12:07 AM
Hoàng Phong Nhã
PHẦN II
TỪ CỬA KHỔNG ĐẾN VIỆT LÝ TỐ NGUYÊN
CHƯƠNG IX
VIỆT LÝ TỐ NGUYÊN
Cuộc truy tìm cội nguồn và giới hạn của một giả thuyết
1. Tác phẩm trung tâm trong hành trình tư tưởng Kim Định
Nếu Cửa Khổng mở ra con đường Kim Định đi vào Nho học, thì Việt Lý Tố Nguyên cho thấy rõ hơn tham vọng của ông: không chỉ giải thích một số kinh điển cổ, mà còn truy tìm những nguyên lý căn bản mà ông cho là đã hình thành nên văn hóa Việt Nam và có thể giúp người Việt hiểu lại vị trí của mình trong lịch sử văn minh Đông Á.
Tác phẩm được xuất bản tại Sài Gòn năm 1970 bởi nhà xuất bản An Tiêm. Bản sách được Thư viện Công giáo iDeus ghi nhận có 430 trang. Một bản tái bản do Nhà xuất bản Hội Nhà Văn phát hành năm 2016 được Thư viện Công giáo Bùi Chu ghi nhận có 309 trang; Thư viện Khoa học Tổng hợp Thành phố Hồ Chí Minh cũng ghi nhận ấn bản năm 2017 với 310 trang. Sự khác biệt về số trang tự nó chưa chứng minh nội dung đã bị cắt bỏ hay sửa đổi, nhưng cho thấy việc nghiên cứu phải xác định rõ ấn bản đang sử dụng. Thông tin bản 1970 và mục lục · Thư viện Khoa học Tổng hợp TP.HCM, bản 2017.
Điều đáng chú ý không chỉ là nhan đề của tác phẩm, mà còn là cách Kim Định xác định công việc mình đang làm.
Trong phần giới thiệu được lưu cùng bản sách năm 1970, ông mô tả công trình thuộc loại “triết lý lịch sử hay là triết lý bằng lịch sử”, đồng thời nói rõ rằng ông muốn chú trọng đến những mối tương quan lớn hơn là trình bày chi li mọi xuất xứ tư liệu. Đây là một tuyên bố quan trọng về phương pháp. Việt Lý Tố Nguyên, bản 1970.
Tuyên bố ấy giúp chúng ta hiểu Kim Định không đơn thuần tự xem mình là một sử gia đang dựng lại từng sự kiện theo trình tự thời gian. Ông muốn sử dụng lịch sử, văn hóa, kinh điển và các biểu tượng để nhận diện một cấu trúc tư tưởng mà ông cho là nằm sâu bên dưới lịch sử dân tộc.
Đó là một tham vọng triết học đáng nghiên cứu. Nhưng nó cũng tạo ra một vấn đề căn bản: khi một công trình sử dụng lịch sử để xây dựng triết lý, người đọc phải phân biệt điều gì là dữ kiện lịch sử, điều gì là cách diễn giải dữ kiện và điều gì là kết luận triết học được rút ra từ sự diễn giải ấy.
Ba tầng này có thể hỗ trợ nhau, nhưng không thể thay thế nhau.
2. “Tố nguyên” – tìm lại cái căn bản còn tồn tại qua lịch sử
Nhan đề Việt Lý Tố Nguyên có thể được hiểu như một lời mời trở về những yếu tố căn bản của Việt Lý.
Trong cách nhìn của Kim Định, lịch sử dân tộc không chỉ là chuỗi sự kiện, triều đại và biến cố. Bên dưới những thay đổi ấy, ông muốn tìm những nguyên lý tương đối bền vững, có khả năng giải thích cách người Việt tổ chức đời sống, nhìn nhận con người, xây dựng cộng đồng và tiếp nhận các truyền thống văn hóa.
Câu hỏi này không xa lạ với triết học lịch sử. Nhiều nhà tư tưởng đã tìm kiếm những cấu trúc, giá trị hoặc quy luật giúp giải thích sự vận động của các xã hội qua thời gian.
