng, ngoại lệ có thể dần trở thành thông lệ.
Vì vậy, quyền lực khẩn cấp phải được giới hạn bằng ít nhất năm nguyên tắc:
- Có căn cứ: Phải xác định rõ điều kiện pháp lý để ban bố tình trạng khẩn cấp.
- Có phạm vi: Chỉ áp dụng những biện pháp cần thiết cho mục tiêu ứng phó.
- Có thời hạn: Quyền hạn đặc biệt phải có thời điểm kết thúc hoặc cơ chế gia hạn được kiểm soát.
- Có giám sát: Cơ quan có thẩm quyền phải được thông tin và có khả năng xem xét các biện pháp được áp dụng.
- Có hậu kiểm: Sau khủng hoảng, phải đánh giá tính hợp pháp, tính cần thiết và hậu quả của các quyết định.
Một chính quyền không thể dùng khủng hoảng để tạo ra quyền lực vô thời hạn.
Nhà nước cần đủ mạnh để bảo vệ người dân trong tình huống đặc biệt, nhưng chính trong tình huống ấy, giới hạn pháp lý càng phải được xác định rõ.
9. Những bài học lịch sử về quyền lực không được kiểm soát
Lịch sử chính trị thế giới cung cấp nhiều trường hợp cho thấy sự tập trung quyền lực có thể tạo ra năng lực huy động lớn, nhưng cũng có thể làm suy yếu khả năng tự sửa chữa của hệ thống.
Trường hợp nước Đức dưới chế độ Quốc xã là một minh chứng đặc biệt nghiêm trọng.
Sau khi Adolf Hitler trở thành Thủ tướng năm 1933, quá trình tập trung quyền lực được thúc đẩy nhanh chóng. Đạo luật Trao quyền ngày 23 tháng 3 năm 1933 đã tạo điều kiện để chính phủ ban hành luật mà không cần tuân thủ đầy đủ quy trình lập pháp thông thường, kể cả những quy định có thể trái với hiến pháp.
Cùng với việc triệt tiêu đối lập, kiểm soát báo chí, đàn áp các tổ chức độc lập và loại bỏ những giới hạn thể chế, hệ thống chính trị Đức bị chuyển đổi thành một chế độ độc tài toàn trị.
Điều cần rút ra không chỉ là một cá nhân độc tài có thể gây ra thảm họa.
Vấn đề sâu hơn là khi những thiết chế có nhiệm vụ giới hạn quyền lực bị vô hiệu hóa, sai lầm và tội ác của người cầm quyền có thể được thực hiện bằng chính bộ máy nhà nước.
Một trường hợp khác là Liên Xô thời Stalin. Sự tập trung quyền lực cao độ, hệ thống thanh trừng và sự suy yếu của những cơ chế phản biện độc lập đã tạo ra một môi trường trong đó thông tin bất lợi khó đến được với cấp lãnh đạo, còn những quyết định sai lầm có thể gây hậu quả trên quy mô rất lớn.
Hai trường hợp này có bối cảnh lịch sử, ý thức hệ và cấu trúc khác nhau. Không nên đánh đồng chúng với mọi hình thức nhà nước tập trung quyền lực. Nhưng chúng cho thấy một nguy cơ chung: khi quyền lực không bị giới hạn, bộ máy nhà nước có thể trở thành công cụ phục vụ ý chí của một cá nhân hoặc một nhóm cầm quyền.
Một thể chế trưởng thành phải có khả năng ngăn ngừa tình trạng ấy ngay cả khi người đứng đầu không có thiện chí tự giới hạn mình.
10. Huntington trước câu hỏi về giới hạn quyền lực
Huntington nghiên cứu sâu về năng lực tổ chức, sự ổn định và thể chế hóa chính trị. Tuy nhiên, để xây dựng một lý thuyết đầy đủ về nhà nước hiện đại, cần đặt những luận điểm đó bên cạnh các nghiên cứu về pháp quyền, kiểm soát quyền lực và trách nhiệm giải trình.
Ở đây có thể mở rộng cuộc đối thoại với ba hướng tư tưởng.
Thứ nhất, Montesquieu nhấn mạnh rằng quyền lực cần được giới hạn bằng quyền lực. Đây là nền tảng quan trọng cho tư tưởng phân quyền và kiểm soát quyền lực trong nhà nước hiến định.
