CHƯƠNG 20 - AN VI VÀ TỰ DO: SỐNG THUẬN TỰ NHIÊN HAY HÀNH ĐỘNG CÓ TRÁCH NHIỆM?

 

ĐỐI THOẠI VỚI KIM ĐỊNH

CHƯƠNG XX

AN VI VÀ TỰ DO: SỐNG THUẬN TỰ NHIÊN HAY HÀNH ĐỘNG CÓ TRÁCH NHIỆM?

1. Luận đề trung tâm: Tự nhiên không tự động đồng nghĩa với tự do

Trong tư tưởng Kim Định, An Vi là một khái niệm quan trọng để suy nghĩ về cách con người hiện hữu và hành động. Nó gợi ra một lối sống không cưỡng ép sự sống, không tuyệt đối hóa ý chí chủ quan, không biến con người thành công cụ của những cơ chế xa lạ với nhu cầu và phẩm giá của mình.

Nhưng An Vi đặt ra một câu hỏi khó: nếu con người cần sống thuận tự nhiên, làm thế nào phân biệt sự thuận tự nhiên với thái độ buông xuôi, né tránh trách nhiệm hoặc chấp nhận những bất công đang tồn tại?

Một người không can thiệp vào sự việc có thể đang tôn trọng quy luật vận hành của đời sống. Nhưng người ấy cũng có thể đang né tránh nghĩa vụ. Một người hành động mạnh mẽ có thể đang bảo vệ tự do và công lý. Nhưng họ cũng có thể đang áp đặt ý chí cá nhân lên người khác.

Vì vậy, không thể đánh giá một hành động chỉ bằng việc nó có vẻ tự nhiên hay không, cũng không thể coi mọi sự can thiệp đều là cưỡng chế.

Luận đề của chương này là: An Vi có thể trở thành một quan niệm có giá trị về tự do nếu nó giúp con người hành động mà không thống trị sự sống, đồng thời biết chịu trách nhiệm về hậu quả của hành động và sự không hành động của mình. Nếu chỉ nhấn mạnh sự tự nhiên mà không xác định tiêu chuẩn đạo đức, An Vi có nguy cơ trở thành một khái niệm đẹp nhưng khó kiểm chứng trong thực tiễn.

Để đánh giá luận đề ấy, cần tách ba vấn đề: Kim Định đã trình bày An Vi như thế nào; chúng ta có thể diễn giải triết học ấy ra sao; và những tiêu chuẩn nào cho phép kiểm tra giá trị của nó trong đời sống hiện đại.

2. Dữ kiện và giới hạn của việc xác định tư tưởng An Vi

2.1. Dữ kiện: An Vi thuộc hệ thống tư tưởng nào?

Trong hệ thống tư tưởng Kim Định, An Vi gắn với nỗ lực tìm kiếm một phương thức sống và hành động khác với lối hành động bị chi phối bởi cưỡng bức, áp đặt hoặc ý chí muốn kiểm soát mọi sự vật. Khái niệm này thường được đặt trong mối liên hệ với Việt Nho, Nhân Chủ và cách Kim Định diễn giải truyền thống phương Đông.

Đây là điểm xuất phát để nghiên cứu An Vi như một quan niệm triết học, chứ không chỉ như một khẩu hiệu đạo đức.

Tuy nhiên, cần phân biệt hai loại dữ kiện.

Thứ nhất, những gì có thể xác định trực tiếp từ văn bản Kim Định: thuật ngữ ông sử dụng, cách ông định nghĩa, những lập luận ông đưa ra, các tác giả và truyền thống ông viện dẫn.

Thứ hai, những kết luận của người nghiên cứu về ý nghĩa của hệ thống ấy: chẳng hạn, xem An Vi là một học thuyết về tự do, một phương pháp hành động, một quan niệm về nhân sinh hay một sự kết hợp của nhiều hướng tư tưởng.

Loại thứ hai cần được chứng minh bằng việc đọc và đối chiếu văn bản. Không thể chỉ dựa vào tên gọi An Vi rồi suy ra toàn bộ nội dung triết học của nó.