Nhưng khái niệm “cái căn bản” có thể được hiểu theo những nghĩa rất khác nhau.
Một yếu tố có thể tồn tại lâu dài vì được truyền qua gia đình, làng xã, ngôn ngữ và phong tục. Một yếu tố khác có thể xuất hiện nhiều lần vì những điều kiện xã hội tương tự khiến con người lựa chọn những cách ứng xử gần giống nhau. Cũng có thể một nhà tư tưởng hiện đại nhận thấy sự tương đồng giữa những tư liệu thuộc các thời đại khác nhau rồi xây dựng một mô hình giải thích chung.
Ba khả năng này không giống nhau.
Nếu muốn khẳng định một nguyên lý đã tồn tại liên tục từ thời cổ đại đến hiện đại, phải có chứng cứ về sự tiếp nối. Nếu chỉ tìm thấy những nét tương đồng ở các thời đại khác nhau, ta có thể đề xuất một cách diễn giải triết học, nhưng chưa đủ để kết luận rằng một hệ thống tư tưởng hoàn chỉnh đã được truyền nguyên vẹn qua hàng nghìn năm.
Bởi vậy, câu hỏi quan trọng khi đọc Kim Định không chỉ là ông tìm thấy những gì, mà còn là ông xác định tính liên tục của những yếu tố ấy bằng cách nào.
Một truyền thống có thể thay đổi rất nhiều mà vẫn giữ một số đặc điểm nhận diện. Nhưng nếu không chỉ ra được những gì đã thay đổi, những gì được giữ lại và những gì chỉ được người đời sau diễn giải thêm, khái niệm “cốt lõi bất biến” dễ trở thành một giả định hơn là kết quả nghiên cứu.
3. Cấu trúc ba phần: Từ nguồn gốc đến con người, rồi đến sự kế thừa
Mục lục bản Việt Lý Tố Nguyên năm 1970 cho thấy Kim Định tổ chức tác phẩm thành ba phần lớn: “Nguồn và Gốc”, “Người và Việc”, và “Kế và Tiếp”. Mỗi phần có một trọng tâm riêng, nhưng cùng phục vụ mục tiêu xây dựng một cách giải thích tổng thể về văn hóa Việt Nam.
Phần I – Nguồn và Gốc
Phần này gồm những chương về phạm vi và đường hướng nghiên cứu nguồn gốc văn hóa Việt Nam, khảo cổ học, nguồn gốc Việt–Hoa theo sử truyền, các đợt văn minh, đóng góp của Viêm tộc vào việc hình thành kinh điển và vị trí của tiếng dân trong văn hóa Việt Nho.
Đây là phần đặt nền móng cho giả thuyết của Kim Định. Ông muốn kết nối nhiều loại tư liệu và câu hỏi: nguồn gốc dân tộc, những truyền thống văn hóa cổ, kinh điển và quan hệ giữa các cộng đồng.
Phần II – Người và Việc
Các chương chuyển sang những vấn đề về tổ chức cộng đồng và xã hội, như quan hệ giữa văn minh công với văn minh lệnh, quan hệ giữa làng và nước, nước và nhà, vấn đề chiêu mục, cùng những cách diễn giải về các biểu tượng và truyền thống liên quan đến Âu Cơ.
Ở đây, câu hỏi không còn chỉ là văn hóa bắt đầu từ đâu, mà còn là một truyền thống được thể hiện như thế nào trong cách con người tổ chức đời sống.
Phần III – Kế và Tiếp
Phần cuối bàn về vai trò kẻ sĩ, Khổng Tử với Việt Nho, những lựa chọn văn hóa, nghi lễ và quá trình tiếp nối tinh thần dân tộc.
Phần này hướng đến một câu hỏi có ý nghĩa hiện đại: nếu Việt Lý là một truyền thống có giá trị, nó có thể được kế thừa và phát triển như thế nào trong thời đại mới?