Thứ hai, Max Weber phân tích nhà nước hiện đại thông qua quyền lực hợp pháp - duy lý và bộ máy hành chính quan liêu. Cách tiếp cận của Weber giúp chúng ta hiểu vai trò của quy tắc, chức năng chuyên môn và tính phi cá nhân trong quản trị hiện đại. Nhưng một bộ máy hành chính hợp lý về tổ chức vẫn cần được đặt trong khuôn khổ kiểm soát dân chủ và pháp quyền.
Thứ ba, Francis Fukuyama phát triển nghiên cứu về sự hình thành nhà nước, pháp quyền và trách nhiệm giải trình. Trong cách tiếp cận này, một trật tự chính trị bền vững không thể chỉ dựa vào năng lực của nhà nước. Nó còn cần những cơ chế giới hạn và buộc quyền lực phải chịu trách nhiệm.
Những hướng nghiên cứu ấy không hoàn toàn giống nhau. Nhưng khi đặt cạnh Huntington, chúng giúp hình thành một câu hỏi rộng hơn:
Một quốc gia cần những thiết chế mạnh để thực thi quyền lực, nhưng cần những thiết chế nào để ngăn chính quyền lực ấy bị sử dụng sai mục đích?
Đây là phần mà cuộc đối thoại cần tiếp tục khai triển.
11. Đối thoại với Samuel Huntington: Ai kiểm soát người có quyền lực?
Cuộc đối thoại dưới đây là tái dựng học thuật, nhằm chất vấn và mở rộng các luận điểm của Huntington. Đây không phải biên bản đối thoại lịch sử hay lời trích dẫn nguyên văn của ông.
Người đối thoại:
Thưa giáo sư Huntington, ông đã dành nhiều công trình nghiên cứu để giải thích vì sao các quốc gia cần những thiết chế đủ mạnh để duy trì trật tự chính trị.
Tôi đồng ý rằng một nhà nước thiếu năng lực tổ chức sẽ khó bảo đảm an ninh, phát triển kinh tế và giải quyết xung đột xã hội.
Nhưng tôi muốn hỏi: Nếu một nhà nước có năng lực rất lớn mà quyền lực của nó không bị giới hạn, chúng ta có thể gọi đó là một nhà nước mạnh theo nghĩa tích cực hay không?
Huntington — tái dựng theo hướng lập luận học thuật:
Cần phân biệt năng lực của tổ chức chính trị với những điều kiện mà tổ chức ấy vận hành. Một hệ thống cần những thiết chế có khả năng duy trì hoạt động và điều hòa xung đột. Nhưng việc đánh giá đầy đủ một hệ thống còn đòi hỏi phải xem xét cấu trúc quyền lực và những quy tắc chi phối nó.
Người đối thoại:
Vậy tôi xin đặt một vấn đề cụ thể.
Một người dân không thể tự ý sử dụng tài sản của người khác. Một doanh nghiệp không thể tự đặt mình ra ngoài pháp luật. Một tổ chức không thể tùy tiện chiếm dụng nguồn lực công.
Vậy tại sao một người được giao chức vụ trong bộ máy nhà nước lại có thể được hiểu như người sở hữu quyền lực mà mình đang thực thi?
Chức vụ chỉ tạo ra thẩm quyền trong phạm vi nhiệm vụ. Quyền hạn ấy không thể vượt quá pháp luật.
Huntington — tái dựng theo hướng lập luận học thuật:
Đây là vấn đề về tính chất của thiết chế và cách quyền lực được tổ chức. Một hệ thống không thể chỉ dựa vào sự hiện diện của tổ chức. Nó cần những quy tắc có khả năng điều chỉnh hành vi của những người tham gia vào tổ chức ấy.
Người đối thoại:
Nhưng quy tắc sẽ không có ý nghĩa nếu người có quyền lực cao nhất có thể tùy ý thay đổi hoặc vô hiệu hóa chúng.
Tôi muốn hỏi thẳng hơn: Nếu người đứng đầu có quyền bổ nhiệm, miễn nhiệm, phân bổ ngân sách và chi phối hoạt động của những cơ quan được giao nhiệm vụ giám sát mình, thì cơ chế kiểm soát thực chất nằm ở đâu?
