HỒ SƠ 03 - ĐỐI THOẠI VỚI NGUYỄN VĂN BÔNG Từ di sản trí thức đến tư tưởng kiến tạo quốc gia

ĐỐI THOẠI VỚI NGUYỄN VĂN BÔNG

Từ di sản trí thức đến tư tưởng kiến tạo quốc gia

PHẦN I

NGUYỄN VĂN BÔNG – CON NGƯỜI, THỜI ĐẠI VÀ CÁCH TƯ DUY

HỒ SƠ 03

NGUYỄN VĂN BÔNG VÀ PHƯƠNG PHÁP TƯ DUY CHÍNH TRỊ

Một tư tưởng chính trị không bắt đầu từ câu trả lời, mà bắt đầu từ cách đặt câu hỏi

Nếu Hồ sơ 01 đặt Nguyễn Văn Bông vào vị trí của một trí thức trong một thời đại biến động, Hồ sơ 02 đặt ông vào bối cảnh chính trị – pháp lý đặc biệt của Việt Nam giữa chiến tranh, phân chia và xây dựng quốc gia, thì Hồ sơ 03 phải đi sâu thêm một tầng:

Nguyễn Văn Bông đã suy nghĩ về chính trị như thế nào?

Đây không phải câu hỏi ông đứng về phía nào trong một cuộc tranh chấp chính trị cụ thể. Cũng không phải câu hỏi ông đã đưa ra bao nhiêu giải pháp cho Việt Nam.

Điều đáng quan tâm hơn là cách ông tiếp cận đối tượng chính trị.

Ông bắt đầu từ đâu khi nghiên cứu quyền lực? Ông phân biệt những khái niệm căn bản như thế nào? Ông nhìn mối quan hệ giữa Nhà nước và công dân ra sao? Ông đọc hiến pháp như một văn bản pháp lý hay như một cơ chế tổ chức quyền lực? Ông đối chiếu các nguyên tắc hiến định với đời sống chính trị thực tế như thế nào?

Đọc Luật Hiến pháp và Chính trị học, có thể nhận thấy một cấu trúc tư duy khá rõ.

Bông bắt đầu từ quyền lực và quyền uy, đi đến hiện tượng chính trị, chính quyền, quốc gia, rồi đến hiến pháp và các định chế công quyền. Mục lục nguyên tác cho thấy phần lý thuyết đại cương được tổ chức theo đúng trình tự này.

Đó không phải một sự sắp xếp ngẫu nhiên.

Nó cho thấy một phương pháp:

Muốn hiểu chính trị, trước hết phải hiểu quyền lực; muốn hiểu quyền lực, phải hiểu nó được tổ chức trong những cộng đồng và định chế nào; muốn hiểu Nhà nước, phải hiểu chính quyền, quốc gia và hiến pháp; và muốn hiểu hiến pháp, phải đối chiếu văn bản pháp lý với đời sống chính trị.

Đây chính là điều làm cho Bông đáng được nghiên cứu như một nhà tư tưởng về phương pháp, chứ không chỉ như một tác giả của những nhận định chính trị thuộc một thời kỳ.

I. TỪ KHẨU HIỆU CHÍNH TRỊ ĐẾN PHÂN TÍCH CẤU TRÚC QUYỀN LỰC

Một trong những đặc điểm rõ nhất trong tư duy của Bông là ông không bắt đầu nghiên cứu chính trị bằng các nhân vật chính trị.

Ông bắt đầu bằng quyền lực.

Ngay phần mở đầu Luật Hiến pháp và Chính trị học, Bông xác định chính trị học là khoa học nghiên cứu về quyền hành và các hiện tượng phát sinh từ quyền hành; đồng thời ông phân biệt phạm vi của chính trị học với luật hiến pháp. Theo ông, luật hiến pháp nghiên cứu các quy tắc pháp lý liên quan đến việc tổ chức và sử dụng quyền lực chính trị, việc thiết lập các cơ quan công quyền và sự tham dự vào việc thực thi quyền lực; chính trị học đi sâu vào những hiện tượng chính trị và mối tương quan giữa chúng.

Điểm này rất quan trọng.

Nếu chỉ nhìn chính trị qua nhân vật, chúng ta rất dễ rơi vào cách giải thích:

người này tốt;

người kia xấu;

nhà lãnh đạo này yêu nước;

người khác phản bội;

người này tài giỏi;

người kia bất tài.

Những nhận xét ấy có thể có giá trị trong từng trường hợp.

Nhưng chúng chưa đủ để giải thích một quốc gia.

Bởi một người tốt vẫn có thể hoạt động trong một định chế thiết kế kém.

Một người có năng lực vẫn có thể gây hậu quả nghiêm trọng nếu quyền lực mà họ sử dụng không có giới hạn thích đáng.

Một chính quyền có thể thay đổi người đứng đầu nhưng vẫn giữ nguyên cơ chế tạo ra cùng một loại sai lầm.

Ngược lại, một người không hoàn hảo vẫn có thể bị buộc phải hành động trong những giới hạn của một thể chế tốt.

Vì vậy, câu hỏi chính trị cần được chuyển từ:

Ai đang cầm quyền?

sang:

Quyền lực ấy là gì?

Nó được trao bằng cách nào?

Nó được sử dụng thông qua cơ quan nào?

Giới hạn ở đâu?

Ai có quyền kiểm soát?

Ai có quyền phản đối?

Ai chịu trách nhiệm khi quyền lực được sử dụng sai?

Đó là sự chuyển đổi từ chính trị của con người sang chính trị của quyền lực và định chế.

Và đây là một trong những giá trị phương pháp luận quan trọng nhất của Bông.

II. PHÂN BIỆT KHÁI NIỆM TRƯỚC KHI PHÁN ĐOÁN

Tư duy chính trị của Bông còn có một đặc điểm khác: ông dành rất nhiều công sức cho việc xác định khái niệm.

Trong nguyên tác, ông lần lượt phân biệt quyền lực và quyền uy, chính quyền và cộng đồng chính trị, quốc gia và chính quyền, rồi tiếp tục phân tích hiến pháp dưới những góc độ khác nhau. Cấu trúc ấy cho thấy ông không muốn sử dụng các khái niệm chính trị như những khẩu hiệu đã có sẵn ý nghĩa.

Điều này có ý nghĩa vượt ra ngoài kỹ thuật viết sách.

Trong chính trị, một từ có thể chứa nhiều nghĩa.

“Dân chủ” có thể được dùng để chỉ một nguyên tắc, một chế độ, một thủ tục bầu cử hoặc một lý tưởng chính trị.

“Nhà nước mạnh” có thể chỉ một Nhà nước có năng lực thực thi pháp luật; nhưng cũng có thể bị hiểu thành một Nhà nước có quyền lực rất lớn và ít bị giới hạn.

“Chủ quyền nhân dân” có thể là một nguyên tắc hiến định; nhưng câu hỏi tiếp theo phải là: nhân dân thực hiện chủ quyền ấy thông qua những cơ chế nào?

“Đối lập” có thể là một lực lượng chính trị hợp pháp; nhưng trong ngôn ngữ của một chế độ đang bị đe dọa, nó cũng có thể bị đồng nhất với chống đối hay phá hoại.

Nếu không định nghĩa, tranh luận dễ trở thành tranh cãi về từ ngữ.

Nếu định nghĩa rõ, chúng ta bắt đầu có khả năng kiểm tra lập luận.

Đây là lý do phương pháp của Bông có thể được diễn giải thành một nguyên tắc:

Trước khi hỏi một điều đúng hay sai, phải biết chính xác điều đang được nói đến là gì.

Nhưng ở đây cần phân biệt.

Bông không xây dựng một “lý thuyết về quyền lực của ngôn ngữ” theo nghĩa hiện đại.

Đó là Diễn giải của chúng ta từ phương pháp khái niệm của ông.

Hưng Quốc Học có thể đi thêm một bước: một xã hội muốn tranh luận có chất lượng phải xây dựng được một vốn từ chính trị đủ chính xác để những người bất đồng vẫn có thể hiểu nhau.

Đó là một vấn đề đặc biệt quan trọng đối với một xã hội hiện đại, nơi cùng một từ có thể được sử dụng đồng thời trong pháp luật, truyền thông, mạng xã hội và tranh luận chính trị.

III. QUYỀN LỰC KHÔNG CHỈ LÀ KHẢ NĂNG CƯỠNG BÁCH

Ở đây tư duy của Bông trở nên tinh tế hơn nếu đọc trực tiếp nguyên tác.

Ông không đồng nhất quyền lực quốc gia với cưỡng bách.

Khi phân tích chính quyền, ông phân biệt quyền lực và uy quyền, đồng thời giải thích rằng sự tồn tại lâu dài của quyền lực Nhà nước không thể chỉ dựa trên sức mạnh cưỡng chế. Quyền lực quốc gia còn phải có một nền tảng pháp lý và sự nhìn nhận của công dân về tính chính đáng của uy quyền.

Điều đó mở ra một vấn đề quan trọng.

Một Nhà nước có thể có:

khả năng bắt buộc người khác tuân theo;

nhưng khả năng ấy chưa đồng nghĩa với:

khả năng khiến người dân nhìn nhận quyền lực ấy là có cơ sở chính đáng.

Đây là sự khác biệt giữa quyền lực và uy quyền.

Bông còn đi xa hơn khi cho rằng trong một quốc gia, việc cầm quyền không phải là một thứ sở hữu riêng. Nhà cầm quyền hành xử quyền lực trong khuôn khổ những nguyên tắc và thủ tục nhất định; quốc gia tồn tại lâu dài hơn những người đang nắm chính quyền.

Đây là một điểm đặc biệt quan trọng.

Nhà nước không phải tài sản của người đang cầm quyền.

Người cầm quyền chỉ là người thực hiện một chức năng công trong một định chế tồn tại vượt khỏi cá nhân họ.

Đây là nền tảng của tư duy định chế hóa quyền lực.

IV. TỪ QUYỀN LỰC CÁ NHÂN ĐẾN QUYỀN LỰC ĐƯỢC ĐỊNH CHẾ HÓA

Bông dành sự chú ý đáng kể cho sự khác biệt giữa quyền lực được cá nhân hóa và quyền lực được định chế hóa.

Trong cách ông trình bày, khi chính quyền được coi như một thứ sở hữu riêng của người nắm quyền, quyền lực có thể được sử dụng tùy theo ý chí cá nhân. Trái lại, trong một quốc gia mà chính quyền được định chế hóa, người cầm quyền thay đổi nhưng quốc gia vẫn tồn tại; việc cầm quyền trở thành một chức năng bị ràng buộc bởi các quy tắc, thủ tục và nguyên tắc.

Đây là một chuyển biến rất lớn trong tư duy chính trị.

Nếu quyền lực thuộc về cá nhân, câu hỏi trung tâm là:

Ai là người mạnh nhất?

Nếu quyền lực thuộc về định chế, câu hỏi trở thành:

Quyền lực được trao cho ai, trong thời hạn nào, bằng thủ tục nào và dưới những giới hạn nào?

Khi ấy, người cầm quyền không còn là chủ sở hữu của quyền lực công.

Họ là người được giao quyền hành xử một chức năng công.

Điều này giải thích vì sao Bông đặc biệt quan tâm đến hiến pháp.

Hiến pháp không chỉ xác định ai được làm gì.

Nó còn xác định quyền lực được hợp thức hóa và bị giới hạn như thế nào.

Trong phần nghiên cứu về hiến pháp, Bông viết rằng hiến pháp quy định tổ chức chính quyền, hợp thức hóa chính quyền và giới hạn chính quyền trong khuôn khổ của định chế.

Đây là một trong những điểm quan trọng nhất để hiểu phương pháp tư duy của ông.

V. TỪ HIẾN PHÁP TRÊN GIẤY ĐẾN HIẾN PHÁP TRONG ĐỜI SỐNG

Nếu chỉ đọc mục lục Luật Hiến pháp và Chính trị học, có thể tưởng Bông chủ yếu là một nhà luật học mô tả các định chế.

Đọc kỹ hơn sẽ thấy điều ngược lại.

Ông luôn cố gắng nối quy phạm pháp lý với thực tế chính trị.

Đây cũng là điều Hồ sơ 02 đã chỉ ra.

Khi phân tích các chế độ chính trị, Bông không chỉ hỏi hiến pháp quy định cơ cấu gì. Ông quan tâm đến việc quyền lực thực sự được tập trung hay phân tán như thế nào.

