CHƯƠNG 2 - PHẠM CÔNG THIỆN: THẦN ĐỒNG THẬT HAY HUYỀN THOẠI ĐƯỢC TẠO DỰNG?

 

ĐỐI THOẠI VỚI PHẠM CÔNG THIỆN

Con người bên bờ hố thẳm – Từ triết học, hiện sinh đến Thiền và câu hỏi về căn tính Việt

CHƯƠNG 2

PHẠM CÔNG THIỆN: THẦN ĐỒNG THẬT HAY HUYỀN THOẠI ĐƯỢC TẠO DỰNG?

1. Khi một con người trở thành huyền thoại

Trong lịch sử văn hóa, có những người được nhớ đến vì những gì họ đã làm. Nhưng cũng có những người, bên cạnh tác phẩm của mình, còn được bao phủ bởi một câu chuyện về chính bản thân họ.

Phạm Công Thiện thuộc trường hợp cần được nghiên cứu theo cả hai phương diện.

Ông được nhắc đến như một người có năng lực ngôn ngữ đặc biệt, đọc nhiều tác phẩm triết học và văn học từ rất sớm, viết sách khi còn trẻ, rồi nhanh chóng bước vào đời sống trí thức miền Nam trước năm 1975. Trong nhiều bài viết hồi cố, ông được gọi là thần đồng, thần đồng ngôn ngữ hoặc thần đồng triết học.

Những danh xưng ấy không nhất thiết hoàn toàn vô căn cứ. Nhưng chúng cũng không thể tự mình trở thành bằng chứng.

Một người viết được sách từ tuổi thiếu niên là một dữ kiện có thể kiểm chứng. Một người đọc nhiều ngoại ngữ khi còn trẻ là một khả năng cần được xác minh bằng những tài liệu cụ thể. Còn gọi người ấy là thần đồng triết học đã là một bước diễn giải, đòi hỏi những tiêu chuẩn khác.

Vấn đề của chúng ta không phải là tìm cách hạ thấp Phạm Công Thiện. Cũng không phải bảo vệ danh tiếng của ông bằng mọi giá.

Vấn đề là tìm hiểu con người thật phía sau những danh xưng.

Nếu tác phẩm của ông có giá trị, giá trị ấy không cần được bảo đảm bằng một huyền thoại về tuổi trẻ. Ngược lại, nếu một câu chuyện về tuổi trẻ của ông có phần phóng đại, điều đó cũng không tự động làm mất giá trị những tác phẩm được viết sau này.

Đó là nguyên tắc đầu tiên của cuộc nghiên cứu: không dùng huyền thoại để chứng minh tài năng, cũng không dùng việc giải huyền thoại để phủ định tài năng.

2. Phạm Công Thiện đã tự kể gì về tuổi trẻ của mình?

Một trong những tư liệu quan trọng nhất để tìm hiểu giai đoạn đầu đời của Phạm Công Thiện là bài viết năm 1970, khi ông nhìn lại Ý thức mới trong văn nghệ và triết học sau khoảng mười năm.

Theo lời tự thuật ấy, ông bắt đầu viết tác phẩm từ năm 1959–1960, khi mới khoảng mười tám đến mười chín tuổi. Ông cũng kể rằng từ thời niên thiếu mình đã viết nhiều sách về ngôn ngữ học và văn học, đồng thời nhắc đến những bản thảo mà sau này ông quyết định đốt bỏ.

Lời tự thuật này có giá trị vì nó đưa chúng ta đến gần cách Phạm Công Thiện hiểu về chính hành trình của mình.

Tuy nhiên, cần phân biệt hai vấn đề.

Thứ nhất, tác giả kể lại điều gì về bản thân.

Thứ hai, những điều ấy có thể được xác nhận độc lập đến đâu.

Lời tự thuật là một nguồn sử liệu quan trọng, nhưng không phải mọi chi tiết trong đó đều mặc nhiên được xác nhận. Muốn biết một cuốn sách đã xuất bản vào năm nào, ta cần bản sách, thư mục thư viện, quảng cáo xuất bản hoặc những chứng cứ đương thời. Muốn biết một bài viết từng xuất hiện trên tờ báo nào, ta cần tìm lại số báo ấy. Muốn xác định một người đã biết và sử dụng ngoại ngữ ở trình độ nào, ta cần xem xét văn bản thực tế mà người ấy đã đọc, viết hoặc dịch.

Cách làm này không biểu thị sự nghi ngờ đối với riêng Phạm Công Thiện. Nó là tiêu chuẩn áp dụng cho mọi nhân vật mà chúng ta nghiên cứu.