Cấu trúc ba phần cho thấy Kim Định không chỉ muốn kể một câu chuyện nguồn gốc. Ông đang cố gắng nối nguồn gốc với tổ chức xã hội, rồi nối cả hai với nhiệm vụ văn hóa của người Việt đương thời.
Đó là một công trình có tham vọng tổng hợp. Nhưng càng tổng hợp nhiều lĩnh vực, yêu cầu về phương pháp càng cao. Một luận điểm khảo cổ không thể chỉ được xác nhận bằng một diễn giải triết học; một giả thuyết về kinh điển không thể tự động chứng minh một mô hình tổ chức xã hội; và một quan niệm về bản sắc dân tộc không thể tự nó xác lập niên đại của một truyền thống.
Muốn đánh giá toàn bộ công trình, phải lần lượt kiểm tra từng mối nối trong cấu trúc lập luận.
4. Kim Định đã chọn một con đường nghiên cứu như thế nào?
Điểm đáng chú ý trong phương pháp của Kim Định là ông muốn nhìn những mối tương quan lớn giữa các yếu tố văn hóa, thay vì trình bày mọi chi tiết theo cách của một công trình khảo cứu chuyên ngành.
Cách tiếp cận này có ưu điểm. Một người nghiên cứu lịch sử tư tưởng không thể chỉ liệt kê văn bản và sự kiện. Họ cần đặt câu hỏi về ý nghĩa, cấu trúc và mối quan hệ giữa các hiện tượng. Nếu chỉ có dữ kiện rời rạc mà không có giả thuyết giải thích, nghiên cứu khó hình thành một cách nhìn tổng thể.
Tuy nhiên, việc chú trọng bức tranh lớn cũng có rủi ro. Khi một giả thuyết bao trùm đã được hình thành, người nghiên cứu có thể bị hấp dẫn bởi những dữ kiện phù hợp với nó và xem nhẹ những chi tiết gây khó khăn.
Chẳng hạn, nếu giả thuyết ban đầu cho rằng nhiều yếu tố của văn minh Đông Á bắt nguồn từ một nền văn hóa Việt cổ, thì những điểm tương đồng giữa các tư liệu có thể được đọc như bằng chứng ủng hộ giả thuyết ấy. Nhưng nếu không xem xét các cách giải thích khác, sự tương đồng có thể bị diễn giải quá mức.
Một nghiên cứu có trách nhiệm cần hỏi đồng thời:
- Dữ kiện nào hỗ trợ giả thuyết?
- Dữ kiện nào không phù hợp?
- Có giả thuyết cạnh tranh nào giải thích được cùng hiện tượng không?
- Điều gì sẽ khiến nhà nghiên cứu phải sửa đổi kết luận ban đầu?
Đây không phải đòi hỏi phải biến mọi cuốn sách triết học thành một công trình khảo cổ hay ngôn ngữ học. Đó là yêu cầu phân định phạm vi của từng loại kết luận.
Kim Định có thể đề xuất một cách đọc triết học dựa trên những mối tương quan rộng. Nhưng nếu từ cách đọc đó ông đi đến khẳng định rằng một truyền thống lịch sử cụ thể có nguồn gốc từ một cộng đồng cụ thể, thì khẳng định ấy cần được kiểm tra theo tiêu chuẩn của nghiên cứu lịch sử.
5. Khi triết lý lịch sử gặp lịch sử có thể kiểm chứng
Sự phân biệt giữa triết lý lịch sử và lịch sử có thể kiểm chứng là chìa khóa để đọc Việt Lý Tố Nguyên.
Triết lý lịch sử đặt câu hỏi về ý nghĩa và quy luật của quá trình lịch sử. Nó có thể tìm hiểu cách một xã hội tổ chức quyền lực, cách những giá trị được truyền lại, hoặc vì sao một số hình thức văn hóa tồn tại lâu dài.
Lịch sử có thể kiểm chứng lại đặt ra những câu hỏi cụ thể hơn: sự kiện nào xảy ra, vào thời điểm nào, ở đâu, được ghi nhận trong nguồn tư liệu nào và có thể đối chiếu với bằng chứng độc lập nào?