Trong phần phân tích về những chế độ tập trung quyền lực, ông chỉ ra khả năng một hệ thống có thể mang hình thức của một chính thể cổ điển nhưng trên thực tế quyền lực lại tập trung vào một trung tâm chính trị. Ông lấy trường hợp nghị viện chỉ còn vai trò hình thức như một ví dụ của khoảng cách giữa thiết kế hiến định và quyền lực thực tế.

Đây là phương pháp đối chiếu.

Một hiến pháp có thể quy định phân quyền.

Nhưng phải hỏi quyền lực thực tế có phân quyền không.

Một nghị viện có thể tồn tại.

Nhưng phải hỏi nghị viện có thực sự kiểm soát hành pháp không.

Một cuộc bầu cử có thể diễn ra.

Nhưng phải hỏi người dân có những lựa chọn chính trị thực chất đến đâu.

Một quyền có thể được ghi nhận.

Nhưng phải hỏi người có quyền có khả năng sử dụng và bảo vệ quyền ấy hay không.

Vì vậy:

Văn bản pháp lý là điểm khởi đầu của nghiên cứu thể chế, không phải điểm kết thúc.

Đây là một trong những bài học phương pháp quan trọng nhất chúng ta có thể rút ra từ Bông.

VI. PHƯƠNG PHÁP ĐỐI CHIẾU: NGUYÊN TẮC VÀ THỰC TIỄN

Một định chế không chỉ sống bằng điều khoản.

Nó sống bằng cách con người vận hành những điều khoản ấy.

Trong lời nói đầu bản in lần thứ hai, Bông không chỉ quan tâm đến thiết kế các định chế mới mà còn phê bình cách chúng được vận hành. Ông đặc biệt lưu ý rằng hành vi của những người bên trong định chế có thể làm tổn hại đến chính tinh thần của định chế và làm suy giảm niềm tin của công chúng.

Đây là một nhận xét có chiều sâu.

Một nghị viện có thể được thiết kế đúng nhưng vẫn suy yếu nếu người đại diện không thực hiện nghiêm túc chức năng của mình.

Một nền tư pháp có thể được trao địa vị hiến định nhưng vẫn không thực sự độc lập nếu những người trong hệ thống không bảo vệ tính độc lập ấy.

Một chính phủ có thể có thẩm quyền hợp pháp nhưng có thể làm suy giảm lòng tin nếu việc sử dụng quyền lực thường xuyên đi ngược những chuẩn mực mà chính thể chế đặt ra.

Như vậy, nghiên cứu thể chế phải quan sát đồng thời:

thiết kế luật lệ;

cơ chế vận hành;

con người trong định chế;

văn hóa chính trị;

và phản ứng của xã hội.

Ở đây cần tránh biến một nhận xét của Bông thành một công thức hiện đại mà ông chưa đưa ra.

Điều chúng ta có thể nói chắc chắn là:

Bông không xem định chế như một cỗ máy tự động. Ông nhìn thấy vai trò của con người trong việc làm cho định chế hoạt động hoặc suy yếu.

Đó là Bông.

Từ đó, Diễn giải có thể phát triển thành một vấn đề rộng hơn: chất lượng thể chế không chỉ phụ thuộc vào thiết kế mà còn phụ thuộc vào văn hóa sử dụng quyền lực.

Còn Hưng Quốc phải tiếp tục hỏi: làm thế nào để thiết kế thể chế sao cho ngay cả khi con người không hoàn hảo, hệ thống vẫn có khả năng hạn chế sai lầm và sửa chữa hậu quả?

VII. “ĐỐI LẬP” – MỘT CHÌA KHÓA ĐỂ ĐỌC BÔNG

Một trong những minh chứng rõ nhất cho phương pháp tư duy của Bông là bài diễn văn “Vấn đề Đối lập trong Chánh thể Dân chủ” năm 1963.

Bài diễn văn này đặc biệt quan trọng vì nó cho thấy Bông không xem đối lập đơn giản là lực lượng chống chính phủ.

Ông đặt đối lập vào chính cấu trúc của chính thể dân chủ.

Trong bài diễn văn, Bông coi đối lập là một biểu hiện của tự do chính trị, nhấn mạnh tính hợp pháp của đối lập và xác định chức năng hạn chế, kiểm soát chính quyền là một trong những hoạt động cốt yếu của đối lập.

Điểm này cần được giữ đúng nguyên văn tinh thần của Bông.

Đối lập không đồng nghĩa với chống quốc gia.

Bất đồng không đồng nghĩa với phiến loạn.

Đối lập chính trị, theo Bông, phải tồn tại trong khuôn khổ pháp luật.

Đây là một phân biệt rất quan trọng trong bối cảnh mà bất đồng chính trị rất dễ bị đẩy sang ngôn ngữ của đối đầu.

Từ đây, Diễn giải có thể đi thêm một bước:

Một nền chính trị có đối lập không chỉ có thêm một lực lượng tranh cử.

Nó có thêm một cơ chế phản hồi quyền lực.

Đối lập có thể phát hiện khuyết điểm của chính phủ, chất vấn quyết định, đưa ra chính sách thay thế, đại diện cho những lợi ích khác và chuẩn bị phương án thay thế khi chính phủ mất khả năng điều hành.

Nhưng đây là phần phát triển của chúng ta.

Không nên nói Bông đã xây dựng đầy đủ lý thuyết hiện đại về “phản hồi chính sách”.

Điều ông cung cấp là một tiền đề quan trọng:

Một chính thể dân chủ cần những lực lượng có khả năng bất đồng hợp pháp và kiểm soát chính quyền.

VIII. TỪ ĐỐI LẬP ĐẾN PHẢN BIỆN QUYỀN LỰC

Nếu nhìn từ Hưng Quốc Học, giá trị sâu hơn của đối lập không chỉ nằm ở việc thay thế một chính phủ.

Nó nằm ở khả năng làm cho quyền lực nhận được thông tin từ bên ngoài chính quyền.

Một chính phủ chỉ nghe những người đồng ý với mình sẽ nhận được một bức tranh không đầy đủ về xã hội.

Một hệ thống mà mọi ý kiến đều phải đi qua cùng một kênh có thể tạo ra một loại nguy cơ đặc biệt: thông tin xấu bị loại bỏ trước khi đến được người quyết định.

Đây là nơi Hưng Quốc Học phát triển từ tư tưởng Bông:

Phản biện không phải chỉ là quyền nói khác; phản biện là một cơ chế giúp hệ thống phát hiện những điều mà trung tâm quyền lực có thể không nhìn thấy.

Từ đó có thể hình thành một nguyên lý:

Một quốc gia mạnh không phải là quốc gia không có tiếng nói phản biện; đó là quốc gia có khả năng biến phản biện thành thông tin để cải thiện quyết định công.

Đây là Hưng Quốc, không phải lời gán cho Bông.

Và nó sẽ trở thành một trong những mắt xích dẫn tới khái niệm năng lực tự hiệu chỉnh quốc gia ở Hồ sơ 39.

IX. BÔNG KHÔNG CHỈ HỎI “AI CÓ QUYỀN?”, MÀ CÒN HỎI “QUYỀN LỰC ĐƯỢC TỔ CHỨC RA SAO?”

Đây có lẽ là đặc điểm phương pháp quan trọng nhất của Hồ sơ 03.

Trong tranh luận chính trị thông thường, câu hỏi trung tâm thường là:

Ai nên cầm quyền?

Tư duy hiến pháp đặt một câu hỏi sâu hơn:

Dù ai cầm quyền, quyền lực ấy phải được tổ chức như thế nào?

Đây là sự chuyển dịch từ chính trị của cá nhân sang chính trị của định chế.

Nếu một hệ thống chỉ tốt khi có một người lãnh đạo tốt, thì bản thân hệ thống đó vẫn có một điểm yếu rất lớn.

Bởi người lãnh đạo sẽ thay đổi.

Thế hệ sẽ thay đổi.

Hoàn cảnh sẽ thay đổi.

Khủng hoảng sẽ xuất hiện.

Một hiến pháp tốt vì thế không thể được thiết kế với giả định rằng mọi người cầm quyền đều tốt.

Nó phải hoạt động ngay cả khi người cầm quyền chỉ là những con người bình thường, với lợi ích, tham vọng, giới hạn và khả năng sai lầm của họ.

Đây là ý nghĩa sâu xa của việc định chế hóa quyền lực.

Mục tiêu không phải tìm một nhà lãnh đạo hoàn hảo.

Mục tiêu là xây dựng một hệ thống trong đó:

người có năng lực có thể hành động;

người có quyền bị giới hạn;

người làm sai có thể bị kiểm soát;

và người dân có cơ chế thay đổi người cầm quyền mà không phải phá hủy quốc gia.

Đó là tư duy hiến định.

X. NHƯNG PHƯƠNG PHÁP CỦA BÔNG VẪN CÓ GIỚI HẠN

Đối thoại với Bông không có nghĩa là biến ông thành một học giả không có giới hạn.

Ngược lại, tôn trọng một trí thức là đặt tư tưởng của ông vào đúng thời đại và nhìn thấy cả những câu hỏi mà thời đại ông chưa thể đặt ra.

1. Bông chủ yếu nghiên cứu quyền lực trong cấu trúc Nhà nước – hiến pháp

Trọng tâm của ông nằm ở:

Nhà nước; chính quyền; hiến pháp; nghị viện; hành pháp; tư pháp; chính đảng; đối lập; công dân.

Đó là những trung tâm quyền lực cốt lõi của thế kỷ XX.

Nhưng thế kỷ XXI đã xuất hiện những trung tâm quyền lực mà Bông không thể nghiên cứu theo cách ngày nay:

nền tảng số;

dữ liệu;

thuật toán;

trí tuệ nhân tạo;

tập đoàn công nghệ xuyên quốc gia;

mạng lưới tài chính toàn cầu;

các tổ chức quốc tế;

các cộng đồng xuyên biên giới.

Không phải vì những vấn đề ấy làm cho tư duy của Bông lỗi thời.

Ngược lại, chúng cho thấy phương pháp của ông cần được mở rộng sang những hình thức quyền lực mới.

Nếu câu hỏi của Bông là:

Ai có quyền?

thì thế kỷ XXI phải hỏi thêm:

Ai kiểm soát dữ liệu?

Ai thiết kế thuật toán?

Ai quyết định tiêu chuẩn của một nền tảng?

Ai chịu trách nhiệm khi một quyết định tự động gây hậu quả?

Đó là những câu hỏi mới.

XI. TỪ KIỂM SOÁT QUYỀN LỰC ĐẾN NĂNG LỰC QUỐC GIA

Một giới hạn khác của cách tiếp cận truyền thống về thể chế là nguy cơ chỉ nhìn quốc gia từ phía kiểm soát quyền lực.

Kiểm soát quyền lực là cần thiết.

Nhưng quốc gia còn phải hành động.

Một Nhà nước có cơ chế kiểm soát quyền lực tốt nhưng không có năng lực giáo dục, khoa học, hành chính, hạ tầng, kinh tế hay ứng phó khủng hoảng thì vẫn có thể không đáp ứng được những yêu cầu căn bản của xã hội.

Đây là nơi Hưng Quốc Học đặt một câu hỏi khác:

Một Nhà nước bị giới hạn có đủ năng lực để làm những việc mà quốc gia cần hay không?

Câu hỏi này không phủ nhận Bông.

Nó nối dài tư duy của ông.

Bông giúp chúng ta hiểu vì sao quyền lực phải được tổ chức và giới hạn.

Hưng Quốc Học hỏi thêm:

Quyền lực được giới hạn rồi thì năng lực hành động được tạo ra bằng cách nào?

Từ đó, hai yêu cầu phải cùng tồn tại:

kiểm soát quyền lực

và

xây dựng năng lực Nhà nước.

Không thể lấy cái này thay cho cái kia.

XII. TỪ ĐỐI LẬP ĐẾN NĂNG LỰC TỰ HIỆU CHỈNH

Đây là bước phát triển xa hơn nữa.

Bông quan tâm đến:

đối lập; nghị viện; công luận; các định chế; giới hạn quyền lực. Những cơ chế đó giúp một hệ thống nhận được phản hồi.

Nhưng Hưng Quốc Học đặt thêm một câu hỏi:

Sau khi nhận được phản hồi, hệ thống có khả năng sửa chữa chính mình hay không?

