2:17 PM
Hoàng Phong Nhã
ĐỐI THOẠI VỚI AUGUSTINO
Đức tin, lý trí, tự do và thân phận con người trước Thiên Chúa
PHẦN I
CON NGƯỜI TRÊN ĐƯỜNG TÌM CHÂN LÝ
CHƯƠNG I
AUGUSTINO VÀ CÂU HỎI VỀ MỘT ĐỜI NGƯỜI
1. Một con người không ngừng tìm kiếm
Aurelius Augustinus sinh ngày 13 tháng 11 năm 354 tại Thagaste, thuộc tỉnh Numidia của Đế quốc La Mã, nay là Souk Ahras ở Algeria. Ông mất ngày 28 tháng 8 năm 430 tại Hippo Regius, nay thuộc Annaba, trong thời gian thành phố bị quân Vandal vây hãm.
Hai địa danh ấy nằm ở Bắc Phi. Chi tiết này có ý nghĩa quan trọng: Augustino không sinh ra trong một trung tâm của châu Âu thời Trung cổ, như hình dung thường gặp khi người ta nói về các nhà tư tưởng Kitô giáo. Ông sống trong thế giới La Mã hậu cổ đại, nơi truyền thống văn chương và triết học Hy Lạp–La Mã, các cộng đồng tôn giáo và Kitô giáo đang phát triển cùng tồn tại, cạnh tranh và biến đổi.
Ông được đào tạo về ngữ pháp và tu từ học, những ngành học có thể mở đường cho sự nghiệp giảng dạy, hành chính và diễn thuyết. Ông không phải người bắt đầu cuộc đời với tư cách một nhà thần học chuyên nghiệp. Trước khi trở thành giám mục, ông đã là một người thầy, một người đọc triết học và một trí thức muốn tìm câu trả lời cho những câu hỏi về chân lý và hạnh phúc.
Trong Tự thú, Augustino kể rằng khi còn trẻ, ông đọc tác phẩm Hortensius của Cicero. Tác phẩm ấy hiện không còn nguyên vẹn, nhưng theo lời kể của Augustino, nó đã khơi dậy trong ông tình yêu đối với triết học. Điều khiến ông xúc động không đơn thuần là một hệ thống lập luận cụ thể, mà là nhận thức rằng đời người cần được hướng đến trí tuệ và chân lý.
Đây là một dữ kiện quan trọng để hiểu hành trình của ông: sự chuyển đổi tôn giáo về sau không xóa bỏ khát vọng triết học ban đầu. Trái lại, Augustino tìm cách đặt khát vọng ấy vào một khuôn khổ mới, trong đó chân lý tối hậu không còn chỉ là đối tượng của lý trí mà còn là Thiên Chúa.
Tuy vậy, không nên đọc hành trình của ông như một con đường thẳng, trong đó mỗi giai đoạn chỉ là bước chuẩn bị tất yếu cho kết quả cuối cùng. Khi nhìn lại đời mình, Augustino đã viết từ vị trí của một người trưởng thành trong đức tin. Cách ông lựa chọn sự kiện, sắp xếp ký ức và giải thích những chuyển biến của bản thân chịu ảnh hưởng từ niềm tin mà ông có vào thời điểm viết sách.
Điều đó không làm cho lời kể trở nên vô giá trị. Nó chỉ nhắc người nghiên cứu rằng hồi ký là một nguồn tư liệu cần được đọc đồng thời ở hai cấp độ: những gì tác giả kể về quá khứ và cách tác giả hiểu quá khứ từ hiện tại.
2. Bối cảnh gia đình và những ảnh hưởng đầu đời
Augustino là con của Patricius và Monnica. Cha ông thuộc tầng lớp địa phương có điều kiện để đầu tư cho việc học của con; mẹ ông là một Kitô hữu có đức tin sâu sắc. Theo những gì Augustino kể trong Tự thú, Monnica giữ vai trò quan trọng trong đời sống gia đình và trong hành trình tôn giáo của ông.