Hai cách tiếp cận bổ sung cho nhau. Nhưng nếu một công trình đưa ra một khẳng định thực chứng, việc gọi nó là “triết lý lịch sử” không làm cho yêu cầu kiểm chứng biến mất.
Giả sử một nhà tư tưởng cho rằng một biểu tượng phản ánh quan niệm về con người đã tồn tại trong một cộng đồng cổ. Có thể xem đó là một giả thuyết triết học về ý nghĩa của biểu tượng. Nhưng nếu nhà tư tưởng tiếp tục khẳng định rằng cộng đồng ấy đã sáng tạo ra một bộ phận kinh điển cụ thể, thì cần thêm chứng cứ về niên đại, nội dung văn bản và quá trình truyền bá.
Tương tự, nếu một nhà nghiên cứu cho rằng tục lệ của người Việt biểu hiện một quan niệm về quan hệ gia đình, điều đó chưa đủ để chứng minh rằng quan niệm ấy đã có cùng hình thức từ thời tiền sử.
Điều cần giữ là sự phân biệt giữa ba loại phát biểu:
Dữ kiện: điều được ghi nhận trong một nguồn có thể xác định và kiểm tra.
Diễn giải: cách nhà nghiên cứu hiểu ý nghĩa hoặc mối quan hệ của dữ kiện.
Giả thuyết nguồn gốc: lời giải thích về nơi xuất hiện ban đầu hoặc con đường hình thành của một hiện tượng.
Một công trình có thể kết hợp cả ba, nhưng không nên để chúng hòa lẫn đến mức người đọc không biết khi nào tác giả đang mô tả tư liệu và khi nào đang suy luận từ tư liệu.
6. “Việt Nho” trong công trình: Một giả thuyết về nguồn gốc hay một cách đọc lại truyền thống?
Trong Việt Lý Tố Nguyên, Việt Nho giữ vị trí quan trọng. Qua cấu trúc tác phẩm, có thể thấy Kim Định muốn liên hệ văn hóa Việt Nam với những yếu tố mà ông nhận diện trong truyền thống Nho học và kinh điển cổ.
Tuy nhiên, khi nghiên cứu Việt Nho, cần phân biệt hai câu hỏi.
Câu hỏi thứ nhất: người Việt đã tiếp nhận, diễn giải và biến đổi Nho học như thế nào trong lịch sử?
Câu hỏi thứ hai: những yếu tố nào trong Nho học có nguồn gốc từ một truyền thống Việt cổ?
Câu hỏi thứ nhất có thể khảo sát qua lịch sử giáo dục, thi cử, chính trị, văn chương, các bản dịch kinh điển và hoạt động của giới sĩ phu Việt Nam. Câu hỏi thứ hai đòi hỏi một chuỗi chứng cứ khác, bởi nó liên quan đến nguồn gốc của những yếu tố có thể đã xuất hiện trước khi có các tư liệu Việt Nam thành văn còn lại.
Nếu không phân biệt hai câu hỏi, ta có thể rơi vào một suy luận vòng tròn: cho rằng Nho học vốn là Việt Nho vì người Việt đã tiếp nhận và biến đổi Nho học; rồi dùng chính sự tồn tại của Nho học ở Việt Nam để chứng minh nguồn gốc Việt Nam của nó.
Sự tiếp nhận sâu sắc không đồng nghĩa với nguồn gốc ban đầu. Nhưng cũng không có nghĩa người tiếp nhận chỉ là người sao chép.
Một truyền thống có thể đi vào xã hội Việt Nam qua những con đường lịch sử phức tạp, rồi được điều chỉnh theo ngôn ngữ, tập quán, thiết chế và nhu cầu chính trị của người Việt. Quá trình ấy đáng được nghiên cứu như một lịch sử sáng tạo văn hóa thực sự.