Đây là vấn đề của năng lực tự hiệu chỉnh quốc gia.

Một quốc gia không thể tránh mọi sai lầm.

Một chính phủ không thể dự đoán mọi khủng hoảng.

Một đạo luật không thể hoàn hảo ngay từ đầu.

Một chính sách có thể tạo ra hậu quả ngoài dự kiến.

Vấn đề không phải là làm sao để không bao giờ sai.

Vấn đề là:

sai có được phát hiện không;

phản biện có được tiếp nhận không;

dữ liệu có được xem xét không;

người ra quyết định có sửa không;

bài học có được thể chế hóa không.

Khái niệm này thuộc về Hưng Quốc Học.

Không nên gán ngược cho Bông.

Nhưng có thể thấy một mạch phát triển:

Bông → kiểm soát quyền lực → phản hồi xã hội → Hưng Quốc → năng lực tự hiệu chỉnh.

XIII. PHẢN ĐỀ: CÓ PHẢI KIỂM SOÁT QUYỀN LỰC CÀNG NHIỀU THÌ NHÀ NƯỚC CÀNG TỐT?

Không.

Đây là một phản đề cần thiết.

Một hệ thống có quá nhiều tầng kiểm soát nhưng thiết kế không rõ ràng có thể dẫn đến:

quyết định chậm; trách nhiệm bị chia nhỏ; cơ quan đùn đẩy; không rõ ai chịu trách nhiệm cuối cùng; chính sách thiếu nhất quán.

Vì thế, kiểm soát quyền lực không đồng nghĩa với làm cho mọi quyết định trở nên khó khăn.

Mục tiêu của kiểm soát là ngăn quyền lực bị lạm dụng, chứ không phải làm tê liệt năng lực hành động.

Ngược lại, một Nhà nước có quá ít kiểm soát có thể quyết định nhanh nhưng phải trả giá bằng những sai lầm mà không ai đủ khả năng ngăn chặn.

Do đó, bài toán không phải:

nhiều quyền lực hay ít quyền lực.

Mà là:

quyền lực nào, cho ai, để làm gì, trong giới hạn nào, chịu trách nhiệm trước ai và được kiểm tra bằng cơ chế nào.

Đây mới là tư duy thể chế.

Và từ góc nhìn Hưng Quốc:

Nhà nước mạnh không phải là Nhà nước có thể làm mọi việc; Nhà nước mạnh là Nhà nước có đủ năng lực làm những việc cần thiết, đồng thời có đủ kỷ luật thể chế để không vượt quá giới hạn của mình.

XIV. CASE STUDY – KHI ĐỊNH CHẾ BỊ SUY YẾU BỞI CHÍNH CON NGƯỜI TRONG NÓ

Một trường hợp đặc biệt đáng chú ý nằm ngay trong lời nói đầu bản in lần thứ hai của Luật Hiến pháp và Chính trị học.

Bông không chỉ phê bình những vấn đề của thiết kế thể chế.

Ông còn quan sát cách những người bên trong các định chế thực hiện vai trò của mình.

Điều này rất quan trọng.

Bởi cùng một bộ quy tắc có thể tạo ra những kết quả khác nhau tùy thuộc vào cách những người tham gia thực hiện chức năng của mình.

Một nghị viện có thể được trao quyền giám sát.

Nhưng nếu nghị sĩ không sử dụng quyền ấy một cách có trách nhiệm, chức năng giám sát có thể trở thành hình thức.

Một chính phủ có thể được trao thẩm quyền.

Nhưng nếu hành pháp không tôn trọng giới hạn pháp lý, quyền lực hợp pháp có thể bị biến dạng.

Một tòa án có thể có địa vị độc lập.

Nhưng nếu người thẩm phán không bảo vệ tính độc lập ấy, địa vị hiến định không tự mình tạo ra tư pháp độc lập.

Từ đây có thể rút ra một kết luận thận trọng:

Thiết kế thể chế là điều kiện cần, nhưng đời sống của thể chế còn phụ thuộc vào cách con người sử dụng nó.

Đây chính là chỗ Bông nối luật hiến pháp với chính trị học.

Luật quy định khuôn khổ.

Chính trị cho thấy con người vận hành trong khuôn khổ ấy như thế nào.

XV. QUY LUẬT VẬN HÀNH CỦA XÃ HỘI

Từ phương pháp của Bông, có thể rút ra một quy luật:

Quyền lực không thể được hiểu chỉ bằng người nắm quyền; phải được hiểu bằng cấu trúc trao quyền, giới hạn quyền, kiểm soát quyền và trách nhiệm của người sử dụng quyền.

Nhưng Hưng Quốc Học bổ sung thêm một tầng:

Một cấu trúc quyền lực chỉ thực sự phục vụ quốc gia khi nó đồng thời tạo ra năng lực hành động, khả năng tiếp nhận phản hồi và khả năng sửa chữa sai lầm.

Như vậy, tư duy chính trị trưởng thành có thể đi qua bốn câu hỏi:

Ai có quyền?

↓

Quyền ấy được tổ chức như thế nào?

↓

Quyền ấy được kiểm soát ra sao?

↓

Hệ thống có khả năng hành động, học hỏi và sửa chữa hay không?

Đây là bước chuyển từ chính trị học của quyền lực sang chính trị học của năng lực quốc gia.

XVI. BÀI HỌC HƯNG QUỐC

Nguyễn Văn Bông để lại trước hết không phải một danh sách chính sách có thể sao chép.

Ông để lại một cách đặt vấn đề.

Phải định nghĩa quyền lực trước khi phán xét quyền lực.

Phải nghiên cứu thể chế chứ không chỉ nghiên cứu cá nhân.

Phải phân biệt hiến pháp như văn bản với đời sống hiến pháp.

Phải đối chiếu nguyên tắc pháp lý với thực tế vận hành.

Phải quan sát hành vi của con người trong định chế.

Phải nhìn nhận đối lập hợp pháp và phản biện như những thành tố của đời sống dân chủ.

Phải hiểu rằng một định chế có thể suy yếu không chỉ vì thiết kế sai mà còn vì những người vận hành nó.

Nhưng thế hệ hôm nay phải đặt thêm những câu hỏi mà thời đại của Bông chưa thể đặt ra đầy đủ.

Không chỉ:

Làm thế nào để không ai có quá nhiều quyền lực?

Mà còn:

Làm thế nào để Nhà nước có đủ năng lực thực hiện những nhiệm vụ mà xã hội cần?

Không chỉ:

Làm thế nào để phản biện chính quyền?

Mà còn:

Làm thế nào để hệ thống biến phản biện thành thông tin để sửa chữa chính sách?

Không chỉ:

Làm thế nào để thiết kế một định chế tốt?

Mà còn:

Làm thế nào để định chế ấy có khả năng sống, học hỏi và thích nghi qua nhiều thế hệ?

Đó là nơi cuộc đối thoại với Nguyễn Văn Bông chuyển từ nghiên cứu lịch sử tư tưởng sang kiến tạo tư tưởng cho tương lai.

XVII. MỆNH ĐỀ HƯNG QUỐC CỦA HỒ SƠ 03

Có thể cô đọng Hồ sơ 03 trong một mệnh đề:

Muốn hiểu chính trị, phải nhìn vào cấu trúc của quyền lực; muốn xây dựng quốc gia, phải kết hợp giới hạn quyền lực với năng lực hành động.

Và có thể cô đọng hơn nữa:

Quyền lực phải bị giới hạn; Nhà nước phải có năng lực.

Hai vế này không triệt tiêu nhau.

Một Nhà nước có quyền lực nhưng không có giới hạn có thể trở thành quyền lực tùy tiện.

Một Nhà nước có nhiều giới hạn nhưng thiếu năng lực có thể trở thành bất lực.

Hưng Quốc Học vì thế không lựa chọn giữa Nhà nước mạnh và Nhà nước bị kiểm soát.

Hưng Quốc đặt ra một yêu cầu kép:

Nhà nước mạnh về năng lực và bị giới hạn về quyền lực.

Nhưng ngay cả điều đó vẫn chưa phải điểm cuối.

Một quốc gia còn phải có khả năng nhận biết khi mình sai, tiếp nhận phản biện, sửa chữa chính sách và học được từ những khủng hoảng đã trải qua.

Vì vậy, đường dây tư tưởng mà Hồ sơ 03 mở ra sẽ còn tiếp tục:

Quyền lực → Định chế → Giới hạn → Phản biện → Năng lực → Tự hiệu chỉnh.

Đó là con đường từ tư duy về quyền lực đến tư duy về năng lực quốc gia.

XVIII. CÂU HỎI MỞ SANG HỒ SƠ 04

Nếu Bông bắt đầu từ quyền lực, quyền uy, chính quyền, quốc gia và hiến pháp, thì một câu hỏi lớn hơn tất yếu xuất hiện:

Quốc gia thực chất là gì?

Có phải quốc gia chỉ là một lãnh thổ?

Có phải quốc gia là một Nhà nước?

Có phải quốc gia là một cộng đồng lịch sử?

Có phải quốc gia là một dân tộc?

Hay quốc gia là một cộng đồng chính trị trong đó con người cùng chia sẻ một không gian pháp lý, một lịch sử, những lợi ích chung và trách nhiệm đối với tương lai?

Câu hỏi ấy không thể được giải quyết chỉ bằng định nghĩa pháp lý.

Nó đòi hỏi phải đi sâu vào lịch sử, dân tộc, chủ quyền, cộng đồng chính trị và mối quan hệ giữa Nhà nước với con người.

Đó là vấn đề của Hồ sơ 04 – Nguyễn Văn Bông và câu hỏi về quốc gia.

Hoàng phong nhã 

HỒ SƠ NGHIÊN CỨU – NGUỒN NỀN CỦA HỒ SƠ 03

B1 – Nguyên tác Nguyễn Văn Bông

Nguyễn Văn Bông, Luật Hiến pháp và Chính trị học, Sài Gòn, 1969, lần xuất bản thứ hai.

Đây là nguồn trung tâm của Hồ sơ 03.

Bản điện tử cho thấy nguyên tác bắt đầu từ “Quyền lực, quyền uy và hiện tượng chính trị”, tiếp tục sang “Khái niệm chính quyền”, “Quốc gia” và “Hiến pháp”. Chính cấu trúc này là bằng chứng quan trọng cho nhận định về phương pháp tư duy của Bông.

Các phần cần đối chiếu trực tiếp gồm:

Quyền lực và quyền uy;

Hiện tượng chính trị;

Chính quyền và cộng đồng chính trị;

Ý niệm và vai trò của chính quyền;

Quốc gia;

Định nghĩa thực chất và hình thức của hiến pháp;

Thiết lập hiến pháp;

Tổ chức chính quyền;

Các chế độ chính trị.

Đặc biệt, Bông phân biệt quyền lực với uy quyền, và xem chính trị học là nghiên cứu các hiện tượng liên quan đến quyền hành; ông đồng thời nhấn mạnh sự bổ túc giữa luật hiến pháp và chính trị học.

B2 – Bài viết về đối lập chính trị

Nguyễn Văn Bông, “Vấn đề Đối lập trong Chánh thể Dân chủ”, 1963.

Đây là nguồn trực tiếp quan trọng để nghiên cứu quan niệm của Bông về đối lập.

Bài diễn văn cho thấy ông xem đối lập là một thành tố của chính thể dân chủ, đặt nó trong khuôn khổ pháp luật và xác định chức năng hạn chế, kiểm soát chính quyền của đối lập.

S1 – Văn bản pháp lý

Các hiến pháp và văn bản pháp lý được dùng để kiểm tra những gì Bông đang phân tích.

Nguyên tắc:

Không dùng lời bình của Bông để thay thế văn bản pháp lý mà ông đang bình luận.

Ngược lại:

Không dùng văn bản pháp lý để gán cho Bông những quan điểm mà ông không trực tiếp nêu.

S2 – Nghiên cứu học thuật

Các nghiên cứu về lý thuyết chính trị, hiến pháp, thể chế và lịch sử Việt Nam được dùng để kiểm chứng những diễn giải rộng hơn.

Đặc biệt cần phân biệt:

Bông nói gì;

học giả khác nói gì về Bông;

chúng ta diễn giải Bông như thế nào.

Ba tầng này không được nhập làm một.

HQ – Hưng Quốc Học

Các khái niệm sau là phần phát triển của Hưng Quốc Học:

Nhà nước mạnh về năng lực nhưng bị giới hạn về quyền lực.