Tuy nhiên, ảnh hưởng của người mẹ không nên được đơn giản hóa thành câu chuyện một người mẹ đạo đức cuối cùng đã cảm hóa thành công người con lầm lạc. Cách diễn giải ấy có thể phù hợp với một câu chuyện khuyến thiện, nhưng chưa đủ để giải thích tiến trình trí tuệ phức tạp của Augustino.
Ông đã trải qua nhiều năm học tập, tranh luận, thay đổi quan điểm và tìm kiếm những cách giải thích khác nhau về thế giới. Đức tin của Monnica là một ảnh hưởng có thật trong lời tự thuật của ông, nhưng không thể thay thế việc nghiên cứu các tác động từ môi trường giáo dục, truyền thống triết học và những tranh luận tôn giáo đương thời.
Ở đây xuất hiện một vấn đề rộng hơn: con người hình thành tư tưởng của mình từ đâu?
Gia đình có thể truyền lại ngôn ngữ, giá trị và niềm tin. Nhà trường cung cấp tri thức và phương pháp lập luận. Xã hội mở ra những cơ hội nghề nghiệp và đặt ra các giới hạn. Những biến cố cá nhân có thể làm thay đổi điều một người coi là quan trọng. Nhưng không yếu tố nào, nếu đứng riêng lẻ, giải thích đầy đủ một đời sống tư tưởng.
Trường hợp Augustino cho thấy cần nghiên cứu con người trong quan hệ với môi trường, đồng thời không xóa bỏ vai trò của hoạt động suy xét và lựa chọn cá nhân.
3. Từ tu từ học đến khủng hoảng về chân lý
Augustino theo học ở Madauros rồi Carthage, nơi ông tiếp xúc với nền giáo dục cổ điển và phát triển năng lực tu từ học. Ông sống trong một môi trường mà tài ăn nói, khả năng diễn giải văn bản và nghệ thuật tranh luận có thể tạo nên địa vị xã hội.
Nhưng khả năng trình bày một lập luận thuyết phục không đồng nghĩa với việc lập luận ấy đúng. Một diễn giả có thể bảo vệ quan điểm rất giỏi mà vẫn chưa tìm được câu trả lời đáng tin cậy cho những câu hỏi căn bản.
Chính sự khác biệt giữa tài năng tranh luận và việc đạt tới chân lý là một chủ đề thích hợp để đọc Augustino. Cuộc đời ông cho thấy một trí thức có thể thành thạo các công cụ diễn đạt nhưng vẫn chưa thỏa mãn về điều mình tin.
Khoảng năm 373, Augustino tham gia phong trào Manichaeism, một truyền thống tôn giáo có nguồn gốc Ba Tư, với những hình thức phát triển trong môi trường Địa Trung Hải và Bắc Phi. Ông gắn bó với phong trào này trong nhiều năm.
Manichaeism đưa ra một cách giải thích về thế giới dựa trên sự đối lập giữa các nguyên lý ánh sáng và bóng tối, thiện và ác. Đối với một người đang tìm cách giải thích sự hiện diện của cái ác, những quan niệm như vậy có sức hấp dẫn rõ rệt. Chúng hứa hẹn cung cấp một cấu trúc tương đối mạch lạc để lý giải vì sao thế giới chứa đựng đau khổ và vì sao con người trải nghiệm xung đột bên trong.
Nhưng việc Augustino từng theo Manichaeism không có nghĩa ông đã hoàn toàn chấp nhận mọi học thuyết của truyền thống ấy. Tư cách thành viên và mức độ cam kết của ông có những giới hạn riêng. Khi viết Tự thú, ông đã nhìn lại giai đoạn đó từ quan điểm của người đã rời bỏ nó.
Cần phân biệt dữ kiện lịch sử với cách diễn giải của chính Augustino. Dữ kiện cho biết ông đã tham gia một phong trào tôn giáo trong nhiều năm. Lời tự thuật cho biết ông về sau đánh giá giai đoạn ấy như một chặng đường tìm kiếm chưa đem lại chân lý mà ông mong muốn. Còn nhận định rằng những người trẻ thường bị hấp dẫn bởi các hệ thống giải thích đơn giản là một giả thuyết rộng hơn, cần được chứng minh độc lập, chứ không thể chỉ rút ra từ một trường hợp.