Vì vậy, ngay cả khi một giả thuyết về nguồn gốc Việt cổ chưa được chứng minh, câu hỏi về đóng góp riêng của người Việt đối với Nho học vẫn có thể tiếp tục nghiên cứu.
Đó là một cách đặt lại vấn đề giúp giữ được điều đáng quý trong câu hỏi của Kim Định mà không mặc nhiên chấp nhận mọi kết luận của ông.
7. Khảo cổ học, sử truyền và văn bản: Ba loại chứng cứ không thể dùng thay nhau
Mục lục Việt Lý Tố Nguyên cho thấy Kim Định dành những phần riêng cho khảo cổ học và nguồn gốc Việt–Hoa theo sử truyền. Điều này cho thấy ông có ý thức kết hợp nhiều loại tư liệu trong quá trình tìm kiếm cội nguồn.
Nhưng việc sử dụng nhiều loại tư liệu chỉ làm tăng sức thuyết phục khi từng loại được đánh giá theo đúng tiêu chuẩn của nó.
Khảo cổ học có thể giúp xác định niên đại tương đối hoặc tuyệt đối của di vật, địa điểm cư trú, hoạt động sản xuất, mai táng và giao lưu vật chất. Tuy nhiên, một hiện vật không tự nói lên toàn bộ ngôn ngữ, căn tính dân tộc hoặc hệ thống triết học của người tạo ra nó.
Sử truyền và huyền thoại có thể phản ánh ký ức cộng đồng, cách xã hội lý giải nguồn gốc và những giá trị được truyền qua nhiều thế hệ. Nhưng một câu chuyện về tổ tiên không tự động trở thành biên niên sử chính xác của thời kỳ mà câu chuyện đề cập.
Văn bản cổ có thể cung cấp thông tin về ngôn ngữ, nghi lễ, chính trị và tư tưởng. Tuy nhiên, cần xác định thời điểm biên soạn, quá trình truyền bản và khả năng những lớp văn bản khác nhau đã được kết hợp.
Một giả thuyết mạnh cần cho thấy các loại chứng cứ độc lập hỗ trợ nhau như thế nào. Nếu khảo cổ học, văn bản và ngôn ngữ học chỉ được dẫn ra như những minh họa cho cùng một giả thuyết mà không được kiểm tra độc lập, việc kết hợp nhiều loại tư liệu chưa chắc đã làm tăng độ tin cậy.
Điều này đặc biệt quan trọng với những tuyên bố rộng về nguồn gốc văn minh. Một kết luận về nguồn gốc cần giải thích được cả chứng cứ thuận lợi lẫn chứng cứ bất lợi, đồng thời phải đứng vững trước những cách giải thích cạnh tranh.
8. Những điểm cần kiểm tra trong lập luận của Kim Định
Một bài nghiên cứu về lịch sử tư tưởng triết học Việt Nam do Viện Triết học thuộc Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam công bố đã phê bình cách Kim Định sử dụng huyền sử để truy nguyên nhiều thành tựu văn minh Trung Hoa về người Việt cổ. Bài viết cho rằng một số nhận định trong Việt Lý Tố Nguyên và các tác phẩm liên quan chứa đựng những suy luận chủ quan, đồng thời vẫn ghi nhận sự nhiệt thành và vốn kiến thức Đông–Tây của ông. Viện Triết học, “Một số vấn đề trong nghiên cứu lịch sử tư tưởng triết học Việt Nam”.
Đây là một đánh giá phê bình đáng xem xét, nhưng chưa thể thay thế việc khảo sát từng luận điểm.
Cần hỏi: bài phê bình đang nói đến đoạn văn nào? Nó phản bác bằng chứng cứ nào? Những bằng chứng ấy có độc lập với nhau không? Có nghiên cứu chuyên ngành nào đưa ra cách giải thích khác? Và liệu phê bình đó áp dụng cho toàn bộ công trình hay chỉ một số mệnh đề cụ thể?