Phản biện là nguồn thông tin cho năng lực tự sửa chữa.

Năng lực Nhà nước phải đi cùng trách nhiệm giải trình.

Năng lực tự hiệu chỉnh quốc gia.

Không được viết theo cách khiến người đọc hiểu rằng Nguyễn Văn Bông đã sử dụng những khái niệm này theo đúng nghĩa mà Hưng Quốc Học đang xây dựng.

MỆNH ĐỀ KHÓA CỦA HỒ SƠ 03

Nguyễn Văn Bông dạy chúng ta không bắt đầu nghiên cứu chính trị từ câu hỏi ai đúng, ai sai, ai tốt, ai xấu; trước hết phải hỏi quyền lực là gì, được tổ chức thế nào, được hợp thức hóa ra sao và vận hành như thế nào trong đời sống thực tế. Hưng Quốc Học đi tiếp từ đó: quyền lực phải bị giới hạn, nhưng Nhà nước phải có năng lực; và một quốc gia trưởng thành phải có khả năng biến phản biện thành thông tin, biến sai lầm thành bài học và biến bài học thành năng lực tự sửa chữa.

Read more »

HỒ SƠ 02 - ĐỐI THOẠI VỚI NGUYỄN VĂN BÔNG Từ di sản trí thức đến tư tưởng kiến tạo quốc gia

ĐỐI THOẠI VỚI NGUYỄN VĂN BÔNG

Từ di sản trí thức đến tư tưởng kiến tạo quốc gia

PHẦN I

NGUYỄN VĂN BÔNG – CON NGƯỜI, THỜI ĐẠI VÀ CÁCH TƯ DUY

HỒ SƠ 02

NGUYỄN VĂN BÔNG VÀ BỐI CẢNH CHÍNH TRỊ – PHÁP LÝ VIỆT NAM

Từ một đất nước bị chia cắt đến bài toán xây dựng Nhà nước

I. CÂU HỎI KHÔNG THỂ BỎ QUA

Không thể đọc Nguyễn Văn Bông như một học giả đứng bên ngoài lịch sử.

Ông trưởng thành về trí thức trong một thời kỳ mà những câu hỏi căn bản nhất của chính trị Việt Nam vẫn chưa có một lời giải ổn định: quốc gia là gì, chủ quyền thuộc về ai, Nhà nước được tổ chức như thế nào, quyền lực phải bị giới hạn ra sao, đối lập chính trị có vị trí nào, và một xã hội đang ở trong chiến tranh có thể xây dựng những thiết chế dân chủ đến mức nào.

Đó cũng là thời kỳ mà pháp luật và chính trị thường xuyên va chạm với nhau.

Một bản hiến pháp có thể quy định quyền lực thuộc về nhân dân, nhưng điều đó chưa tự động chứng minh rằng quyền lực trên thực tế được tổ chức theo nguyên tắc ấy. Một nghị viện có thể tồn tại về mặt pháp lý nhưng mức độ kiểm soát hành pháp lại phụ thuộc vào cấu trúc quyền lực thực tế. Một quyền tự do có thể được ghi nhận trong văn bản nhưng khả năng thực hiện quyền ấy lại phụ thuộc vào cơ chế bảo đảm.

Chính Nguyễn Văn Bông đã đặt vấn đề này rất sớm trong phương pháp nghiên cứu của mình. Ngay phần mở đầu Luật Hiến pháp và Chính trị học, ông cảnh báo rằng các quy phạm pháp lý đôi khi không phản ánh đầy đủ thực trạng chính trị; vì vậy nghiên cứu hiến pháp phải đi cùng nghiên cứu những dữ kiện của đời sống chính trị.

Đây là điểm xuất phát quan trọng nhất của Hồ sơ 02.

Không thể hiểu Nguyễn Văn Bông nếu tách ông khỏi lịch sử Việt Nam sau 1954. Nhưng cũng không thể dùng hoàn cảnh lịch sử để giải thích thay cho toàn bộ tư tưởng của ông.

Cần giữ ba tầng phân biệt:

Bông – ông thực sự viết gì, nói gì, nghiên cứu gì.

Diễn giải – từ những văn bản ấy, chúng ta có thể hiểu phương pháp và những vấn đề trung tâm của ông như thế nào.

Hưng Quốc – từ những vấn đề đó, chúng ta đặt lại câu hỏi cho Việt Nam của thế kỷ XXI.

Đó là phương pháp của toàn bộ cuốn sách.

II. VIỆT NAM SAU 1954: MỘT ĐẤT NƯỚC, HAI HỆ THỐNG CHÍNH TRỊ

Năm 1954 tạo ra một bước ngoặt căn bản trong lịch sử Việt Nam hiện đại.

Hiệp định đình chỉ chiến sự ký ngày 20 tháng 7 năm 1954 quy định một giới tuyến quân sự tạm thời ở khu vực vĩ tuyến 17 nhằm phục vụ việc tập kết và chuyển quân. Văn bản này không xác lập vĩ tuyến 17 thành một biên giới chính trị hay lãnh thổ vĩnh viễn. Tuyên bố cuối cùng của Hội nghị Genève cũng khẳng định rõ giới tuyến quân sự ấy có tính chất tạm thời và không được hiểu như biên giới chính trị hoặc lãnh thổ.

Tuyên bố cuối cùng đồng thời đặt vấn đề giải quyết tương lai chính trị của Việt Nam trên cơ sở độc lập, thống nhất và toàn vẹn lãnh thổ, với tổng tuyển cử được dự kiến vào tháng 7 năm 1956.

Nhưng lịch sử sau đó không diễn ra theo thiết kế chính trị được dự kiến trong các văn kiện Genève.

Trên thực tế, Việt Nam bước vào một thời kỳ tồn tại đồng thời của hai vùng quản trị, hai chính quyền và hai hệ thống chính trị đối nghịch, mỗi bên ngày càng xây dựng những thiết chế nhà nước riêng và dựa vào những nguồn lực quốc tế khác nhau.

Vì vậy, khi nói về Việt Nam sau 1954, cần tránh một cách diễn đạt đơn giản rằng Genève đã “chia Việt Nam thành hai quốc gia” theo nghĩa một biên giới quốc tế vĩnh viễn được thiết lập.

Điều chính xác hơn là:

Một sự phân chia quân sự tạm thời đã trở thành một sự phân chia chính trị kéo dài, tạo ra hai cấu trúc nhà nước và hai đời sống chính trị cạnh tranh trên cùng một không gian quốc gia được cả hai phía đều tuyên bố là Việt Nam.

Đây chính là hoàn cảnh đặc biệt trong đó tư duy chính trị – pháp lý của Nguyễn Văn Bông được hình thành.

Ông không nghiên cứu hiến pháp trong một xã hội đã ổn định.

Ông nghiên cứu hiến pháp trong một đất nước mà chính câu hỏi về Nhà nước, chủ quyền, chế độ chính trị và tương lai quốc gia vẫn đang nằm giữa chiến tranh.

III. TỪ ĐỘC LẬP DÂN TỘC ĐẾN BÀI TOÁN XÂY DỰNG NHÀ NƯỚC

Độc lập không đồng nghĩa với việc Nhà nước đã được kiến tạo hoàn chỉnh.

Sau khi một quốc gia thoát khỏi chế độ thuộc địa, câu hỏi tiếp theo không còn đơn giản là:

Ai cai trị?

Mà phải chuyển thành:

Quyền lực được tổ chức như thế nào?

Ai có quyền quyết định?

Ai kiểm soát người có quyền quyết định?

Cá nhân được bảo vệ ra sao trước quyền lực công?

Làm thế nào để Nhà nước đủ mạnh để hành động nhưng không đủ mạnh để trở thành quyền lực tùy tiện?

Đây chính là tầng vấn đề mà Bông quan tâm.

Trong Luật Hiến pháp và Chính trị học, ông không xem hiến pháp đơn thuần là một văn bản pháp lý. Ông coi hiến pháp là những quy tắc căn bản liên quan đến tổ chức và điều hành các cơ quan công quyền, đồng thời nhấn mạnh rằng nghiên cứu hiến pháp phải được đặt trong quan hệ với các hiện tượng chính trị thực tế.

Điều này rất đáng chú ý.

Bông không bắt đầu từ một mô hình Nhà nước trừu tượng rồi áp đặt nó lên Việt Nam. Ông đi từ một câu hỏi pháp lý nhưng luôn kéo câu hỏi ấy trở lại đời sống chính trị.

Hiến pháp tổ chức quyền lực. Chính trị cho thấy quyền lực thực sự vận hành như thế nào.

Hai lĩnh vực ấy không thể tách rời.

Đó là một trong những đóng góp phương pháp luận quan trọng nhất của Bông.

IV. HIẾN PHÁP 1956: KHI VĂN BẢN VÀ QUYỀN LỰC PHẢI ĐƯỢC ĐỌC CÙNG NHAU

Ngày 26 tháng 10 năm 1956, Hiến pháp Việt Nam Cộng hòa được ban hành sau quá trình Quốc hội Lập hiến thảo luận và thông qua. Chính Bông sau này dành một phần đáng kể trong Luật Hiến pháp và Chính trị học để phân tích chế độ Ngô Đình Diệm và Hiến pháp năm 1956.

Hiến pháp 1956 không phải một văn bản không có những tuyên bố về quyền con người và địa vị của cá nhân. Lời mở đầu của văn bản nhấn mạnh giá trị của con người và sự phát triển tự do của cá nhân trong đời sống quốc gia.

Nhưng chính tại đây xuất hiện một vấn đề mà Bông đặc biệt quan tâm:

Một hiến pháp phải được đọc như thế nào?

Chỉ đọc văn bản?

Hay phải đọc cả cơ chế quyền lực đã tạo ra và vận hành văn bản ấy?

Bông chọn cách thứ hai.

Trong phần nghiên cứu về chế độ Ngô Đình Diệm, ông mô tả quá trình tập trung quyền lực, việc tổ chức các lực lượng chính trị và sự hình thành Hiến pháp 1956 trước khi tiến hành phân tích văn bản hiến pháp.

Điểm quan trọng ở đây không phải là dùng Bông để đưa ra một phán quyết tổng quát về toàn bộ Đệ nhất Cộng hòa.

Điểm quan trọng hơn là phương pháp:

Muốn biết một hiến pháp có ý nghĩa thực tế đến đâu, phải nghiên cứu không chỉ những gì nó tuyên bố mà cả cách quyền lực được tổ chức và vận hành trong đời sống chính trị.

Đây chính là sự khác biệt giữa hiến pháp như văn bản và hiến định như một trật tự sống.

Hiến pháp có thể quy định giới hạn quyền lực.

Nhưng giới hạn ấy chỉ có ý nghĩa khi tồn tại những cơ chế và điều kiện chính trị đủ khả năng làm cho giới hạn đó có hiệu lực.

V. 1963: KHỦNG HOẢNG CHÍNH TRỊ VÀ CÂU HỎI VỀ ĐỐI LẬP

Năm 1963 là một bước ngoặt lớn của đời sống chính trị miền Nam Việt Nam.

Nhưng đối với việc đọc Nguyễn Văn Bông, điều đáng chú ý không chỉ là biến cố chính trị của năm ấy.

Đó còn là thời điểm tư tưởng của ông về đối lập chính trị trở nên đặc biệt rõ ràng.

Ngày 1 tháng 8 năm 1963, tại Học viện Quốc gia Hành chính, Nguyễn Văn Bông đọc diễn văn khai khóa với chủ đề “Vấn đề Đối lập trong Chánh thể Dân chủ.” Các tư liệu còn lưu lại cho thấy ông xem đối lập là một thành tố quan trọng của đời sống dân chủ và gắn sự tồn tại của đối lập với tự do chính trị và khả năng kiểm soát chính quyền.

Đây không phải là một chi tiết bên lề.

Nó giúp giải thích vì sao Bông về sau không nghiên cứu dân chủ chỉ như một cơ chế bầu cử.

Trong tư duy của ông, dân chủ còn liên quan đến khả năng bất đồng một cách hợp pháp.

Đối lập, theo cách Bông trình bày, phải hoạt động trong khuôn khổ pháp luật; chính vì thế đối lập chính trị khác với phiến loạn hay hoạt động vũ lực. Đồng thời, ông nhấn mạnh chức năng hạn chế và kiểm soát chính quyền của đối lập.