2.2. Dữ kiện lịch sử không đồng nhất với giá trị triết học

An Vi có thể được nghiên cứu ở ít nhất ba cấp độ:

• Cấp độ văn bản: Kim Định thực sự viết gì, định nghĩa thuật ngữ ra sao và lập luận bằng những tiền đề nào?
• Cấp độ lịch sử tư tưởng: Những khái niệm ấy có quan hệ như thế nào với Nho học, Đạo gia và những truyền thống khác?
• Cấp độ triết học: Những luận điểm về tự nhiên, tự do và hành động có hợp lý, nhất quán và có khả năng giải thích đời sống hay không?

Ba cấp độ này liên quan với nhau nhưng không thể thay thế nhau.

Nếu một ý tưởng có nguồn gốc từ truyền thống cổ đại, điều đó không tự động chứng minh ý tưởng ấy đúng. Ngược lại, nếu một cách diễn giải của Kim Định không thể được xác nhận như một hệ thống hoàn chỉnh từ thời cổ đại, điều đó cũng chưa đủ để bác bỏ giá trị triết học mà ông xây dựng.

Một ý tưởng có thể được sáng tạo trong thời hiện đại nhưng vẫn có giá trị. Vấn đề là phải xác định đúng tư cách của nó: phát hiện lịch sử, diễn giải truyền thống hay kiến tạo triết học.

2.3. Diễn giải: An Vi nên được hiểu như thế nào trong chương này?

Trong phạm vi nghiên cứu này, An Vi được xem xét như một đề xuất về nghệ thuật hành động không cưỡng ép nhưng không từ bỏ trách nhiệm.

Đây là cách diễn giải dùng để kiểm tra giá trị thực tiễn của tư tưởng Kim Định, không phải một câu trích dẫn hay một định nghĩa nguyên văn được gán cho ông.

Theo cách tiếp cận ấy, An Vi cần trả lời bốn câu hỏi:

1. Con người phải làm gì để không áp đặt ý chí của mình lên sự sống?
2. Khi nào không hành động là sự sáng suốt, khi nào đó là sự trốn tránh?
3. Khi nào can thiệp là cần thiết, khi nào can thiệp trở thành thống trị?
4. Làm thế nào đánh giá một hành động dựa trên trách nhiệm, hậu quả và phẩm giá của những người liên quan?

Nếu không trả lời được những câu hỏi này, An Vi khó chuyển từ một trực giác nhân sinh thành một triết lý hành động có thể vận dụng.

3. Đối thoại trực tiếp với Kim Định: An Vi có phải là không làm?

Lưu ý: Phần đối thoại dưới đây là đối thoại triết học tái dựng, nhằm kiểm tra những hàm ý trong tư tưởng An Vi. Các lời đáp không phải trích dẫn nguyên văn của Kim Định và không được xem là những phát ngôn lịch sử của ông.

Người nghiên cứu: Thưa ông Kim Định, khi nói đến An Vi, tôi muốn bắt đầu bằng một câu hỏi đơn giản: An Vi có phải là không làm, không can thiệp và để mọi sự diễn ra theo tự nhiên?

Kim Định — lời đáp tái dựng: Nếu hiểu như vậy thì An Vi sẽ bị thu hẹp thành sự thụ động. Vấn đề không chỉ là có hành động hay không, mà còn là hành động từ đâu, bằng cách nào và với mục đích gì. Một người có thể hành động rất nhiều nhưng vẫn bị chi phối bởi lòng tham, nỗi sợ hoặc ý muốn thống trị. Một người khác có thể hành động ít hơn nhưng lại hiểu đúng hoàn cảnh và không làm tổn hại những gì cần được bảo vệ.

Người nghiên cứu: Như vậy, điều cần phân biệt không phải đơn giản là hành động và không hành động, mà là hành động có cưỡng ép và hành động không cưỡng ép?