Ngược lại, những người muốn bảo vệ Kim Định cũng cần đối diện với cùng các câu hỏi. Lòng tin vào tác giả, sự hấp dẫn của cách giải thích hoặc cảm giác tự hào khi đọc sách không phải là bằng chứng lịch sử.
Để khảo sát Việt Lý Tố Nguyên một cách có hệ thống, cần lập hồ sơ cho từng luận điểm quan trọng:
- Trích nguyên văn luận điểm từ một ấn bản xác định.
- Xác định tác giả đang đưa ra dữ kiện, diễn giải triết học hay giả thuyết về nguồn gốc.
- Ghi rõ nguồn tư liệu mà ông sử dụng.
- Đối chiếu với các nghiên cứu độc lập có liên quan.
- Ghi nhận mức độ chứng minh: được hỗ trợ, còn tranh luận, chưa đủ chứng cứ hoặc mâu thuẫn với bằng chứng đáng tin cậy.
Cách làm này có thể chậm hơn việc đưa ra một phán quyết chung, nhưng cho phép người đọc biết chính xác điều gì đang được khẳng định và vì sao.
9. Điều gì còn giá trị nếu một giả thuyết nguồn gốc không đứng vững?
Đây là câu hỏi cần được đặt ra trước khi đi sâu vào tranh luận.
Giả sử một số luận điểm về nguồn gốc Việt Nho trong Việt Lý Tố Nguyên không được các nghiên cứu lịch sử hiện đại xác nhận. Điều đó có khiến toàn bộ công trình mất giá trị hay không?
Không nhất thiết.
Một công trình có thể chứa những giả thuyết lịch sử yếu nhưng vẫn đặt ra những câu hỏi đáng suy nghĩ về quan hệ giữa văn hóa, tổ chức xã hội và tư tưởng. Ngược lại, một cách diễn giải triết học hấp dẫn cũng không thể làm cho giả thuyết nguồn gốc trở nên đúng nếu thiếu chứng cứ.
Cần đánh giá riêng từng thành phần của tác phẩm.
Ở phương diện lịch sử, phải hỏi các luận điểm về nguồn gốc có được chứng minh không.
Ở phương diện triết học, phải hỏi những khái niệm và mối quan hệ mà Kim Định đề xuất có rõ ràng, nhất quán và có khả năng giải thích không.
Ở phương diện văn hóa, phải hỏi công trình có mở ra những câu hỏi mới về cách người Việt hiểu mình và tiếp nhận truyền thống hay không.
Ở phương diện thực tiễn, phải hỏi những ý tưởng ấy có thể giúp con người và xã hội giải quyết vấn đề gì, đồng thời có thể dẫn đến những hệ quả không mong muốn nào.
Những đánh giá ấy có thể cho kết quả khác nhau. Một tác phẩm không nhất thiết phải được chấp nhận hoặc loại bỏ toàn bộ.
Điều quan trọng là không dùng giá trị ở lĩnh vực này để miễn trừ việc kiểm tra ở lĩnh vực khác.
10. Đối thoại Hưng Quốc: Tìm cội nguồn để làm gì?
Hưng Quốc hỏi:
Nếu mục đích cuối cùng là xây dựng một nền văn hóa Việt Nam tự tin, tại sao phải tranh luận gay gắt về việc một tư tưởng có nguồn gốc Việt Nam hay Trung Hoa?
Người nghiên cứu trả lời:
Vì nguồn gốc là một câu hỏi lịch sử có ý nghĩa. Hiểu đúng quá trình hình thành và truyền bá tư tưởng giúp chúng ta biết các cộng đồng đã đóng góp như thế nào, những gì được tiếp nhận và những gì được sáng tạo thêm.
Nhưng nguồn gốc không phải thước đo duy nhất của giá trị. Một tư tưởng có thể được tiếp nhận từ bên ngoài rồi trở thành một bộ phận quan trọng của đời sống văn hóa Việt Nam. Điều đó không làm cho nó kém giá trị.
Hưng Quốc hỏi tiếp:
Vậy Kim Định có sai khi muốn tìm một nền Việt Lý?