Một nhà tư tưởng có thể nhớ chính xác về đời mình. Nhưng nghiên cứu lịch sử không dừng lại ở việc tin hay không tin lời kể của nhân vật. Nó tìm cách đặt lời kể ấy bên cạnh những chứng cứ khác.

Bởi đôi khi, chính sự khác biệt giữa ký ức và tư liệu lại giúp chúng ta hiểu rõ hơn một con người.

3. Viết sách từ tuổi thiếu niên có nghĩa là gì?

Giả sử các thông tin về việc Phạm Công Thiện viết và xuất bản sách từ khi còn rất trẻ được xác nhận đầy đủ. Điều đó chứng minh điều gì?

Trước hết, nó chứng minh ông đã sớm tham gia hoạt động viết lách và nghiên cứu. Nếu các tác phẩm còn lại cho thấy khả năng sử dụng ngôn ngữ, tổng hợp tài liệu và tiếp cận những vấn đề khó ở độ tuổi ấy, chúng ta có thêm cơ sở để đánh giá năng lực trí tuệ của ông.

Nhưng từ đó đến kết luận rằng ông đã là một triết gia lớn ngay từ tuổi thiếu niên vẫn còn một khoảng cách đáng kể.

Viết về triết học không đồng nghĩa với việc đã xây dựng được một triết học của riêng mình.

Đọc nhiều tác giả không đồng nghĩa với việc đã hiểu sâu mọi tác giả ấy.

Sử dụng được nhiều ngôn ngữ không đồng nghĩa với việc đã làm chủ toàn bộ những truyền thống tư tưởng được viết bằng các ngôn ngữ đó.

Và đặc biệt, khả năng viết những câu văn mạnh mẽ, giàu hình ảnh không tự động chứng minh rằng những luận điểm nằm sau các câu văn ấy đều đúng.

Chúng ta cần phân biệt ít nhất bốn năng lực.

Một là năng lực tiếp nhận tri thức: đọc, ghi nhớ và tiếp cận những nguồn tư tưởng khác nhau.

Hai là năng lực diễn đạt: trình bày điều đã đọc bằng một ngôn ngữ có sức thuyết phục.

Ba là năng lực phê phán: nhận ra giới hạn, mâu thuẫn và giả định chưa được chứng minh trong những tư tưởng mình tiếp nhận.

Bốn là năng lực kiến tạo: hình thành câu hỏi, khái niệm và lập luận riêng, đủ rõ để người khác có thể đối thoại và phản biện.

Bốn năng lực này có liên quan với nhau nhưng không đồng nhất.

Một người có thể nổi bật về khả năng tiếp nhận và diễn đạt, nhưng vẫn cần thời gian để phát triển năng lực phê phán và kiến tạo. Một người khác có thể không gây ấn tượng bằng sự uyên bác sớm, nhưng về sau lại xây dựng được một hệ thống tư tưởng chặt chẽ.

Vì thế, nếu muốn đánh giá Phạm Công Thiện, chúng ta phải đọc tác phẩm của ông theo tiến trình thời gian, chứ không thể lấy tuổi trẻ làm bằng chứng thay cho việc phân tích tư tưởng.

4. Nguyễn Hiến Lê và câu chuyện cần được xác minh

Trong những lời kể về tuổi trẻ của Phạm Công Thiện, chi tiết liên quan đến Nguyễn Hiến Lê thường được nhắc lại. Theo lời tự thuật của Phạm Công Thiện, một cuốn sách ông viết khi còn trẻ đã có lời giới thiệu của Nguyễn Hiến Lê.

Nếu xác định được chính xác tên sách, bản in, lời giới thiệu và thời điểm xuất bản, đây sẽ là một tư liệu có giá trị.

Nguyễn Hiến Lê là một tác giả hoạt động lâu năm trong lĩnh vực biên khảo, dịch thuật và giáo dục. Việc ông giới thiệu một tác phẩm của một tác giả trẻ, nếu được xác nhận, sẽ giúp chúng ta hiểu thêm về sự tiếp nhận ban đầu đối với Phạm Công Thiện.

Tuy nhiên, cần tránh hai cách suy luận quá mức.

Cách thứ nhất là cho rằng một tác giả lớn từng giới thiệu sách của Phạm Công Thiện, do đó mọi đánh giá tích cực về năng lực của ông đều đã được chứng minh.

Cách thứ hai là xem lời giới thiệu ấy chỉ như một giai thoại, không cần kiểm tra.

Cả hai đều không thỏa đáng.