Kim Định — lời đáp tái dựng: Đó là một hướng phân biệt đáng suy nghĩ. Tuy nhiên, phải hiểu sự không cưỡng ép như một nguyên tắc sống, chứ không phải lý do để con người thoái thác mọi nghĩa vụ.

Người nghiên cứu: Nhưng một người đứng trước bất công có thể nói rằng mình không can thiệp để tránh áp đặt ý chí cá nhân. Nếu một người bị bắt nạt mà những người xung quanh đều chọn im lặng, sự im lặng ấy có thể giúp duy trì chính tình trạng bất công. Làm sao An Vi phân biệt được sự sáng suốt với sự hèn nhát?

Kim Định — lời đáp tái dựng: Không thể chỉ căn cứ vào vẻ ngoài của hành động. Cần xét hoàn cảnh, động cơ, khả năng hành động và hậu quả. Có lúc can thiệp thiếu hiểu biết làm cho sự việc tồi tệ hơn. Nhưng cũng có lúc không can thiệp chính là bỏ mặc người khác trước điều mà ta có trách nhiệm ngăn chặn.

Người nghiên cứu: Nếu vậy, An Vi cần một tiêu chuẩn đạo đức bổ sung. Không thể chỉ nói rằng con người phải thuận theo tự nhiên, bởi trong tự nhiên có cả sự hợp tác lẫn cạnh tranh, chăm sóc lẫn hủy diệt. Một hiện tượng xảy ra tự nhiên không có nghĩa là hiện tượng ấy đúng về mặt đạo đức.

Kim Định — lời đáp tái dựng: Điều đó đòi hỏi người nghiên cứu phải làm rõ quan niệm về tự nhiên. Nếu tự nhiên được hiểu như toàn bộ những gì đang xảy ra, thì cái đang tồn tại có thể bị nhầm thành cái nên tồn tại. Nhưng nếu tự nhiên được hiểu như một trật tự sống mà con người cần nhận thức và tôn trọng, thì vấn đề chuyển sang cách hiểu trật tự ấy và giới hạn của hành động con người.

Người nghiên cứu: Chính tại đây, tôi muốn hỏi thêm: ai có quyền xác định đâu là trật tự tự nhiên? Một nhà cầm quyền có thể tuyên bố rằng thứ bậc xã hội hiện có là tự nhiên. Một người có đặc quyền có thể cho rằng sự bất bình đẳng là điều tất yếu. Nếu không có tiêu chuẩn kiểm tra, ngôn ngữ tự nhiên có thể bị dùng để bảo vệ quyền lực.

Kim Định — lời đáp tái dựng: Đó là một phản biện cần được tiếp nhận. Không thể chỉ dựa vào lời tuyên bố của một cá nhân hay một thiết chế để xác lập chân lý. Một quan niệm về trật tự sống phải được xem xét qua cách nó đối xử với con người, qua những hệ quả nó tạo ra và qua khả năng tự điều chỉnh khi bộc lộ sai lầm.

Người nghiên cứu: Vậy tôi xin đặt vấn đề theo cách khác: An Vi có thể được hiểu là nghệ thuật hành động vừa tôn trọng giới hạn của mình, vừa không thoái thác trách nhiệm đối với người khác hay không?

Kim Định — lời đáp tái dựng: Đó là một cách diễn giải có thể tiếp tục khảo sát. Nhưng cần trở lại văn bản để xác định cách hiểu ấy phù hợp với những luận điểm nào của tôi, và phần nào là sự phát triển của người nghiên cứu.

Cuộc đối thoại này cho thấy một vấn đề quan trọng: nếu An Vi chỉ được dùng để ca ngợi sự thuận tự nhiên, khái niệm sẽ thiếu tiêu chuẩn đánh giá hành động. Nhưng nếu được phát triển thành một quan niệm về tự do có giới hạn, về hành động không thống trị và về trách nhiệm đối với sự sống, An Vi có thể mở ra một hướng nghiên cứu triết học đáng chú ý.

Điều cần tránh là biến cách diễn giải hiện đại ấy thành lời nói nguyên văn của Kim Định. Đối thoại có giá trị khi làm sáng tỏ vấn đề, không phải khi tạo ra bằng chứng giả cho một lập luận.