Người nghiên cứu trả lời:
Không thể kết luận như vậy chỉ từ mục tiêu nghiên cứu của ông.
Tìm một nền triết lý Việt Nam là một hướng nghiên cứu chính đáng. Câu hỏi là cách xác định đối tượng và phương pháp chứng minh. Nếu Việt Lý được hiểu là những cách tư duy, giá trị và quan niệm về con người đã hình thành trong lịch sử Việt Nam, ta cần khảo sát chúng trong các nguồn tư liệu và hoàn cảnh cụ thể. Nếu Việt Lý được hiểu là một hệ thống triết học hoàn chỉnh đã tồn tại từ thời cổ đại, yêu cầu chứng minh sẽ cao hơn rất nhiều.
Ta cần xác định chính xác đang nghiên cứu điều gì trước khi phán xét kết quả.
Hưng Quốc hỏi:
Nếu người nghiên cứu không thể chứng minh tất cả những gì mình tin tưởng, có nên tiếp tục nghiên cứu không?
Người nghiên cứu trả lời:
Có. Nhưng cần phân biệt niềm tin, giả thuyết và kết luận.
Một giả thuyết chưa được chứng minh vẫn có thể đáng nghiên cứu. Điều không nên làm là trình bày nó như một sự thật đã được xác nhận hoặc chỉ lựa chọn những chứng cứ thuận lợi cho nó.
Nghiên cứu có ý nghĩa không phải vì nó luôn tìm được câu trả lời mong muốn, mà vì nó giúp chúng ta biết câu hỏi nào đã có lời giải, câu hỏi nào còn bỏ ngỏ và vì sao.
Hưng Quốc kết luận:
Vậy truy tìm cội nguồn không chỉ là nhìn về quá khứ. Nó còn là cách học phân biệt điều mình muốn tin với điều mình có thể chứng minh.
11. Bài học Hưng Quốc: Xây dựng quốc học bằng năng lực nghiên cứu
Một nền quốc học không thể chỉ được xây dựng bằng tình yêu đối với dân tộc. Tình yêu có thể thúc đẩy con người tìm kiếm, nhưng muốn biến sự tìm kiếm thành tri thức, cần có phương pháp, tư liệu, tranh luận và khả năng sửa sai.
Từ trường hợp Việt Lý Tố Nguyên, có thể rút ra ba bài học.
Thứ nhất, cần phân biệt mục tiêu nghiên cứu với kết quả nghiên cứu. Mong muốn tìm ra một nền triết lý Việt Nam không phải bằng chứng rằng nền triết lý ấy đã tồn tại đúng theo hình thức được giả định.
Thứ hai, cần xây dựng cơ chế kiểm tra độc lập. Những luận điểm về khảo cổ, ngôn ngữ, lịch sử và văn bản phải được đánh giá bởi những phương pháp thích hợp. Không một tác giả nào, dù uyên bác hay có ảnh hưởng, có thể tự xác nhận mọi kết luận của mình.
Thứ ba, cần bảo vệ quyền phản biện trong nghiên cứu văn hóa. Phê bình một giả thuyết không đồng nghĩa với phủ nhận dân tộc. Chấp nhận một bằng chứng không thuận lợi cũng không làm giảm giá trị của lịch sử Việt Nam. Trái lại, đó là điều kiện để những nhận thức về lịch sử trở nên đáng tin cậy hơn.
Hưng Quốc Học cần hướng đến một nền văn hóa tự tin nhưng không tự khép kín; biết trân trọng di sản nhưng không biến di sản thành điều cấm tranh luận; biết tiếp thu thành tựu bên ngoài mà vẫn có năng lực chọn lọc và sáng tạo.
Một quốc gia mạnh về tri thức không cần mọi giả thuyết của mình đều đúng ngay từ đầu. Quốc gia ấy cần có khả năng nhận ra giả thuyết nào đúng, giả thuyết nào sai, và làm thế nào để sửa chữa những sai lầm đã được phát hiện.