Điều cần làm là tìm bản sách cụ thể, đọc lời giới thiệu, xác định Nguyễn Hiến Lê đánh giá điều gì và đặt lời đánh giá ấy vào bối cảnh xuất bản đương thời.

Nếu tìm được văn bản gốc, chúng ta sẽ có cơ sở để trả lời những câu hỏi quan trọng hơn: Nguyễn Hiến Lê nhìn thấy tiềm năng nào ở người viết trẻ? Ông đánh giá năng lực ngôn ngữ, kiến thức chuyên môn hay khả năng nghiên cứu? Và liệu những nhận xét ban đầu ấy có được các tác phẩm về sau xác nhận hay không?

Cho đến khi tìm được chứng cứ trực tiếp, chi tiết này nên được ghi là một thông tin trong lời tự thuật cần đối chiếu, không nên trình bày như một sự kiện đã hoàn tất việc xác minh.

5. Một trí nhớ phi thường có đủ tạo nên một nhà tư tưởng?

Trong hình dung thông thường, người có trí nhớ tốt, đọc nhiều và có thể nhắc lại những tư tưởng phức tạp thường được xem là người có trí tuệ vượt trội.

Nhưng trí nhớ và tư duy không phải một.

Trí nhớ giúp con người lưu giữ tri thức. Tư duy giúp con người xem xét tri thức ấy, tìm ra mối liên hệ, nhận biết mâu thuẫn và đặt những câu hỏi mà tài liệu có sẵn chưa trả lời.

Một thư viện có thể chứa hàng nghìn cuốn sách nhưng không tự mình tạo ra một tư tưởng mới. Tương tự, một người có thể ghi nhớ rất nhiều tác phẩm mà vẫn chưa đưa ra được một lập luận độc lập về những vấn đề mình nghiên cứu.

Điều này đặc biệt quan trọng khi đọc Phạm Công Thiện, bởi văn phong của ông thường gắn với sự xuất hiện dày đặc của tên tác giả, khái niệm và truyền thống tư tưởng khác nhau.

Người đọc có thể bị cuốn hút bởi phạm vi tham chiếu rộng lớn ấy. Nhưng sự phong phú của những tên tuổi được nhắc đến chỉ là điểm khởi đầu của nghiên cứu.

Ta còn phải hỏi: ông sử dụng những tư tưởng đó như thế nào? Ông có trình bày đúng bối cảnh của chúng không? Ông tiếp nhận, biến đổi hay phản bác chúng ở điểm nào? Khi nối hai truyền thống tư tưởng lại với nhau, ông đưa ra luận cứ gì để chứng minh mối liên hệ ấy?

Chẳng hạn, khi đặt Nietzsche bên cạnh Thiền, điều quan trọng không phải là tìm những câu văn nghe có vẻ tương đồng. Ta phải xác định Nietzsche đang giải quyết vấn đề gì, một văn bản Thiền đang nói trong bối cảnh nào và Phạm Công Thiện đã thực hiện bước chuyển diễn giải ra sao.

Tương đồng về ngôn từ chưa chắc là tương đồng về tư tưởng.

Khác biệt về thuật ngữ cũng chưa chắc là khác biệt hoàn toàn về vấn đề.

Đây là công việc khó, nhưng không thể bỏ qua nếu chúng ta muốn đánh giá nghiêm túc năng lực tư tưởng của Phạm Công Thiện.

6. Tự phủ định mình: dấu hiệu của tự do hay một vòng xoáy?

Một chi tiết đáng chú ý trong lời nhìn lại năm 1970 là việc Phạm Công Thiện kể về những bản thảo cũ mà ông đã đốt bỏ.

Hành động ấy có thể được đọc như một biểu hiện của sự đoạn tuyệt với con người trước đây. Một tác giả không muốn tiếp tục mang theo những gì mình đã viết có thể đang tìm cách thoát khỏi những giới hạn của chính mình.

Nhưng cũng có thể đặt câu hỏi khác: phải chăng việc phủ định quá khứ đôi khi khiến con người đánh mất cơ hội nhận ra những gì trong quá khứ vẫn còn giá trị?

Tự phê phán là điều kiện cần của trưởng thành trí tuệ. Không ai có thể tiến bộ nếu xem mọi nhận định trước đây của mình là bất khả sai lầm.

Tuy nhiên, tự phê phán khác với phủ định toàn bộ.

Người biết tự phê phán có thể chỉ ra mình đã sai ở đâu, vì sao sai và cần sửa điều gì. Người chỉ phủ định có thể từ bỏ một quan điểm mà chưa xây dựng được căn cứ cho quan điểm thay thế.