Huntington — tái dựng theo hướng lập luận học thuật:
Cần khảo sát không chỉ những quy định chính thức mà cả cấu trúc quyền lực thực tế. Một tổ chức có thể có quy chế đầy đủ nhưng khả năng hoạt động độc lập lại phụ thuộc vào những quan hệ và điều kiện chính trị cụ thể.
Người đối thoại:
Đó chính là điểm tôi muốn nhấn mạnh.
Không thể đánh giá một thiết chế chỉ bằng tên gọi, văn bản thành lập hay sơ đồ tổ chức. Phải đánh giá xem nó có thực quyền thực hiện chức năng hay không.
Một cơ quan giám sát nhưng không thể tiếp cận thông tin thì khó giám sát.
Một cơ quan điều tra nhưng không thể điều tra những người có quyền lực thì khó bảo đảm bình đẳng.
Một tòa án không thể xét xử độc lập thì khó bảo vệ công lý.
Một cơ quan đại diện không thể chất vấn và yêu cầu giải trình thì khó thực hiện đầy đủ chức năng đại diện.
Vậy một thể chế mạnh phải được đánh giá bằng khả năng thực hiện chức năng độc lập, chứ không chỉ bằng quyền hạn được ghi trên giấy tờ.
Huntington — tái dựng theo hướng lập luận học thuật:
Đó là một hướng phân tích quan trọng. Năng lực của thiết chế phải được xem xét trong điều kiện hoạt động thực tế, chứ không chỉ qua hình thức tổ chức.
Người đối thoại:
Tôi muốn đi đến câu hỏi cuối cùng.
Một quốc gia có thể có người lãnh đạo tài giỏi, nhưng không thể bảo đảm rằng mọi thế hệ lãnh đạo đều tài giỏi như nhau.
Nếu quốc gia chỉ trông chờ vào phẩm chất cá nhân, chúng ta đang đặt tương lai đất nước vào một giả định không chắc chắn.
Vì vậy, phải xây dựng một hệ thống mà ngay cả khi người đứng đầu yếu kém, thiếu sáng suốt hoặc có xu hướng lạm quyền, những thiết chế khác vẫn có thể ngăn chặn thiệt hại.
Đó mới là sức mạnh của thể chế.
Huntington — tái dựng theo hướng lập luận học thuật:
Một hệ thống chính trị có khả năng tồn tại lâu dài cần vượt qua sự phụ thuộc hoàn toàn vào cá nhân. Tính liên tục, khả năng thích ứng và năng lực của các tổ chức là những yếu tố quan trọng trong quá trình ấy.
Người đối thoại:
Tôi đồng ý. Nhưng xin bổ sung một nguyên tắc của Hưng Quốc Học:
Một nhà nước mạnh không phải vì không ai có thể ngăn cản người đứng đầu. Nhà nước mạnh vì không một cá nhân nào có thể tùy tiện làm tổn hại quốc gia mà không bị xem xét và chịu trách nhiệm theo pháp luật.
12. Hưng Quốc Học: Xây dựng nhà nước mạnh bằng giới hạn quyền lực
Từ cuộc đối thoại trên, Hưng Quốc Học đề xuất một cách tiếp cận gồm hai trụ cột không thể tách rời.
Trụ cột thứ nhất: Xây dựng năng lực nhà nước.
Nhà nước phải có đội ngũ công chức chuyên nghiệp, hệ thống pháp luật rõ ràng, bộ máy hành chính hiệu quả, năng lực tài chính, năng lực bảo vệ an ninh và khả năng thực hiện chính sách.
Trụ cột thứ hai: Xây dựng cơ chế giới hạn quyền lực.
Mọi cơ quan và cá nhân thực thi quyền lực công phải chịu sự ràng buộc của hiến pháp, pháp luật, giám sát độc lập và trách nhiệm giải trình.
Nếu chỉ có trụ cột thứ nhất, nhà nước có thể mạnh về khả năng thực thi nhưng dễ phát sinh lạm quyền.
Nếu chỉ có trụ cột thứ hai mà không có năng lực quản trị, bộ máy có thể bị phân mảnh, trì trệ và không hoàn thành nhiệm vụ.
Một quốc gia phát triển cần cả hai.