12. Kết luận: Giá trị của Việt Lý Tố Nguyên nằm ở đâu?
Việt Lý Tố Nguyên là một công trình có tham vọng lớn. Kim Định muốn nối nguồn gốc dân tộc với văn hóa, kinh điển, tổ chức xã hội và sự kế thừa tinh thần. Ông không chỉ hỏi người Việt từ đâu đến, mà còn muốn tìm những nguyên lý giúp giải thích bản sắc Việt Nam và định hướng cho tương lai.
Cấu trúc ba phần của tác phẩm cho thấy rõ nỗ lực tổng hợp ấy. Nhưng cũng chính vì phạm vi rộng, các luận điểm của ông cần được phân tích riêng thay vì được đánh giá bằng một phán quyết chung.
Những giả thuyết lịch sử phải được kiểm chứng bằng tư liệu lịch sử. Những diễn giải triết học phải được đánh giá bằng tính rõ ràng, nhất quán và sức giải thích. Những đề xuất về văn hóa và tương lai phải được xem xét theo giá trị và hệ quả thực tế của chúng.
Không nên vì một số luận điểm chưa được chứng minh mà phủ nhận toàn bộ những câu hỏi Kim Định đặt ra. Cũng không nên vì ông đặt ra những câu hỏi có sức khơi gợi mà xem mọi kết luận của ông đã trở thành sự thật.
Điều quan trọng nhất mà cuộc đối thoại này gợi ra là: một nền triết lý Việt Nam, nếu muốn có sức sống lâu dài, phải vượt qua nhu cầu tự khẳng định bằng những tuyên bố về nguồn gốc. Nó cần được xây dựng bằng việc đọc lại di sản, đối chiếu tư liệu, tranh luận công khai và phát triển những khái niệm có khả năng giúp con người hiểu mình, hiểu xã hội và hành động tốt hơn.
Câu hỏi tiếp theo vì thế không chỉ là Việt Nho bắt nguồn từ đâu, mà còn là: Việt Nho thực sự là gì, và có thể xác định nó bằng những tiêu chí nào?
Đó là vấn đề của chương kế tiếp.
Hoàng Phong Nhã
Tài liệu tham khảo
- Kim Định, Việt Lý Tố Nguyên. Sài Gòn: An Tiêm, 1970. Bản được Thư viện Công giáo iDeus ghi nhận có 430 trang. Thông tin thư mục và mục lục.
- Kim Định, Việt Lý Tố Nguyên. Hà Nội: Nhà xuất bản Hội Nhà Văn, 2016. Thư viện Công giáo Bùi Chu ghi nhận bản 309 trang. Cần đối chiếu nội dung trực tiếp với bản 1970 trước khi kết luận về những khác biệt giữa các ấn bản. Thư mục và mục lục.
- Kim Định, Việt Lý Tố Nguyên. Hà Nội: Nhà xuất bản Hội Nhà Văn, 2017. Thư viện Khoa học Tổng hợp Thành phố Hồ Chí Minh ghi nhận bản 310 trang, ISBN 9786045367162. Thông tin thư mục.
- Viện Triết học, “Một số vấn đề trong nghiên cứu lịch sử tư tưởng triết học Việt Nam.” Bài nghiên cứu về các phương pháp, thành tựu và hạn chế trong nghiên cứu lịch sử tư tưởng Việt Nam, trong đó có phê bình đối với một số luận điểm của Kim Định. Đọc bài nghiên cứu.
Ghi chú về chứng cứ: Chương này dựa vào thông tin thư mục, cấu trúc mục lục và những tuyên bố phương pháp được lưu trong phần giới thiệu tác phẩm. Việc đánh giá từng luận điểm về nguồn gốc Việt–Hoa, khảo cổ học và kinh điển cần tiếp tục bằng cách trích dẫn chính xác từ bản sách đã xác định ấn bản và đối chiếu với các nghiên cứu chuyên ngành độc lập.
Posted in: ĐỐI THOẠI VỚI KIM ĐỊNH
0 comments:
Post a Comment