4. Triết học không chỉ là kiến thức mà còn là cách sống
Một điểm đáng chú ý trong hành trình của Augustino là ông không chỉ hỏi hệ thống nào giải thích thế giới tốt hơn. Ông còn muốn biết đời sống nào đáng sống, hạnh phúc thực sự nằm ở đâu và con người cần trở thành người như thế nào để đạt được hạnh phúc ấy.
Đây là cách đặt vấn đề gần với nhiều truyền thống triết học cổ đại. Với các nhà tư tưởng Hy Lạp và La Mã, triết học thường không chỉ là hoạt động xây dựng lý thuyết mà còn là việc rèn luyện cách sống. Hiểu biết có ý nghĩa vì nó giúp con người nhìn rõ điều thiện, điều đáng theo đuổi và những điều có thể khiến mình sống sai lệch.
Augustino tiếp nhận một phần di sản đó, đặc biệt qua Cicero và triết học Tân-Platon. Nhưng ông dần đặt mục tiêu triết học vào một khung thần học riêng. Hạnh phúc tối hậu, theo ông, không thể đạt được chỉ bằng tài năng, kiến thức hay sự hoàn thiện của con người; nó liên quan đến mối quan hệ giữa con người với Thiên Chúa.
Tại đây, cuộc đối thoại cần tách ra hai câu hỏi.
Câu hỏi thứ nhất là câu hỏi triết học: liệu hiểu biết có đủ để khiến con người sống tốt hơn không? Kinh nghiệm thường ngày cho thấy không phải lúc nào cũng vậy. Một người có thể biết hậu quả của một hành động nhưng vẫn thực hiện nó; có thể hiểu một nguyên tắc đạo đức nhưng không hành động phù hợp với nguyên tắc ấy.
Câu hỏi thứ hai là câu hỏi thần học: nếu hiểu biết không đủ, con người cần ân sủng của Thiên Chúa để có thể sống thiện hay không? Đây là vấn đề trung tâm trong sự phát triển tư tưởng của Augustino, nhưng nó không thể được xem như kết luận hiển nhiên từ câu hỏi thứ nhất. Nó cần những tiền đề thần học và những lập luận riêng.
Phân biệt hai câu hỏi giúp chúng ta vừa nhìn thấy chiều sâu của Augustino, vừa tránh chuyển một kết luận tôn giáo thành kết luận phổ quát mà không kiểm tra các tiền đề.
5. Milan và bước ngoặt tư tưởng
Năm 383, Augustino rời Bắc Phi đến Rome, rồi sang Milan, nơi ông giữ chức giáo sư tu từ học. Milan là một trung tâm chính trị quan trọng của phần phía tây Đế quốc La Mã. Tại đây, ông tiếp xúc với giám mục Ambrose và với những cách giải thích Kitô giáo có sự hỗ trợ của triết học Tân-Platon.
Ảnh hưởng của Tân-Platon giúp Augustino tiếp cận một cách hình dung về thực tại phi vật chất, qua đó vượt khỏi những quan niệm vật chất mà ông từng gắn với giai đoạn Manichaeism. Ông cũng dần thay đổi cách hiểu về Kinh Thánh và khả năng kết hợp suy tư triết học với đức tin Kitô giáo.
Nhưng không nên nói rằng một cuộc gặp gỡ duy nhất đã giải quyết mọi vấn đề của ông. Những thay đổi ấy diễn ra trong một tiến trình, kết hợp việc đọc sách, tranh luận, tiếp xúc với các cộng đồng trí thức và những xung đột cá nhân mà chính ông mô tả.
Năm 386, Augustino trải qua một cuộc khủng hoảng quyết định trong hành trình chuyển đổi tôn giáo. Ông từ bỏ sự nghiệp giảng dạy tu từ học và lựa chọn đời sống Kitô giáo theo hướng khổ hạnh. Ông được Ambrose rửa tội vào lễ Phục sinh năm 387.