Từ đó, có thể xác lập bảy nguyên tắc:
Một là, quyền lực phải có nguồn gốc hợp pháp. Không cá nhân hoặc tổ chức nào tự nhiên có quyền cai quản xã hội. Quyền lực công phải được xác lập theo trật tự hiến định.
Hai là, thẩm quyền phải có giới hạn. Mỗi chức vụ, cơ quan và cấp chính quyền phải có phạm vi quyền hạn rõ ràng.
Ba là, quyền hạn phải đi cùng trách nhiệm. Người có quyền quyết định phải chịu trách nhiệm tương ứng với quyết định của mình.
Bốn là, kiểm soát quyền lực phải có tính thực chất. Cơ quan giám sát phải có quyền tiếp cận thông tin, yêu cầu giải trình và kiến nghị hoặc áp dụng biện pháp xử lý theo thẩm quyền.
Năm là, pháp luật phải áp dụng bình đẳng. Chức vụ không phải căn cứ để miễn trừ trách nhiệm.
Sáu là, quyền lực phải có khả năng chuyển giao hòa bình. Việc thay đổi người lãnh đạo phải tuân theo những quy trình đã được xác lập, không phụ thuộc vào ý chí cá nhân.
Bảy là, thiết chế phải có khả năng tự sửa chữa. Sai lầm chính sách, lạm quyền và sự suy thoái của bộ máy phải có con đường phát hiện, xem xét và khắc phục.
Đây không phải là những khẩu hiệu đạo đức. Chúng phải được chuyển thành những quy định hiến pháp, luật tổ chức bộ máy, luật ngân sách, luật công vụ, quy trình giám sát và cơ chế xét xử cụ thể.
13. Quy luật vận hành của xã hội — Bài học Hưng Quốc
Có thể khái quát bài học của chương này bằng một nguyên tắc:
Năng lực nhà nước tạo ra khả năng hành động; pháp quyền tạo ra giới hạn; trách nhiệm giải trình tạo ra kỷ luật; và sự kiểm soát quyền lực bảo vệ lợi ích công.
Một nhà nước không thể được xem là mạnh chỉ vì có khả năng ra lệnh và huy động nguồn lực.
Phải xem xét liệu nhà nước có thực hiện được chức năng công hay không, có bảo vệ được quyền và lợi ích hợp pháp của người dân hay không, có xử lý được những người lạm dụng chức vụ hay không và có tự điều chỉnh khi mắc sai lầm hay không.
Đây là điểm khác biệt giữa quyền lực có năng lực và quyền lực có trách nhiệm.
Trong Hưng Quốc Học, sức mạnh quốc gia không thể chỉ tập trung vào sức mạnh của bộ máy cai trị. Nó phải được hình thành từ sự kết hợp giữa Dân Mạnh, Quốc Trí, Quốc Tài, Quốc Đức và một hệ thống thể chế có chất lượng.
Người dân càng có tri thức và năng lực tự chủ, xã hội càng có khả năng phát hiện vấn đề và tham gia giải quyết những vấn đề chung.
Nhà nước càng có năng lực chuyên môn, việc thực hiện chính sách càng có cơ sở khoa học.
Pháp quyền càng vững, quyền lực càng ít có cơ hội biến thành đặc quyền.
Trách nhiệm giải trình càng thực chất, người thực thi quyền lực càng phải cân nhắc hậu quả của quyết định.
Và thiết chế càng có khả năng tự sửa chữa, quốc gia càng ít phụ thuộc vào sự may rủi của một cá nhân.
Một quốc gia trưởng thành không phải là quốc gia không cần người lãnh đạo giỏi. Quốc gia ấy cần người lãnh đạo giỏi, nhưng không được thiết kế thể chế dựa trên giả định rằng người lãnh đạo lúc nào cũng đúng.
14. Kết luận chương
Huntington giúp chúng ta nhận thức rằng năng lực thể chế là điều kiện quan trọng của trật tự chính trị. Nhưng nghiên cứu về nhà nước hiện đại không thể dừng lại ở câu hỏi làm thế nào để tổ chức quyền lực có hiệu quả.
Cần tiếp tục hỏi quyền lực ấy được hình thành như thế nào, được phân bổ ra sao, ai có quyền giám sát và người thực thi quyền lực phải chịu trách nhiệm trước những cơ chế nào.