Đây là một điểm sẽ trở lại trong nhiều hồ sơ sau:

Quyền lực chính trị không chỉ cần người trao quyền; nó cần những cơ chế cho phép người dân và các lực lượng chính trị khác kiểm soát người đang nắm quyền.

Nhưng cũng cần một giới hạn phương pháp.

Không nên vì Bông nói về đối lập mà biến ông thành một lý thuyết gia hoàn chỉnh về dân chủ hiện đại theo nghĩa thế kỷ XXI.

Ông phải được đọc trong bối cảnh của chính ông.

Phần phát triển rộng hơn về quyền lực, đối lập, chính đảng và kiểm soát quyền lực sẽ được dành cho các Hồ sơ 06, 07, 09 và 16.

VI. 1966–1967: TỪ KHỦNG HOẢNG ĐẾN NỖ LỰC TÁI THIẾT LẬP THỂ CHẾ

Sau biến động chính trị năm 1963, miền Nam Việt Nam bước vào một giai đoạn tái tổ chức thể chế.

Quá trình này dẫn tới Quốc hội Lập hiến và Hiến pháp năm 1967.

Đối với Bông, đây không chỉ là một biến cố chính trị mà còn là thời điểm ông nhìn thấy một cơ hội để xây dựng một trật tự hiến định mới.

Trong lời nói đầu cho lần in thứ hai của Luật Hiến pháp và Chính trị học, Bông ghi nhận rằng bản in đầu tiên được xuất bản trong lúc Quốc hội Lập hiến đang thảo luận khuôn khổ pháp lý tương lai; đến năm 1967, Hiến pháp mới đã được ban hành và các định chế chính trị dựa trên đạo luật căn bản ấy bắt đầu được thiết lập.

Điều đó cho thấy một đặc điểm đáng chú ý trong tư duy của ông:

Bông không chỉ quan sát thể chế từ bên ngoài.

Ông quan tâm đến việc thiết kế thể chế.

Hiến pháp 1967 xác lập một hệ thống trong đó chủ quyền được tuyên bố thuộc về toàn dân và các quyền lập pháp, hành pháp, tư pháp được phân định.

Nhưng một lần nữa, cần tránh nhầm lẫn.

Việc một hiến pháp quy định phân quyền không đồng nghĩa với việc mọi quan hệ quyền lực trong đời sống thực tế đã vận hành hoàn toàn theo mô hình ấy.

Chính vì vậy, việc nghiên cứu Hiến pháp 1967 phải có hai lớp:

Lớp thứ nhất: văn bản quy định điều gì.

Lớp thứ hai: những quy định ấy được thực hiện trong hoàn cảnh chiến tranh, bất ổn và cạnh tranh chính trị như thế nào.

Đây là cách đọc mà Bông đã chuẩn bị từ phương pháp nghiên cứu của mình.

VII. CHIẾN TRANH LẠNH: KHI CÁC CÂU HỎI CHÍNH TRỊ BỊ ĐẨY VÀO THẾ ĐỐI ĐẦU

Không thể đọc Bông mà bỏ qua Chiến tranh Lạnh.

Những khái niệm như dân chủ, tự do, chủ nghĩa cộng sản, chống cộng, quốc gia, cách mạng, chủ quyền hay độc lập trong thời kỳ ấy không tồn tại trong một không gian lý luận trung tính.

Chúng nằm trong một cuộc cạnh tranh ý thức hệ và địa chính trị toàn cầu.

Điều này tạo ra một khó khăn lớn cho mọi trí thức Việt Nam thời kỳ đó.

Một quan niệm về dân chủ có thể đồng thời là một lý thuyết chính trị và một phần của cuộc cạnh tranh ý thức hệ.

Một quan niệm về chủ quyền có thể đồng thời là vấn đề pháp lý và vấn đề chiến tranh.

Một người bảo vệ một thiết chế chính trị có thể bị nhìn như người bảo vệ một phe.

Một người phản đối một chính quyền có thể bị nhìn như người chống lại quốc gia.

Trong hoàn cảnh như vậy, ranh giới giữa phê phán Nhà nước và phủ nhận quốc gia, giữa đối lập chính trị và thù địch chính trị, rất dễ bị xóa nhòa.

Đây là lý do tại sao vấn đề đối lập mà Bông đặt ra năm 1963 có ý nghĩa rộng hơn một kỹ thuật nghị viện.

Nó đặt ra một nguyên tắc:

Một quốc gia có thể chứa đựng bất đồng mà không đồng nhất bất đồng với sự phủ nhận quốc gia.

Nhưng đây là diễn giải của chúng ta từ tư tưởng Bông, không phải một công thức nguyên văn của ông.

VIII. NHƯNG BÔNG KHÔNG ĐƯỢC ĐỌC NHƯ MỘT “ĐẠI DIỆN CỦA PHƯƠNG TÂY”

Một sai lầm khác cũng cần tránh.

Đó là đọc Bông đơn giản như một trí thức “du nhập mô hình phương Tây” vào Việt Nam.

Cách đọc này quá đơn giản.

Bông được đào tạo trong môi trường học thuật Pháp và sử dụng nhiều khái niệm của truyền thống luật công và chính trị học phương Tây. Điều đó là một sự kiện trí thức có thể kiểm chứng.

Nhưng ông không chỉ sao chép khái niệm.

Ngay trong phương pháp nghiên cứu, Bông luôn đặt vấn đề hiến pháp vào hoàn cảnh lịch sử và đời sống chính trị cụ thể. Ông viết rằng hiến pháp không thể được tách khỏi lịch sử tổng quát và rằng việc nghiên cứu các vấn đề chính trị phải dẫn đến những nhận định khách quan và thực tiễn về các vấn đề của quốc gia.

Điều này cho phép chúng ta đọc Bông theo một cách khác:

Ông tiếp nhận một vốn khái niệm quốc tế để giải quyết những vấn đề của Việt Nam.

Đó là quá trình tiếp nhận, lựa chọn và bản địa hóa tri thức.

Nhưng cũng không nên đi quá xa.

Chúng ta không có quyền biến mọi khái niệm hiện đại của Hưng Quốc Học thành những tư tưởng đã hoàn chỉnh trong Bông.

Bông là Bông.

Hưng Quốc Học là Hưng Quốc Học.

Khoảng cách giữa hai bên chính là không gian của cuộc đối thoại.

IX. PHẢN CHỨNG: KHÔNG PHẢI CỨ CÓ HIẾN PHÁP LÀ CÓ HIẾN ĐỊNH

Đây có lẽ là bài học quan trọng nhất mà Hồ sơ 02 có thể rút ra.

Một quốc gia có thể có hiến pháp mà vẫn chưa có một nền hiến định vững chắc.

Bởi vì:

Hiến pháp trước hết là văn bản và các quy tắc căn bản.

Hiến định rộng hơn: đó là một trật tự trong đó quyền lực thực sự bị ràng buộc bởi những quy tắc căn bản ấy.

Bông đã phân biệt khá rõ hai tầng hình thức và thực chất khi trình bày về hiến pháp. Ông cũng nhấn mạnh rằng các quy tắc pháp lý đôi khi không phản ánh đầy đủ thực trạng chính trị.

Từ đây có thể đặt ra một phản chứng:

Một hiến pháp có thể ghi nhận quyền.

Nhưng nếu người có quyền lực không bị ràng buộc bởi luật, quyền ấy yếu.

Một hiến pháp có thể quy định nghị viện.

Nhưng nếu nghị viện không thể giám sát hành pháp, chức năng hiến định của nghị viện bị suy giảm.

Một hiến pháp có thể quy định tư pháp.

Nhưng nếu tư pháp không có đủ độc lập, sự phân quyền chỉ còn một phần trên giấy.

Một hiến pháp có thể nói về tự do.

Nhưng nếu người dân không có khả năng thực tế để sử dụng tự do ấy, khoảng cách giữa quyền pháp lý và quyền thực tế sẽ xuất hiện.

Vì vậy:

Hiến pháp là điều kiện cần của một trật tự hiến định, nhưng tự nó chưa đủ để tạo ra trật tự hiến định.

Đây không phải là phủ nhận giá trị của hiến pháp.

Ngược lại, đó là lý do phải bảo vệ hiến pháp bằng những thiết chế có khả năng làm cho nó có hiệu lực.

X. DIỄN GIẢI: THỜI ĐẠI CỦA BÔNG ĐẶT RA HAI BÀI TOÁN

Nếu đặt toàn bộ tư tưởng Bông trong bối cảnh của ông, có thể thấy hai bài toán lớn.

Bài toán thứ nhất: xây dựng Nhà nước

Một quốc gia trải qua chiến tranh, thuộc địa, phân chia và biến động chính trị cần một bộ máy có khả năng tổ chức xã hội, bảo đảm an ninh, cung cấp dịch vụ công và duy trì trật tự.

Không có năng lực Nhà nước, hiến pháp dễ trở thành văn bản không đủ sức thực thi.

Bài toán thứ hai: giới hạn Nhà nước

Nhưng Nhà nước càng có khả năng hành động thì câu hỏi về giới hạn quyền lực càng trở nên quan trọng.

Nếu Nhà nước có quyền lực mà không có giới hạn, năng lực hành động có thể chuyển thành quyền lực tùy tiện.

Nếu chỉ giới hạn quyền lực mà không xây dựng năng lực hành động, Nhà nước có thể trở nên bất lực trước những vấn đề mà xã hội cần giải quyết.

Từ đây xuất hiện một bài toán mà Bông chưa gọi bằng ngôn ngữ của Hưng Quốc Học nhưng rất phù hợp để chúng ta phát triển:

Làm thế nào để Nhà nước vừa có năng lực, vừa bị giới hạn?

Đây chính là nơi Diễn giải chuyển sang Hưng Quốc.

Không nên nói Bông đã xây dựng hoàn chỉnh lý thuyết này.

Ông cung cấp những nền tảng pháp lý – chính trị để chúng ta đặt câu hỏi.

Còn câu trả lời thuộc về thế hệ hôm nay.

XI. HƯNG QUỐC HỌC ĐI TIẾP Ở ĐÂU?

Hưng Quốc Học bắt đầu từ một nhận xét:

Nhà nước mạnh và Nhà nước toàn quyền không phải là một.

Một Nhà nước mạnh theo nghĩa tích cực là Nhà nước có năng lực:

xây dựng và thực thi pháp luật;

bảo vệ quyền;

cung cấp hàng hóa công;

duy trì trật tự;

ứng phó khủng hoảng;

tạo môi trường cho kinh tế và khoa học phát triển;

bảo vệ chủ quyền;

và sửa chữa những sai lầm của chính mình.

Nhưng những năng lực ấy phải hoạt động trong giới hạn của hiến pháp, pháp luật, quyền con người và trách nhiệm giải trình.

Vì vậy, Hưng Quốc Học đề xuất một nguyên tắc:

Nhà nước mạnh về năng lực, nhưng bị giới hạn về quyền lực.

Hai vế này không đối lập.

Chúng bổ sung cho nhau.

Giới hạn quyền lực tạo ra khả năng dự đoán và bảo vệ con người.

Năng lực Nhà nước tạo ra khả năng thực hiện những cam kết ấy.

Từ đó, có thể diễn đạt mệnh đề Hưng Quốc:

Nhà nước mạnh không phải là Nhà nước có khả năng can thiệp vào mọi lĩnh vực của đời sống; Nhà nước mạnh là Nhà nước có đủ năng lực thực hiện những nhiệm vụ chính đáng của mình và đủ kỷ luật thể chế để không vượt quá giới hạn của mình.

Đây là mệnh đề của Hưng Quốc Học, không phải lời gán cho Nguyễn Văn Bông.

XII. ÁN LỆ LỊCH SỬ: MỘT QUỐC GIA CÓ THỂ VỪA MẠNH VỪA BỊ GIỚI HẠN HAY KHÔNG?

Lịch sử so sánh cho thấy đây không phải một câu hỏi chỉ có một đáp án.

Các quốc gia khác nhau đã tìm những cách khác nhau để kết hợp năng lực hành động của Nhà nước với các cơ chế giới hạn quyền lực.

Đức xây dựng một trật tự hiến định hậu chiến với Tòa án Hiến pháp Liên bang, liên bang hóa quyền lực và những giới hạn hiến định đối với quyền lực nhà nước.

Nhật Bản xây dựng một trật tự hiến định hậu chiến trong đó quyền lực Nhà nước được đặt dưới Hiến pháp và quyền cơ bản của con người.