Từ đây, câu hỏi về chân lý không còn chỉ là câu hỏi về điều gì có thể được nhận biết. Nó trở thành câu hỏi về cách sống, điều gì cần được từ bỏ và con người phải thay đổi như thế nào khi tin rằng mình đã tìm được chân lý.
Tuy nhiên, lịch sử không nên bị viết lại như thể mọi sự kiện trước năm 386 chỉ là sai lầm, còn mọi sự kiện sau đó đều tất yếu đúng. Một chuyển đổi tôn giáo có thể làm thay đổi sâu sắc cách một người hiểu quá khứ của mình. Nhưng sự chân thành của trải nghiệm chuyển đổi và tính đúng đắn của mọi kết luận phát sinh từ trải nghiệm ấy là hai vấn đề khác nhau.
6. Từ người tìm kiếm đến giám mục
Sau khi trở về Bắc Phi, Augustino từng dự định sống trong một cộng đồng dành cho việc suy niệm và nghiên cứu. Năm 391, ông được truyền chức linh mục tại Hippo Regius; khoảng năm 395 hoặc 396, ông trở thành giám mục.
Sự thay đổi này có ý nghĩa lớn đối với tư tưởng của ông. Augustino không còn chỉ là một người suy tư về cách sống của cá nhân. Ông phải đảm nhiệm công việc mục vụ, giải quyết tranh luận giáo lý, đối diện với các xung đột trong cộng đồng và tham gia những vấn đề pháp lý, xã hội của thời đại.
Trong những tranh luận với người Donatist và sau đó với những người theo Pelagius, các quan niệm của ông về Giáo hội, ân sủng, ý chí và tội lỗi được phát triển và điều chỉnh. Những vấn đề từng có thể được xem như câu hỏi triết học về cá nhân nay gắn với tổ chức tôn giáo, thẩm quyền giải thích chân lý và việc xử lý bất đồng.
Đây là điểm cần đặc biệt lưu ý khi nghiên cứu Augustino: tư tưởng của ông không bất động. Những tác phẩm ở các giai đoạn khác nhau có thể nhấn mạnh các vấn đề khác nhau, và các tranh luận thực tế đã góp phần định hình quan điểm của ông.
Đồng thời, chính vai trò giám mục cũng tạo nên một vấn đề đạo đức và chính trị khó khăn. Khi một người tin rằng mình nắm giữ chân lý cứu rỗi, người ấy phải hành xử ra sao với những người không chấp nhận chân lý đó? Liệu mục tiêu được cho là tốt có thể biện minh cho việc cưỡng chế người khác hay không?
Augustino đã đưa ra những lập luận ủng hộ một số hình thức cưỡng chế tôn giáo trong bối cảnh tranh chấp với người Donatist. Quan điểm này cần được khảo sát bằng văn bản cụ thể và đặt trong bối cảnh lịch sử của nó. Không thể bỏ qua nó chỉ vì Augustino là một nhân vật có ảnh hưởng lớn; cũng không thể dùng tiêu chuẩn hiện đại một cách giản đơn mà không phân tích những tiền đề và hoàn cảnh đã dẫn ông đến lập trường ấy.
Chính những điểm khó này làm cho việc đối thoại có giá trị. Một tư tưởng chỉ được ca ngợi ở những mặt thuận lợi sẽ không đủ sức giúp chúng ta hiểu con người hay quyền lực.
7. Tự thú: một đời người được kể lại để tìm ý nghĩa
Tự thú được Augustino viết vào khoảng năm 397–400, sau khi ông đã trở thành một nhân vật có vị trí trong Giáo hội. Tác phẩm gồm mười ba quyển, không chỉ là một bản kể chuyện đời tư theo nghĩa hiện đại. Nó vừa thuật lại những trải nghiệm trong quá khứ, vừa suy niệm về ký ức, thời gian, ham muốn, chân lý và Thiên Chúa.
Điều đặc biệt là Augustino không chỉ hỏi mình đã làm gì. Ông còn hỏi vì sao mình đã làm điều ấy, điều gì đã thúc đẩy mình và ông có thể hiểu được động lực của mình đến đâu.