4. Tự nhiên và tự do: Hai khái niệm không thể đồng nhất

Tự nhiên có thể được hiểu theo nhiều nghĩa. Nó có thể chỉ thế giới sinh học, những quy luật vật chất, những khuynh hướng tâm lý, hoặc một trật tự sống mà con người cảm thấy mình thuộc về.

Tự do cũng có nhiều nghĩa: khả năng lựa chọn, năng lực tự quyết, quyền không bị cưỡng bức, và khả năng hành động theo những lý do mà con người có thể bảo vệ trước người khác.

Khi hai khái niệm này được đặt cạnh nhau, cần tránh hai cực đoan.

Cực đoan thứ nhất cho rằng con người phải hoàn toàn tuân theo tự nhiên. Nhưng nếu mọi ham muốn đều được coi là tự nhiên và vì thế đều chính đáng, con người sẽ không còn cơ sở để phê phán sự ích kỷ, bạo lực hay lòng tham.

Cực đoan thứ hai cho rằng tự do là quyền áp đặt ý chí lên mọi sự vật. Theo quan niệm này, con người càng có khả năng kiểm soát thì càng tự do. Nhưng khả năng kiểm soát không đồng nghĩa với tự do có trách nhiệm. Một người có thể đạt được mục đích của mình bằng cách tước đoạt khả năng lựa chọn của người khác.

Một quan niệm tự do thuyết phục hơn cần đặt ra giới hạn cho cả ham muốn cá nhân lẫn quyền lực can thiệp.

Con người không phải là nô lệ của mọi xung động xuất hiện trong mình. Nhưng con người cũng không phải chủ nhân tuyệt đối của thế giới, có quyền tùy ý biến người khác và tự nhiên thành phương tiện.

Nếu An Vi muốn trở thành một triết lý sống, nó cần giải thích được cách con người tự điều chỉnh mà không tự phủ nhận mình, hành động mà không tuyệt đối hóa ý chí, và tôn trọng tự nhiên mà không thần thánh hóa mọi thứ đang tồn tại.

5. An Vi và Vô Vi: Gần gũi không có nghĩa là đồng nhất

An Vi thường được đặt trong tương quan với Vô Vi của Đạo gia. Đây là một đối chiếu có ích, nhưng phải tránh kết luận rằng hai khái niệm hoàn toàn giống nhau hoặc mặc nhiên có quan hệ trực tiếp theo một chiều lịch sử.

5.1. Dữ kiện so sánh

Trong Đạo Đức Kinh, Vô Vi là một khái niệm quan trọng, thường được bàn trong mối liên hệ với cách hành động không cưỡng ép và không áp đặt một trật tự chủ quan lên sự vật. Tuy nhiên, Vô Vi không nhất thiết có nghĩa là không làm bất cứ việc gì. Cách hiểu cụ thể còn tùy thuộc vào văn cảnh và truyền thống chú giải.

An Vi của Kim Định cần được khảo sát từ chính văn bản của ông: cách ông định nghĩa, đối chiếu, sử dụng thuật ngữ và đặt nó trong hệ thống Việt Nho – Nhân Chủ.

Chỉ khi có đủ chứng cứ văn bản mới có thể xác định ông tiếp nhận, phản biện hay phát triển những ý tưởng nào từ truyền thống Đạo gia.

5.2. Diễn giải triết học

Có thể đặt ra một phép thử so sánh gồm ba câu hỏi:

• Cả hai khái niệm phản đối loại hành động nào: hành động cưỡng ép, hành động phô trương hay mọi hình thức can thiệp?
• Mỗi khái niệm đặt con người vào quan hệ nào với trật tự tự nhiên?
• Mỗi khái niệm giải thích ra sao về nghĩa vụ đạo đức khi con người đứng trước bất công hoặc nguy cơ gây hại?