Hàn Quốc trải qua nhiều giai đoạn chính trị khác nhau trước khi hình thành nền dân chủ hiến định hiện nay.

Singapore cho thấy một trường hợp khác, trong đó năng lực hành chính và năng lực phát triển Nhà nước được xây dựng mạnh, đồng thời hệ thống chính trị có những đặc điểm riêng về tổ chức quyền lực và cạnh tranh chính trị.

Không nên dùng những trường hợp này để chứng minh rằng có một mô hình duy nhất phù hợp cho mọi quốc gia.

Giá trị của so sánh nằm ở chỗ nó cho thấy một điều:

Năng lực Nhà nước và giới hạn quyền lực là hai biến số có thể được thiết kế theo nhiều cách khác nhau.

Vấn đề của Việt Nam không phải là sao chép một mô hình nước ngoài.

Vấn đề là tìm ra một cấu trúc trong đó:

Nhà nước đủ mạnh để hành động;

pháp luật đủ mạnh để giới hạn Nhà nước;

xã hội đủ mạnh để giám sát Nhà nước;

và người dân đủ năng lực để tham gia vào đời sống công.

Đó mới là câu hỏi Hưng Quốc.

XIII. BÀI HỌC CHO VIỆT NAM

Đọc Bông trong bối cảnh lịch sử của ông, chúng ta có thể thấy một sợi chỉ xuyên suốt:

Không thể xây dựng quốc gia chỉ bằng văn bản pháp luật.

Nhưng cũng không thể xây dựng một Nhà nước hiện đại mà thiếu một trật tự pháp lý căn bản.

Pháp luật cần Nhà nước để được thực thi.

Nhà nước cần pháp luật để quyền lực không trở thành tùy tiện.

Xã hội cần quyền để có thể tham gia và giám sát.

Nhà nước cần xã hội để có thông tin, năng lực và tính chính danh.

Vì vậy, một trật tự quốc gia bền vững phải tạo ra sự tương hỗ giữa bốn yếu tố:

Nhà nước có năng lực.

Pháp luật có hiệu lực.

Xã hội có năng lực tham gia.

Cá nhân có quyền được bảo vệ.

Đây cũng là điểm mà Hưng Quốc Học mở rộng câu hỏi của Bông.

Bông tập trung nhiều vào tổ chức quyền lực, hiến pháp, dân chủ và đời sống chính trị.

Hưng Quốc Học đặt thêm câu hỏi:

Một Nhà nước bị giới hạn nhưng có đủ năng lực để phát triển đất nước hay chưa?

Bởi vì kiểm soát quyền lực chỉ giải quyết một nửa bài toán.

Nửa còn lại là:

Nhà nước có làm được những điều mà quốc gia cần hay không?

XIV. QUY LUẬT CỦA HỒ SƠ 02

Từ bối cảnh lịch sử và phương pháp của Nguyễn Văn Bông, có thể rút ra một quy luật có giá trị cho toàn bộ công trình:

Không được đồng nhất văn bản với thực tại; không được tách thể chế khỏi lịch sử; và không được tách năng lực Nhà nước khỏi giới hạn quyền lực.

Một hiến pháp phải được đọc trong lịch sử tạo ra nó.

Một Nhà nước phải được đánh giá không chỉ bằng quyền hạn được trao mà bằng cách quyền lực được sử dụng.

Một quyền phải được đánh giá không chỉ bằng việc nó được ghi nhận mà còn bằng khả năng thực hiện và bảo vệ nó.

Một thiết chế phải được đánh giá không chỉ bằng tên gọi mà bằng chức năng thực tế.

Và một quốc gia không thể chỉ hỏi:

“Ai có quyền?”

mà phải hỏi thêm:

“Quyền ấy bị giới hạn bởi ai, bằng cơ chế nào, và phục vụ năng lực phát triển nào của quốc gia?”

Đó là bước chuyển từ nghiên cứu Nhà nước sang tư duy kiến tạo quốc gia.

XV. KẾT LUẬN

Nguyễn Văn Bông thuộc về một thời đại đặc biệt.

Ông sống trong một Việt Nam mà câu hỏi về quốc gia chưa tách khỏi câu hỏi về chiến tranh; câu hỏi về dân chủ chưa tách khỏi câu hỏi về ý thức hệ; câu hỏi về hiến pháp chưa tách khỏi câu hỏi về quyền lực thực tế.

Nhưng chính vì thế, tư tưởng của ông vẫn còn một giá trị phương pháp quan trọng.

Ông buộc người đọc phải nhìn hai mặt của đời sống chính trị:

văn bản và thực tế;

luật pháp và quyền lực;

thiết chế và con người;

quyền lực và giới hạn quyền lực.

Không nên biến Bông thành một nhà tư tưởng của thế kỷ XXI.

Nhưng cũng không nên đóng khung ông trong năm tháng ông đã sống.

Điều đáng giữ lại nhất không phải là mọi câu trả lời của ông.

Đó là những câu hỏi ông đã đặt ra.

Và trong số đó có một câu hỏi vẫn còn nguyên giá trị:

Làm thế nào để tổ chức quyền lực đủ mạnh để xây dựng quốc gia, nhưng đủ bị giới hạn để không trở thành mối đe dọa đối với chính những con người mà Nhà nước tồn tại để phục vụ?

Hưng Quốc Học đi tiếp từ câu hỏi ấy.

Không phải bằng cách phủ nhận Nhà nước.

Cũng không phải bằng cách tuyệt đối hóa Nhà nước.

Mà bằng cách tìm kiếm một cấu trúc trong đó năng lực quốc gia và giới hạn quyền lực củng cố lẫn nhau.

Bởi một Nhà nước không có năng lực thì không thể bảo vệ được những quyền mà hiến pháp tuyên bố.

Nhưng một Nhà nước không bị giới hạn thì chính năng lực của nó có thể trở thành nguồn nguy cơ đối với những quyền ấy.

Do đó, mệnh đề khóa của Hồ sơ 02 là:

Một quốc gia không chỉ cần một Nhà nước có quyền lực; quốc gia cần một Nhà nước mà quyền lực được tổ chức, giới hạn và kiểm soát trong một trật tự hiến định. Nhưng để Hưng Quốc, chỉ kiểm soát quyền lực vẫn chưa đủ: Nhà nước còn phải có năng lực hành động để bảo vệ con người, phát triển đất nước và bảo vệ tương lai của quốc gia.

Đó là nơi cuộc đối thoại với Nguyễn Văn Bông bắt đầu đi từ lịch sử sang tư tưởng.

Và cũng là nơi Hồ sơ 03 có thể tiếp tục một câu hỏi sâu hơn:

Bông đã tư duy về chính trị bằng phương pháp nào?

Hoàng phong nhã 

HỒ SƠ NGHIÊN CỨU – NGUỒN CỦA HỒ SƠ 02

B1 – Nguyên tác Nguyễn Văn Bông

Nguyễn Văn Bông, Luật Hiến pháp và Chính trị học, Sài Gòn, 1969, in lần thứ hai.

Đây là nguồn trung tâm. Bản điện tử hiện có cho phép đối chiếu nhiều phần của nguyên tác, trong đó Bông nhấn mạnh sự cần thiết phải nghiên cứu đồng thời luật hiến pháp và đời sống chính trị.

Đặc biệt cần sử dụng các phần:

phần mở đầu về quan hệ giữa luật hiến pháp và chính trị học;

phần về hiến pháp;

phần về dân chủ, hợp pháp và chính đáng;

phần về tham gia chính trị;

phần về Việt Nam;

phần nhận xét về Hiến pháp 1956;

các phụ bản về Hiến pháp 1956 và 1967.

B2 – Tư liệu về Nguyễn Văn Bông

“Vấn đề Đối lập trong Chánh thể Dân chủ”, 1963.

Đây là tư liệu trực tiếp quan trọng để nghiên cứu quan niệm của Bông về đối lập chính trị, tự do chính trị và chức năng kiểm soát chính quyền. Các tư liệu lưu lại bài diễn văn cho thấy Bông đặt đối lập trong quan hệ với bản chất của chính thể dân chủ.

S1 – Văn bản pháp lý và lịch sử nguyên cấp

Hiệp định đình chỉ chiến sự tại Việt Nam, Genève, 20-7-1954.

Văn bản xác lập giới tuyến quân sự tạm thời, không phải biên giới chính trị hay lãnh thổ.

Tuyên bố cuối cùng của Hội nghị Genève, 21-7-1954.

Văn bản khẳng định tính tạm thời của giới tuyến và đề cập việc giải quyết vấn đề chính trị Việt Nam trên cơ sở độc lập, thống nhất, toàn vẹn lãnh thổ và tổng tuyển cử.

Hiến pháp Việt Nam Cộng hòa 1956.

Cần đọc trực tiếp, đồng thời đối chiếu với phần phân tích của Bông thay vì chỉ sử dụng một nguồn thứ cấp. Bản điện tử trong Luật Hiến pháp và Chính trị học có phụ bản về Hiến pháp ngày 26-10-1956.

Hiến pháp Việt Nam Cộng hòa 1967.

Cần phân biệt hoàn toàn giữa văn bản Hiến pháp và nhận xét của Bông về văn bản ấy. Bản được đưa vào phụ bản trong Luật Hiến pháp và Chính trị học ghi ngày 18-3-1967.

S2 – Nghiên cứu thứ cấp

Các nghiên cứu lịch sử và chính trị về Việt Nam 1954–1975 được dùng để kiểm chứng bối cảnh, không dùng để thay thế nguyên tác của Bông.

Nguyên tắc của hồ sơ là:

Một nhận định về Bông phải được kiểm tra bằng B1/B2; một nhận định về thể chế phải được kiểm tra bằng S1; một diễn giải lịch sử rộng phải được đối chiếu thêm S2.

HQ – Hưng Quốc Học

Các khái niệm sau là phát triển của Hưng Quốc Học, không được gán cho Nguyễn Văn Bông:

Nhà nước mạnh về năng lực nhưng bị giới hạn về quyền lực;

năng lực Nhà nước;

năng lực quốc gia;

năng lực tự hiệu chỉnh;

chủ quyền năng lực;

Dân Chí, Quốc Trí, Quốc Đức, Quốc Tài, Quốc Khí như hệ thống khái niệm của Hưng Quốc Học.

Read more »

1 ĐỐI THOẠI VỚI NGUYỄN VĂN BÔNG Từ di sản trí thức đến tư tưởng kiến tạo quốc gia

 ĐỐI THOẠI VỚI NGUYỄN VĂN BÔNG

Từ di sản trí thức đến tư tưởng kiến tạo quốc gia

Hoàng phong nhã 

PHẦN I

NGUYỄN VĂN BÔNG – CON NGƯỜI, THỜI ĐẠI VÀ CÁCH TƯ DUY

HỒ SƠ 01

NGUYỄN VĂN BÔNG – MỘT TRÍ THỨC TRONG THỜI ĐẠI BIẾN ĐỘNG

I. MỞ ĐẦU: VÌ SAO PHẢI ĐỐI THOẠI VỚI NGUYỄN VĂN BÔNG?

Có những trí thức được nhớ đến bởi một cuốn sách.

Có những người được nhớ bởi một chức vụ.

Có những người được nhớ bởi một biến cố chính trị.

Nhưng cũng có những người đáng được đọc lại không chỉ vì những gì họ đã viết, mà vì những câu hỏi họ đã đặt ra cho thời đại của mình.

Nguyễn Văn Bông thuộc trường hợp thứ tư.

Ông sống và hoạt động trong một giai đoạn đặc biệt của lịch sử Việt Nam thế kỷ XX: một xã hội bị đặt giữa chiến tranh, xung đột ý thức hệ, khủng hoảng chính trị, sự hình thành của các thiết chế cộng hòa và cuộc tìm kiếm một mô hình tổ chức quyền lực có khả năng bảo vệ quốc gia trong điều kiện bất ổn.

Bởi vậy, đọc Nguyễn Văn Bông hôm nay không nên bắt đầu bằng câu hỏi:

“Ông đúng hoàn toàn hay sai hoàn toàn?”

Câu hỏi có giá trị hơn là:

“Ông đã nhìn thấy vấn đề gì của quốc gia, ông đã trả lời nó như thế nào, và những câu hỏi ấy còn giá trị đến đâu đối với Việt Nam hôm nay?”

Đó chính là tinh thần của cuốn sách này.