Một nhà nước yếu có thể không bảo vệ được xã hội. Nhưng một nhà nước có quyền lực lớn mà thiếu pháp quyền có thể làm tổn hại xã hội bằng chính năng lực của mình.
Một người lãnh đạo có thể có tài năng, nhưng không thể thay thế những thiết chế kiểm soát quyền lực.
Một bộ máy có thể có kỷ luật, nhưng kỷ luật nội bộ không thể thay thế trách nhiệm trước pháp luật.
Một chính quyền có thể duy trì trật tự, nhưng trật tự không thể được dùng làm lý do để miễn trừ quyền lực khỏi sự giám sát.
Vì vậy, mục tiêu của Hưng Quốc Học không phải là xây dựng một nhà nước càng có nhiều quyền lực càng tốt. Mục tiêu là xây dựng một nhà nước đủ năng lực để phục vụ quốc gia, đủ pháp quyền để tự giới hạn và đủ trách nhiệm để người dân có thể tin cậy.
Luận điểm kết thúc chương:
Quyền lực công không phải tài sản của người nắm giữ chức vụ. Đó là quyền được ủy nhiệm để thực hiện nhiệm vụ vì lợi ích chung. Một nhà nước mạnh không phải là nhà nước trao cho người đứng đầu quyền lực không giới hạn, mà là nhà nước có đủ năng lực hành động, có đủ thiết chế kiểm soát và có đủ pháp quyền để không ai được đứng trên luật pháp.
TÀI LIỆU THAM KHẢO CHƯƠNG 3
I. Tác phẩm và tư tưởng nền tảng
- Huntington, Samuel P. Political Order in Changing Societies. Yale University Press, 1968.
- Huntington, Samuel P. The Soldier and the State: The Theory and Politics of Civil-Military Relations. Harvard University Press, 1957.
- Montesquieu. De l'esprit des lois (The Spirit of the Laws), 1748.
- Weber, Max. Economy and Society, bản tiếng Anh do Guenther Roth và Claus Wittich biên tập, University of California Press, 1978.
- Fukuyama, Francis. The Origins of Political Order: From Prehuman Times to the French Revolution. Farrar, Straus and Giroux, 2011.
- Fukuyama, Francis. Political Order and Political Decay: From the Industrial Revolution to the Globalization of Democracy. Farrar, Straus and Giroux, 2014.
II. Tác phẩm và tài liệu về pháp quyền, kiểm soát quyền lực
- Locke, John. Two Treatises of Government, 1689.
- Madison, James; Hamilton, Alexander; Jay, John. The Federalist Papers, 1787–1788.
- Dicey, A. V. Introduction to the Study of the Law of the Constitution, 1885.
- V-Dem Institute. Democracy Report, các ấn bản thường niên.
- World Justice Project. Rule of Law Index, các ấn bản thường niên.
III. Tư liệu lịch sử cần khảo sát
- Reichsgesetzblatt, 1933, văn bản Gesetz zur Behebung der Not von Volk und Reich (Đạo luật Trao quyền, ngày 23/3/1933).
- Ian Kershaw. Hitler, 1936–1945: Nemesis. W. W. Norton, 2000.
- Robert Conquest. The Great Terror: A Reassessment. Oxford University Press, 1990.
IV. Những vấn đề cần nghiên cứu sâu hơn
- Phân biệt năng lực nhà nước với phạm vi quyền lực nhà nước.
- Cơ chế phân công, phân quyền và kiểm soát quyền lực trong các mô hình hiến pháp.
- Trách nhiệm chính trị, hành chính, dân sự và hình sự của người đứng đầu.
- Cơ chế kiểm soát quyền lực trong tình trạng khẩn cấp.
- Mối quan hệ giữa độc lập tư pháp, giám sát nghị viện và trách nhiệm giải trình.
- Khả năng vận dụng nguyên tắc quyền lực được ủy nhiệm vào thiết kế thể chế Việt Nam.
Ghi chú phương pháp: Các đoạn đối thoại với Huntington là tái dựng học thuật, không phải lời nói lịch sử hoặc trích dẫn nguyên văn. Những nguyên tắc về quyền lực công được ủy nhiệm là phần phát triển lý luận của Hưng Quốc Học, không được gán cho Huntington.


18:18
Hoàng Phong Nhã