Đối với một nhà tư tưởng, điều quan trọng không phải là đã phủ định bao nhiêu lần, mà là sau mỗi lần phủ định, khả năng hiểu biết và lập luận của mình có được nâng lên hay không.

Đây là một câu hỏi mà chúng ta cần tiếp tục đặt ra khi khảo sát các giai đoạn sáng tác của Phạm Công Thiện.

Liệu những tác phẩm về sau cho thấy ông ngày càng xây dựng được những lập luận rõ ràng hơn? Hay sự thay đổi chủ yếu diễn ra ở ngôn ngữ, chủ đề và cách tự diễn đạt?

Muốn trả lời, phải so sánh văn bản. Không thể chỉ dựa vào một câu chuyện hấp dẫn về hành động đốt bản thảo.

7. Huyền thoại về thiên tài và cái giá của sự ngưỡng mộ

Huyền thoại về một tài năng xuất hiện từ rất sớm có thể tạo ra những ảnh hưởng trái chiều.

Một mặt, nó giúp công chúng chú ý đến một tác giả vốn có thể bị bỏ quên. Nó khơi dậy sự tò mò, khuyến khích người trẻ tìm đọc và tạo nên một câu chuyện có sức lan truyền.

Mặt khác, huyền thoại có thể khiến người đọc ngừng đặt câu hỏi.

Nếu một người đã được xác định là thiên tài, những điều khó hiểu trong tác phẩm dễ được xem là biểu hiện của chiều sâu. Những mâu thuẫn có thể được giải thích như dấu hiệu của tư duy vượt khỏi khuôn khổ. Những chỗ thiếu luận chứng có thể được bỏ qua vì người đọc cho rằng tác giả đang diễn đạt một chân lý mà mình chưa đủ trình độ để hiểu.

Đây là một nguy cơ đối với mọi tác giả có phong cách đặc biệt, không riêng Phạm Công Thiện.

Sự ngưỡng mộ không có gì sai. Nhưng ngưỡng mộ không thể thay thế việc đọc.

Một tác phẩm xứng đáng được đọc lại không phải vì tác giả của nó đã được tôn vinh, mà vì những vấn đề trong tác phẩm vẫn còn khả năng thách thức người đọc.

Tương tự, phê bình cũng không có nghĩa là tìm mọi cách chứng minh một tác giả đã sai. Phê bình có giá trị khi xác định được điều gì đáng giữ lại, điều gì cần điều chỉnh và điều gì chưa đủ cơ sở để chấp nhận.

Đối với Phạm Công Thiện, cách tiếp cận ấy cho phép chúng ta vừa ghi nhận sức hấp dẫn của văn chương và hành trình trí tuệ của ông, vừa xem xét nghiêm túc những giới hạn có thể có trong cách diễn giải triết học.

8. Từ Phạm Công Thiện đến Hưng Quốc Học: người tự chủ không cần thần tượng

Ở đây, cuộc đối thoại chuyển sang một vấn đề rộng hơn.

Một xã hội muốn phát triển năng lực trí tuệ không chỉ cần những người có khả năng tiếp nhận tri thức. Xã hội ấy còn cần những con người có thể tự mình xem xét điều đã học, phân biệt chứng cứ với suy luận và chấp nhận sửa đổi nhận định khi có bằng chứng mới.

Theo hướng tiếp cận của Hưng Quốc Học, đó là một thành phần quan trọng của Dân Trí.

Dân Trí không chỉ là số lượng sách đã đọc, số ngoại ngữ biết sử dụng hay bằng cấp đã đạt được. Dân Trí còn thể hiện ở năng lực đánh giá thông tin, nhận biết giới hạn của hiểu biết và tự mình chịu trách nhiệm về kết luận.

Từ đó, việc nghiên cứu Phạm Công Thiện trở thành một bài học có ý nghĩa vượt khỏi cá nhân ông.

Chúng ta có thể kính trọng một người mà không cần đồng ý với mọi điều người ấy nói. Chúng ta có thể học từ một tác giả mà không biến tác giả thành thẩm quyền cuối cùng. Chúng ta có thể thừa nhận tài năng mà vẫn đặt câu hỏi về phương pháp, lập luận và giới hạn của tác phẩm.

Một nền văn hóa trí thức trưởng thành phải tạo được không gian cho cả sự ngưỡng mộ lẫn phản biện.

Nếu không, người được tôn vinh sẽ trở thành người không thể bị chất vấn; còn người đọc sẽ chỉ học cách lặp lại những điều đã được nói, thay vì phát triển năng lực tư duy của chính mình.