Đối thoại không có nghĩa là tán thành.

Đối thoại cũng không có nghĩa là phủ nhận.

Đối thoại là đặt một tư tưởng vào một cuộc tranh luận nghiêm túc: đọc nó trong hoàn cảnh lịch sử của nó, kiểm chứng bằng văn bản, nhận diện giới hạn, đối chiếu với những tư tưởng khác và sau cùng hỏi xem chúng ta có thể học được gì cho hiện tại.

Vì vậy, Nguyễn Văn Bông trong cuốn sách này không phải là một “thánh nhân chính trị”.

Ông cũng không phải là một cái tên được sử dụng để hợp thức hóa những tư tưởng đã có sẵn.

Ông là một người đối thoại.

II. BÔNG THUỘC VỀ MỘT THỜI ĐẠI NÀO?

Nguyễn Văn Bông sinh năm 1929 và mất năm 1971, ở tuổi 42.

Ông được đào tạo về luật và chính trị học tại Pháp, sau đó trở về Việt Nam và tham gia giảng dạy, nghiên cứu tại Đại học Luật khoa Sài Gòn và Viện Quốc gia Hành chánh.

Đây là một chi tiết quan trọng.

Bông không phải trước hết là một chính trị gia hoạt động bằng diễn thuyết đại chúng.

Ông xuất thân từ luật học, chính trị học và giáo dục.

Điều đó giải thích phần nào cách ông tiếp cận chính trị.

Đối với ông, chính trị không chỉ là tranh giành quyền lực.

Chính trị còn là vấn đề:

quyền lực được hình thành như thế nào;

quyền lực thuộc về ai;

quyền lực được tổ chức ra sao;

quyền lực bị giới hạn bởi điều gì;

người dân có vị trí nào trong đời sống chính trị;

đối lập chính trị có vai trò gì;

Hiến pháp có ý nghĩa gì;

giáo dục công dân có thể tạo ra một đời sống chính trị trưởng thành như thế nào.

Đây là những câu hỏi có thể vượt khỏi hoàn cảnh riêng của miền Nam Việt Nam thập niên 1960–1970.

Nhưng phải hết sức thận trọng:

Không được lấy những câu hỏi ấy rồi biến Bông thành một học giả của thế kỷ XXI.

Bông không viết về trí tuệ nhân tạo.

Ông không xây dựng học thuyết về toàn cầu hóa thế kỷ XXI.

Ông không phát triển khái niệm “chủ quyền năng lực”.

Ông không xây dựng hệ thống “Quốc Trí – Quốc Đức – Quốc Tài – Quốc Khí” như Hưng Quốc Học đang làm.

Những điều đó thuộc về thời đại của chúng ta và thuộc về phần phát triển sau này của cuộc đối thoại.

Đây là ranh giới đầu tiên phải giữ.

III. BÔNG VÀ MỘT CÂU HỎI LỚN: QUYỀN LỰC PHẢI ĐƯỢC TỔ CHỨC THẾ NÀO?

Điểm đáng chú ý trong tư tưởng của Bông là ông không nhìn chính trị đơn thuần như sự lựa chọn giữa những cá nhân hoặc phe phái.

Ông quan tâm đến cấu trúc của quyền lực.

Trong công trình Luật Hiến pháp và Chính trị học, Bông trình bày những vấn đề căn bản của đời sống chính trị hiện đại: Nhà nước, Hiến pháp, dân chủ, các cơ chế chính trị, chính đảng, đối lập, nghị viện, hành pháp, tư pháp và những thiết chế khác.

Ở đây xuất hiện một tư duy rất đáng chú ý:

Một quốc gia không thể chỉ dựa vào phẩm chất của người cầm quyền; quốc gia phải xây dựng những thiết chế để quyền lực được tổ chức và giới hạn.

Đây là điểm chúng ta cần giữ lại.

Nhưng cũng cần đặt nó trong bối cảnh.

Bông sống trong một thời kỳ mà câu hỏi về chế độ chính trị và sự ổn định của Nhà nước có ý nghĩa sống còn.

Ông chứng kiến những biến động chính trị rất nhanh chóng.

Vì thế, vấn đề thể chế đối với ông không phải một bài tập học thuật trừu tượng.

Nó là vấn đề của chính đời sống quốc gia.

IV. MỘT PHÂN BIỆT CĂN BẢN: THỂ CHẾ KHÔNG PHẢI CON NGƯỜI

Một trong những điểm đặc biệt đáng chú ý trong tư duy của Bông là sự phân biệt giữa thiết chế và con người vận hành thiết chế.

Trong lời tựa của ấn bản năm 1969 của Luật Hiến pháp và Chính trị học, Bông cảnh báo rằng các thiết chế chỉ tạo nên một khuôn khổ; con người mới là người làm cho khuôn khổ ấy vận hành đúng hoặc sai.

Điều này dẫn đến một nhận thức rất sâu:

Có một Hiến pháp tốt chưa đủ để tạo ra một đời sống chính trị tốt.

Bởi vì:

Hiến pháp có thể bị diễn giải tùy tiện.

Luật có thể bị áp dụng không công bằng.

Nghị viện có thể tồn tại nhưng không thực sự kiểm soát được quyền lực.

Tòa án có thể có địa vị hiến định nhưng không đủ độc lập.

Bầu cử có thể tồn tại nhưng lựa chọn của người dân có thể bị giới hạn.

Các quyền trên giấy có thể tồn tại nhưng quyền thực tế lại rất khác.

Do đó, giữa:

thiết chế trên giấy

và

đời sống chính trị thực tế

luôn có một khoảng cách cần được kiểm nghiệm.

Đây sẽ là một trong những sợi chỉ đỏ của toàn bộ cuốn sách.

V. “ĐỐI LẬP” – MỘT CHÌA KHÓA ĐỂ ĐỌC BÔNG

Một trong những chủ đề quan trọng của Bông là vấn đề đối lập trong chính thể dân chủ.

Trong bài giảng năm 1963 Vấn đề Đối lập trong Chánh thể Dân chủ, Bông xem đối lập chính trị là một thành tố quan trọng của đời sống dân chủ.

Điều đáng chú ý không chỉ nằm ở việc ông ủng hộ sự tồn tại của đối lập.

Quan trọng hơn là cách ông nhìn bản chất của đối lập.

Đối lập không nhất thiết là kẻ thù của quốc gia.

Đối lập là sự bất đồng chính trị được tổ chức trong khuôn khổ pháp luật.

Một chính phủ cần có khả năng hành động.

Nhưng một chính phủ không được trở thành một quyền lực không thể bị chất vấn.

Một xã hội cần có trật tự.

Nhưng trật tự không thể đồng nghĩa với việc mọi bất đồng đều bị xem là phá hoại.

Một nền dân chủ cần đa số.

Nhưng đa số cũng cần những cơ chế để tự kiểm soát.

Từ đây xuất hiện một nguyên tắc quan trọng:

Bất đồng chính trị, nếu được đặt trong khuôn khổ pháp luật, có thể trở thành một cơ chế bảo vệ thể chế chứ không nhất thiết là mối đe dọa đối với thể chế.

Đây là Bông.

Chưa phải Hưng Quốc Học.

VI. DIỄN GIẢI: ĐIỀU GÌ NẰM SAU TƯ TƯỞNG ĐỐI LẬP?

Từ lập luận của Bông, chúng ta có thể diễn giải một nguyên tắc rộng hơn:

Quyền lực càng có khả năng tác động đến xã hội thì càng cần khả năng bị chất vấn.

Đây là phần diễn giải, không được ghi như một câu nói của Bông.

Tại sao?

Bởi quyền lực luôn có nguy cơ tạo ra ba hiện tượng:

Thứ nhất, sai lầm.

Không một con người hay tổ chức nào có thể biết mọi thứ.

Thứ hai, lợi ích.

Người nắm quyền có thể có động cơ bảo vệ vị trí của mình.

Thứ ba, điểm mù.

Một hệ thống càng đóng kín càng khó nhìn thấy chính những khuyết điểm của mình.

Do đó, đối lập, báo chí, nghị viện, tư pháp, công luận, chuyên gia và xã hội dân sự — khi được tổ chức đúng — có thể tạo ra những điểm phản hồi cho quyền lực.

Đây là một bước diễn giải rất quan trọng.

Và sau này, nó sẽ giúp chúng ta hiểu vì sao Hưng Quốc Học quan tâm đến:

năng lực tự hiệu chỉnh của quốc gia.

Nhưng khái niệm ấy sẽ chỉ xuất hiện ở Hồ sơ 39.

Không đưa nó vào đây như thể Bông đã xây dựng nó.

VII. BÔNG KHÔNG PHẢI LÀ HƯNG QUỐC HỌC

Đây là tuyên bố phương pháp luận cần được đặt ngay từ đầu cuốn sách.

Nguyễn Văn Bông có những vấn đề của ông.

Hưng Quốc Học có những vấn đề của thế kỷ XXI.

Hai bên không trùng nhau.

Bông giúp chúng ta nhìn thấy:

quyền lực cần được tổ chức.

Bông giúp chúng ta đặt câu hỏi:

ai có quyền lực?

quyền lực bị giới hạn bởi đâu?

người dân kiểm soát quyền lực bằng cách nào?

đối lập có vai trò gì?

Hiến pháp làm gì đối với Nhà nước?

Còn Hưng Quốc Học hỏi thêm:

Một quốc gia có thể vừa kiểm soát quyền lực vừa xây dựng được năng lực quốc gia mạnh đến đâu?

Và xa hơn:

Làm thế nào để một dân tộc có đủ tri thức, tài năng, đạo đức, nguồn lực, bản lĩnh và năng lực Nhà nước để tự quyết tương lai của mình?

Đó là khoảng cách giữa Bông và Hưng Quốc.

Không được xóa khoảng cách ấy.

Chính khoảng cách ấy mới làm cho cuộc đối thoại có ý nghĩa.

VIII. MẶT SÁNG VÀ GIỚI HẠN LỊCH SỬ

Đọc một trí thức lịch sử bằng thái độ sùng bái là một sai lầm.

Đọc họ bằng thái độ phủ nhận cũng là một sai lầm.

Nguyễn Văn Bông có những đóng góp đáng chú ý:

đưa luật học và chính trị học vào phân tích các vấn đề thực tế của Việt Nam;

nhấn mạnh vai trò của Hiến pháp và thiết chế;

quan tâm đến quyền lực và giới hạn quyền lực;

coi trọng đời sống chính trị và giáo dục công dân;

bảo vệ ý nghĩa của đối lập chính trị trong nền dân chủ;

phân biệt Nhà nước, chính quyền, đảng phái và đời sống chính trị.

Nhưng ông cũng bị giới hạn bởi:

hoàn cảnh chiến tranh;

cấu trúc chính trị của thời đại;

giới hạn của nền cộng hòa mà ông đang sống và phục vụ;

trình độ phát triển của khoa học xã hội lúc bấy giờ;

những vấn đề của thế kỷ XXI mà thời đại ông chưa thể đặt ra.

Vì vậy:

Giá trị của một tư tưởng không nằm ở việc nó trả lời được mọi câu hỏi của mọi thời đại. Giá trị của nó còn nằm ở khả năng giúp thế hệ sau đặt được những câu hỏi tốt hơn.

Đó là cách chúng ta đọc Bông.

IX. ÁN LỆ LỊCH SỬ: KHI THỂ CHẾ KHÔNG ĐỦ ĐỂ BẢO VỆ CHÍNH MÌNH

Lịch sử chính trị hiện đại cung cấp một bài học rộng hơn.

Nhiều quốc gia từng có hiến pháp.

Nhiều quốc gia từng có nghị viện.

Nhiều quốc gia từng có bầu cử.

Nhưng không phải quốc gia nào có những thiết chế ấy cũng trở thành một nền dân chủ bền vững.

Điều quyết định còn nằm ở:

văn hóa chính trị;

khả năng thực thi pháp luật;

sự độc lập của các thiết chế;

năng lực của công dân;

khả năng kiểm soát quyền lực;

sự tồn tại của những lực lượng xã hội độc lập;

và khả năng sửa chữa khi thể chế bắt đầu lệch khỏi mục tiêu ban đầu.

Đây chính là chỗ tư tưởng của Bông có thể được đưa vào một cuộc đối thoại rộng hơn.

Hiến pháp tạo khuôn khổ.

Con người tạo sức sống.

Thiết chế tạo giới hạn.