Cách đặt vấn đề đó mở ra một hướng nghiên cứu về tự nhận thức. Con người không chỉ là tổng số những hành động đã thực hiện. Con người còn là chủ thể diễn giải những hành động ấy, gán ý nghĩa cho chúng và thay đổi cách nhìn về bản thân theo thời gian.
Nhưng ký ức không phải một bản ghi hoàn toàn trung tính. Khi kể lại quá khứ, chúng ta lựa chọn sự kiện, đặt chúng vào một trình tự và giải thích mối liên hệ giữa chúng. Augustino làm điều đó trong một khuôn khổ thần học rõ ràng: ông nhìn cuộc đời mình như một hành trình hướng đến Thiên Chúa.
Vì vậy, Tự thú đồng thời là nguồn tư liệu về cuộc đời Augustino và một tác phẩm triết học về cách con người hiểu chính mình. Người nghiên cứu phải đọc cả hai lớp nghĩa ấy, không đồng nhất lời tự thuật với một biên niên sử khách quan, nhưng cũng không phủ nhận giá trị của nó chỉ vì tác phẩm mang tính diễn giải.
8. Phản đề: phải chăng mọi khủng hoảng đều dẫn đến chân lý?
Có thể nhìn hành trình của Augustino như câu chuyện về một người không ngừng tìm kiếm cho đến khi tìm được điều mình tin là chân lý. Nhưng nếu biến câu chuyện ấy thành quy luật chung, ta sẽ gặp một vấn đề nghiêm trọng.
Không phải mọi người trải qua khủng hoảng đều đi đến một kết luận đúng. Không phải mọi sự chuyển đổi niềm tin đều chứng minh rằng niềm tin mới là chân lý. Nhiều người thay đổi quan điểm vì bằng chứng mới; người khác thay đổi vì áp lực xã hội, nhu cầu tâm lý, trải nghiệm cá nhân hoặc sự hấp dẫn của một cộng đồng. Trong thực tế, những yếu tố ấy có thể đan xen.
Do đó, ta cần phân biệt ba điều:
- Trải nghiệm chuyển đổi: điều một người đã trải qua và cách họ ghi nhớ nó.
- Lời giải thích về chuyển đổi: cách người ấy hiểu nguyên nhân và ý nghĩa của trải nghiệm.
- Tính đúng đắn của niềm tin mới: vấn đề cần được đánh giá bằng những tiêu chí thích hợp, không chỉ bằng cường độ cảm xúc hoặc sự chân thành.
Sự phân biệt này không nhằm hạ thấp trải nghiệm tôn giáo. Nó giúp ta hiểu chính xác hơn điều mà một trải nghiệm có thể chứng minh và điều mà nó chưa thể chứng minh.
Đối với Augustino, trải nghiệm chuyển đổi là một phần trung tâm trong đời sống đức tin. Đối với người nghiên cứu, nó còn là cơ hội khảo sát cách con người thay đổi bản thân, xây dựng lại bản sắc và diễn giải quá khứ từ một hệ giá trị mới.
9. Bài học cho việc nghiên cứu con người và xây dựng xã hội
Từ trường hợp Augustino, có thể rút ra một nhận xét có giới hạn nhưng đáng suy nghĩ: năng lực trí tuệ và năng lực tự nhận thức không phải một.
Một người có thể rất giỏi trong nghề nghiệp nhưng vẫn hiểu sai động lực của mình. Một tổ chức có thể sở hữu nhiều dữ liệu nhưng vẫn đưa ra quyết định sai nếu không nhận diện được định kiến và lợi ích đang chi phối cách diễn giải dữ liệu. Một xã hội có thể đầu tư mạnh vào giáo dục mà vẫn gặp khó khăn nếu việc học chỉ nhằm tích lũy kiến thức, chứ không phát triển khả năng tự phán xét và chịu trách nhiệm.
Đây là những giả thuyết có thể đem ra nghiên cứu bằng các lĩnh vực độc lập như tâm lý học, khoa học nhận thức, giáo dục học và khoa học chính trị. Không nên xem chúng là kết luận đã được chứng minh chỉ từ cuộc đời Augustino.