Tuy nhiên, cũng cần tránh cực đoan ngược lại. Phản biện không phải là phủ nhận mọi thẩm quyền, còn tự chủ không có nghĩa là xem nhẹ tri thức của người đi trước.

Người tự chủ là người có thể học hỏi sâu sắc mà không đánh mất quyền suy xét độc lập.

Đó cũng là sự khác biệt giữa tiếp nhận tri thức và phục tùng tri thức.

9. Kết luận: hãy để tác phẩm trả lời

Vậy Phạm Công Thiện có phải là một thần đồng?

Ở thời điểm này, chúng ta chưa nên đưa ra một kết luận tổng quát. Những câu chuyện về khả năng đặc biệt của ông cần được kiểm tra bằng hồ sơ xuất bản, văn bản đương thời, lời chứng có thể xác định nguồn gốc và việc đọc trực tiếp các tác phẩm còn lại.

Nhưng có một điều không cần chờ đến khi hoàn tất mọi hồ sơ mới có thể khẳng định: tuổi trẻ của Phạm Công Thiện là một vấn đề nghiên cứu đáng chú ý, còn giá trị tư tưởng của ông phải được đánh giá bằng những tiêu chuẩn độc lập với tuổi tác.

Nếu ông thực sự viết được những tác phẩm có giá trị từ rất sớm, đó là một thành tựu đáng ghi nhận.

Nếu một số câu chuyện về ông đã được truyền tụng hoặc phóng đại qua thời gian, chúng ta cần điều chỉnh những câu chuyện ấy.

Hai việc này không mâu thuẫn với nhau.

Mục tiêu của nghiên cứu không phải là bảo vệ một hình ảnh hoàn hảo, mà là hiểu một con người phức tạp trong hoàn cảnh lịch sử cụ thể.

Và có lẽ, cách tôn trọng Phạm Công Thiện tốt nhất không phải là tiếp tục gọi ông bằng những danh hiệu ngày càng lớn.

Đó là đọc ông đủ kỹ để biết ông đã thực sự nói gì, đủ công bằng để nhận ra những đóng góp của ông, và đủ độc lập để không biến lời nói của ông thành chân lý bất khả tranh luận.

Bởi cuối cùng, câu hỏi quan trọng nhất không phải là Phạm Công Thiện đã được gọi là gì.

Câu hỏi là: sau khi gạt bỏ những danh xưng, chúng ta còn tìm thấy điều gì trong tác phẩm của ông khiến mình phải suy nghĩ?

Và nếu tác phẩm ấy thực sự có sức mạnh, nó có thể đứng vững trước sự khảo sát nghiêm túc mà không cần được bảo vệ bằng huyền thoại hay không?

Đó là phép thử mà chúng ta sẽ tiếp tục áp dụng trong những chương sau.

Hoàng Phong Nhã 

---

TÀI LIỆU THAM KHẢO

1. Phạm Công Thiện, Ý thức mới trong văn nghệ và triết học, đặc biệt phần nhìn lại tác phẩm sau mười năm, viết ngày 25 tháng 4 năm 1970. Cần đối chiếu với bản in cụ thể để xác định chính xác ấn bản và số trang.
2. Open Library, hồ sơ thư mục Ý thức mới trong văn nghệ và triết học. Dùng để đối chiếu thông tin xuất bản; không thay thế việc kiểm tra bản sách gốc.
3. Thư viện Hoa Sen, văn bản Ý thức mới trong văn nghệ và triết học. Nguồn tham khảo cho lời tự thuật của Phạm Công Thiện; cần kiểm tra quan hệ giữa bản đăng trực tuyến và bản in.
4. Nguyễn Hiến Lê, các thư mục tác phẩm và bản sách có liên quan. Cần tiếp tục truy tìm bản sách được cho là có lời giới thiệu của ông để xác minh tên sách, niên đại và nội dung.
5. Các hồi ức, bài viết tưởng niệm và tiểu sử Phạm Công Thiện. Chỉ sử dụng như nguồn hồi ức hoặc lịch sử tiếp nhận, trừ khi thông tin được xác nhận độc lập.

Ghi chú về mức độ xác minh: Chương này phân tích vấn đề huyền thoại hóa nhân vật và cách đánh giá năng lực trí tuệ. Những thông tin về sách xuất bản thời niên thiếu, ngoại ngữ và lời giới thiệu của Nguyễn Hiến Lê chưa được trình bày như các sự kiện đã xác minh độc lập. Muốn kết luận về từng trường hợp, cần có hồ sơ thư mục hoặc văn bản gốc tương ứng.

Posted in: ĐỐI THOẠI VỚI PHẠM CÔNG THIỆN