Công dân tạo áp lực kiểm soát.

Văn hóa chính trị quyết định phần nào cách tất cả những điều ấy vận hành.

X. HẠT GIỐNG CỦA CUỘC ĐỐI THOẠI

Có thể hình dung di sản Bông như một hạt giống.

Hạt giống ấy không phải là cả một khu rừng.

Nhưng nó chứa khả năng sinh trưởng.

Bông để lại cho chúng ta những câu hỏi về:

Hiến pháp.

Dân chủ.

Quyền lực.

Đối lập.

Công dân.

Giáo dục.

Thiết chế.

Chúng ta mang những câu hỏi ấy vào thế kỷ XXI.

Nhưng đất đã khác.

Thời đại đã khác.

Công nghệ đã khác.

Kinh tế đã khác.

Quan hệ quốc tế đã khác.

Xã hội đã khác.

Vì vậy, chúng ta không thể chỉ tưới lại hạt giống cũ rồi chờ nó mọc thành đúng cây của ngày hôm qua.

Chúng ta phải hỏi:

Nếu những nguyên tắc ấy được đặt trước những vấn đề mới, chúng sẽ còn đứng vững đến đâu?

Và nếu chúng không đủ?

Ta phải bổ sung.

Nếu chúng sai?

Ta phải phản biện.

Nếu chúng đúng nhưng chưa đủ?

Ta phải phát triển.

Đó chính là đối thoại trí thức.

XI. LUẬN ĐỀ KHÓA CỦA HỒ SƠ 01

Nguyễn Văn Bông đáng được đọc lại không phải vì ông có thể cung cấp sẵn câu trả lời cho Việt Nam thế kỷ XXI, mà vì ông đặt ra một số câu hỏi căn bản về quyền lực, Hiến pháp, dân chủ, công dân và thiết chế trong một giai đoạn đặc biệt của lịch sử Việt Nam.

Từ đó, chúng ta có thể đối thoại với ông bằng một nguyên tắc:

Không biến di sản thành giáo điều. Không biến người đi trước thành người nói thay người hôm nay. Không phủ nhận quá khứ chỉ vì thời đại đã thay đổi.

XII. QUY LUẬT ĐẦU TIÊN CỦA CUỘC ĐỐI THOẠI

Có thể rút ra quy luật phương pháp đầu tiên:

Muốn xây dựng tư tưởng mới, trước hết phải hiểu đúng tư tưởng cũ; muốn vượt qua một tư tưởng, trước hết phải chỉ ra nó đúng ở đâu, thiếu ở đâu và giới hạn ở đâu.

Đó cũng là phương pháp mà cuốn sách này sẽ tuân thủ trong cả 40 hồ sơ.

Bông nói gì — phải kiểm chứng.

Chúng ta diễn giải gì — phải phân biệt.

Hưng Quốc Học phát triển gì — phải chịu trách nhiệm.

Ba tầng ấy không được trộn lẫn.

XIII. MỆNH ĐỀ CỦA HỒ SƠ 01

Nguyễn Văn Bông không phải là câu trả lời cuối cùng cho bài toán kiến tạo quốc gia Việt Nam; ông là một người đối thoại quan trọng giúp chúng ta đặt lại những câu hỏi căn bản về quyền lực, Hiến pháp, dân chủ và công dân.

Và từ đây, cuốn sách bắt đầu.

Không phải bằng sự tôn kính.

Không phải bằng sự phủ nhận.

Mà bằng một cuộc đối thoại nghiêm túc giữa một trí thức của thế kỷ XX và một thế hệ đang phải trả lời những câu hỏi của thế kỷ XXI.

Hoàng phong nhã 

TÀI LIỆU THAM KHẢO – HỒ SƠ 01

I. NGUỒN GỐC – NGUYỄN VĂN BÔNG

1. Nguyễn Văn Bông. Luật Hiến pháp và Chính trị học. In lần thứ hai. Sài Gòn, 1969.

Đây là nguồn chính yếu của Hồ sơ 01 và cũng là một trong những nguồn trụ cột của toàn bộ công trình. Thư mục CiNii xác nhận bản in lần thứ hai năm 1969 tại Sài Gòn, 506 trang; ghi chú thư mục xác định đây là công trình về lý thuyết đại cương của thế giới chính trị hiện đại và nền Đệ nhị Cộng hòa Việt Nam. �

CiNii

Bản điện tử hiện có cũng cho phép kiểm tra trực tiếp lời tựa và lời nói đầu của Bông. Trong lời tựa, ông nhấn mạnh rằng các vấn đề hiến pháp và chính trị không thể tách khỏi lịch sử, và việc nghiên cứu chính trị cần giúp công dân có nhận định khách quan, thực tiễn và có khả năng bày tỏ lập trường trong đời sống chính trị. �

DIỄN ĐÀN CỦA CHÚNG TA +1

2. Nguyễn Văn Bông. Vấn đề Đối lập trong Chánh thể Dân chủ. Sài Gòn, 1963.

Nguồn trực tiếp quan trọng để xác định quan điểm ban đầu của Bông về đối lập chính trị, dân chủ và đời sống chính trị. Hồ sơ 01 chỉ sử dụng ở mức giới thiệu; nội dung sẽ được khai thác sâu hơn ở các Hồ sơ 07, 09 và những hồ sơ về quyền lực chính trị.

3. Nguyễn Văn Bông. Di Cảo. Sài Gòn: Cấp Tiến, 1972.

Đây là nguồn tư liệu gốc đặc biệt quan trọng. Di Cảo được xuất bản sau khi Bông qua đời; bản tái bản năm 2008 được thư mục Open Library ghi nhận là tái bản của ấn bản Sài Gòn 1972, do Mekong-Tynan & Nguyễn Ngọc Huy Foundation xuất bản, 332 trang. �

Open Library

Trong Di Cảo, ngoài phần tiểu sử còn có các bài viết về đối lập, thái độ phi chính trị, chính đảng và sinh hoạt chính trị, mặt trận quân sự, giáo dục công dân, trò chơi chính trị, chủ nghĩa quốc gia và giá trị đồng bạc. Đây sẽ là một nguồn nền cho việc tái dựng chân dung trí thức Bông, thay vì chỉ dựa vào các bài viết hồi tưởng về ông.

4. Nguyễn Văn Bông. Luật Hiến pháp và Chính trị học, bản điện tử đối chiếu bản in 1969.

Bản điện tử của pro&contra đặc biệt hữu ích cho công trình này vì đăng lại toàn văn theo từng kỳ và cung cấp bản PDF; đồng thời phần phụ bản bao gồm các văn kiện hiến pháp của Việt Nam Cộng hòa, giúp chúng ta đối chiếu trực tiếp giữa Bông viết gì và văn bản pháp lý mà ông phân tích. �

ProContra

II. TƯ LIỆU VỀ CUỘC ĐỜI VÀ HOẠT ĐỘNG CỦA NGUYỄN VĂN BÔNG

5. Tư liệu tiểu sử Nguyễn Văn Bông, 1929–1971.

Các nguồn tiểu sử hiện có ghi nhận Bông sinh năm 1929, học tập tại Pháp, trở về Việt Nam đầu năm 1963, giảng dạy luật hiến pháp và khoa học chính trị tại Đại học Luật Sài Gòn và Học viện Quốc gia Hành chánh, đồng thời tham gia hoạt động chính trị. �

Họ Nguyễn Việt Nam

Tuy nhiên, trong bản sách chính thức, những dữ kiện tiểu sử quan trọng sẽ không được dựa vào một nguồn đơn lẻ. Cần đối chiếu với:

hồ sơ lưu trữ;

thư mục sách;

tư liệu Đại học Luật Sài Gòn;

tư liệu Học viện Quốc gia Hành chánh;

hồi ký của những người từng làm việc với Bông;

báo chí đương thời.

Đây là nguyên tắc chúng ta sẽ áp dụng cho toàn bộ sách.

III. VĂN BẢN PHÁP LÝ – LỊCH SỬ ĐƯỢC BÔNG NGHIÊN CỨU

6. Hiến pháp Việt Nam Cộng hòa ngày 26-10-1956.

Nguồn nguyên cấp để kiểm chứng những gì Bông nhận xét về Hiến pháp 1956.

Đặc biệt quan trọng vì Luật Hiến pháp và Chính trị học của Bông không chỉ trình bày lý thuyết mà còn đưa các bản hiến pháp và văn kiện hiến định vào phần phụ bản. �

DIỄN ĐÀN CỦA CHÚNG TA

7. Hiến ước Tạm thời số 1, ngày 4-11-1963.

8. Hiến ước Tạm thời số 2, ngày 7-2-1964.

9. Hiến chương Việt Nam Cộng hòa, ngày 16-8-1964.

10. Hiến chương Lâm thời, ngày 20-10-1964.

11. Ước pháp Tạm thời, ngày 19-6-1965.

12. Hiến pháp Việt Nam Cộng hòa ngày 1-4-1967.

Đây là nhóm nguồn đặc biệt quan trọng vì chúng cho phép chúng ta theo dõi quá trình biến đổi thể chế từ 1956 đến 1967, thay vì nhìn nền Đệ Nhị Cộng hòa như một cấu trúc xuất hiện hoàn chỉnh ngay từ đầu.

Các văn bản này cũng được chính Bông đưa vào phần phụ bản của Luật Hiến pháp và Chính trị học. �

DIỄN ĐÀN CỦA CHÚNG TA +1

IV. NGUỒN ĐỐI CHIẾU HỌC THUẬT

13. Robert A. Dahl. On Democracy. Yale University Press, 1998.

Dùng để đối chiếu các khái niệm về dân chủ, tham gia chính trị và kiểm soát quyền lực; không dùng để áp đặt ngược lý thuyết thế kỷ XX của Dahl lên Bông.

14. Alexis de Tocqueville. Democracy in America.

Nguồn kinh điển để đối chiếu vấn đề công dân, đời sống chính trị, hiệp hội và văn hóa dân chủ.

15. John Stuart Mill. Considerations on Representative Government.

Dùng để đặt tư tưởng Bông về công dân, đại diện và tham gia chính trị trong dòng tư tưởng dân chủ tự do rộng hơn.

16. Montesquieu. The Spirit of Laws.

Dùng cho nền tảng tư tưởng về tổ chức quyền lực và phân quyền; sẽ được khai thác mạnh hơn ở các Hồ sơ 05–13.

V. NGUYÊN TẮC SỬ DỤNG TÀI LIỆU TRONG HỒ SƠ 01

Tôi đề nghị từ đây mỗi hồ sơ đều có một thứ bậc chứng cứ, không chỉ một danh sách sách ở cuối chương.

Cấp 1 — BÔNG GỐC

Nguyễn Văn Bông viết gì?

Phải ưu tiên nguyên tác.

Cấp 2 — TƯ LIỆU LỊCH SỬ

Bông sống, dạy học và hoạt động trong hoàn cảnh nào?

Phải đối chiếu với tư liệu đương thời.

Cấp 3 — VĂN BẢN PHÁP LÝ

Những thể chế mà Bông phân tích thực sự quy định gì?

Phải đọc văn bản gốc.

Cấp 4 — HỌC THUẬT ĐỐI CHIẾU

Các học giả khác nhìn vấn đề ấy thế nào?

Dùng để phản biện và mở rộng, không dùng để thay thế Bông.

Cấp 5 — HƯNG QUỐC HỌC

Chúng ta phát triển thêm điều gì?

Đây là phần của công trình hiện tại.

VI. TÀI LIỆU CỐT LÕI CỦA HỒ SƠ 01

Nếu phải rút xuống 5 nguồn bắt buộc phải đọc kỹ nhất, tôi sẽ khóa:

Nguyễn Văn Bông – Luật Hiến pháp và Chính trị học, 1969. �

CiNii +1

Nguyễn Văn Bông – Vấn đề Đối lập trong Chánh thể Dân chủ, 1963.

Nguyễn Văn Bông – Di Cảo, 1972. �

Open Library

Các văn bản hiến định Việt Nam Cộng hòa 1956–1967, đặc biệt Hiến pháp 1956 và 1967. �

ProContra

Tư liệu tiểu sử và hoạt động của Nguyễn Văn Bông, được đối chiếu từ nhiều nguồn độc lập. �

Họ Nguyễn Việt Nam

Tài liệu tham khảo chính

Văn bản nguyên cấp

Nghiên cứu đối chiếu

Nguồn điện tử/tra cứu

Read more »