Trong khuôn khổ Hưng Quốc Học, bài học có thể đặt ra như sau: muốn xây dựng con người tự chủ, cần giúp họ không chỉ biết thêm mà còn biết xem xét điều mình tin, lý do mình tin và những giới hạn trong phán đoán của mình. Nhưng tự nhận thức phải đi cùng tự do suy xét. Nếu một hệ thống yêu cầu con người phải tự kiểm điểm mà không cho phép họ đặt câu hỏi về chính hệ thống ấy, việc tự kiểm điểm có thể trở thành công cụ phục tùng thay vì con đường trưởng thành.
Đây là điểm mà cuộc đối thoại với Augustino cần giữ hai chiều. Ta học từ sự nghiêm túc của ông khi khảo sát đời sống nội tâm, nhưng cũng phải kiểm tra những lúc niềm tin vào chân lý tôn giáo dẫn ông đến việc biện minh cho thẩm quyền và cưỡng chế.
Một con người trưởng thành không chỉ cần khả năng nhìn lại bản thân. Người ấy còn cần khả năng xem xét lại những hệ thống mà mình thuộc về.
10. Kết luận chương
Augustino đáng nghiên cứu không chỉ vì ông đã trở thành một vị thánh hay một nhà thần học có ảnh hưởng lớn. Ông đáng nghiên cứu vì ông đã đặt những câu hỏi khó về con người, và vì những câu hỏi ấy gắn liền với một đời sống trí tuệ nhiều chuyển biến.
Ông cho thấy hành trình tìm chân lý có thể đi qua triết học, tranh luận, trải nghiệm cá nhân và thay đổi niềm tin. Đồng thời, cuộc đời và tác phẩm của ông cũng nhắc ta rằng sự chân thành không thay thế cho việc kiểm chứng, và ảnh hưởng lịch sử không miễn trừ một tư tưởng khỏi sự phản biện.
Ở chương tiếp theo, ta sẽ đi sâu vào giai đoạn Augustino tìm kiếm chân lý qua những truyền thống tư tưởng khác nhau. Câu hỏi trọng tâm sẽ là: điều gì khiến một hệ thống giải thích ban đầu có sức hấp dẫn, và điều gì khiến người tìm kiếm bắt đầu nghi ngờ chính hệ thống ấy?
Đó là bước tiếp theo để hiểu không chỉ Augustino đã thay đổi như thế nào, mà còn cách con người thay đổi quan niệm về thế giới và về chính mình.
Hoàng Phong Nhã
TÀI LIỆU THAM KHẢO CHƯƠNG I
Nguồn sơ cấp
- Augustine. Confessions. Đặc biệt các quyển III, V, VI, VII, VIII và X. Khi sử dụng cần ghi rõ bản dịch, số quyển và đoạn.
- Augustine. The City of God against the Pagans. Dùng cho bối cảnh lịch sử, tư tưởng về cộng đồng, quyền lực và quan niệm về hạnh phúc.
- Possidius. Life of Augustine. Nguồn tiểu sử cổ đại cần được đối chiếu với các tác phẩm tự thuật của Augustino.
Nghiên cứu thứ cấp
- Brown, Peter. Augustine of Hippo: A Biography. Ấn bản hiệu đính, University of California Press, 2000.
- O’Donnell, James J. Augustine: A New Biography. HarperCollins, 2005.
- Stanford Encyclopedia of Philosophy. “Augustine of Hippo.” Bản cập nhật ngày 26 tháng 4 năm 2024. https://plato.stanford.edu/entries/augustine/
Ghi chú về chứng cứ
Các mốc niên đại chính và chức vụ của Augustino dựa trên nghiên cứu lịch sử hiện đại. Những mô tả về động cơ, trải nghiệm nội tâm và ý nghĩa của các biến cố được phân biệt giữa lời tự thuật của Augustino và diễn giải của người nghiên cứu. Những nhận định khái quát về tâm lý con người và giáo dục trong chương này là các vấn đề gợi mở, chưa được xem là kết luận thực nghiệm chỉ dựa trên trường hợp Augustino.
Posted in: ĐỐI THOẠI VỚI S-AUGUSTINO
0 comments:
Post a Comment