Nếu An Vi được diễn giải như nghệ thuật hành động phù hợp với sự sống nhưng vẫn giữ vai trò chủ thể của con người, thì vấn đề cần làm rõ là cách nó kết hợp tự nhiên với nhân chủ và trách nhiệm.

Đây là điểm có thể tạo ra hướng nghiên cứu riêng. Tuy nhiên, sự khác biệt chỉ được xác lập khi có đối chiếu văn bản cụ thể, không phải bằng việc gán cho mỗi trường phái một vài đặc điểm khái quát rồi xem đó là kết luận cuối cùng.

6. Ma trận đánh giá các luận điểm về An Vi

Ma trận dưới đây không nhằm tuyên bố An Vi đúng hay sai toàn bộ. Nó chia các luận điểm thành những nhóm có tiêu chuẩn đánh giá khác nhau, tránh dùng một loại chứng cứ để chứng minh một loại kết luận khác.

Luận điểm cần đánh giá	Loại luận điểm	Chứng cứ hoặc tiêu chuẩn cần có	Đánh giá sơ bộ
Kim Định xem An Vi là thành phần quan trọng trong hệ thống tư tưởng của mình	Văn bản, lịch sử tư tưởng	Tác phẩm gốc, định nghĩa, cách sử dụng thuật ngữ và vị trí trong hệ thống	Có cơ sở để khảo sát; cần dẫn chiếu văn bản cụ thể
An Vi đồng nghĩa với không hành động	Diễn giải khái niệm	Định nghĩa trực tiếp và các ví dụ về hành động, không hành động	Không nên chấp nhận nếu chưa chứng minh; dễ giản lược khái niệm
An Vi có điểm gần gũi với Vô Vi	So sánh triết học	Đối chiếu văn bản, ngữ cảnh và chức năng khái niệm	Là giả thuyết so sánh hợp lý; chưa đủ để kết luận hai khái niệm đồng nhất
An Vi bắt nguồn trực tiếp từ một truyền thống cổ đại cụ thể	Lịch sử ảnh hưởng	Trích dẫn, quan hệ văn bản, chứng cứ tiếp nhận và bối cảnh lịch sử	Chưa thể kết luận nếu thiếu chứng cứ trực tiếp
Sống thuận tự nhiên luôn là sống đúng	Mệnh đề đạo đức	Lập luận về điều thiện, điều gây hại, quyền lợi và nghĩa vụ	Không đứng vững nếu “tự nhiên” chỉ có nghĩa là những gì đang xảy ra
Không can thiệp luôn tốt hơn can thiệp	Mệnh đề về hành động	Phân tích hoàn cảnh, khả năng ngăn ngừa tổn hại và hậu quả dự kiến	Không thể khái quát; có trường hợp không can thiệp là vô trách nhiệm
Hành động không cưỡng ép có thể giúp hạn chế sự thống trị	Giả thuyết triết học và thực tiễn	Định nghĩa cưỡng ép, ví dụ cụ thể, so sánh các phương thức hành động	Có giá trị nghiên cứu; cần phân biệt thuyết phục, cưỡng chế chính đáng và thống trị
An Vi có thể đóng góp cho đạo đức và đời sống chính trị hiện đại	Ứng dụng triết học	Tính nhất quán, khả năng giải quyết tình huống, tiêu chuẩn trách nhiệm và cơ chế kiểm soát quyền lực	Có thể phát triển, nhưng phải chuyển hóa thành nguyên tắc cụ thể

Ma trận cho thấy ít nhất ba cấp độ kết luận.

Cấp độ thứ nhất: kết luận về văn bản. Ta có thể xác nhận Kim Định đã viết gì bằng tác phẩm gốc và những dẫn chiếu chính xác.

Cấp độ thứ hai: kết luận về ý nghĩa. Ta phải lập luận vì sao một khái niệm có thể được hiểu theo một cách nhất định, đồng thời xem xét những cách hiểu cạnh tranh.

Cấp độ thứ ba: kết luận về giá trị. Ta cần đánh giá khái niệm có nhất quán hay không, có giải quyết được vấn đề hay không, và những hệ quả nào xuất hiện khi áp dụng nó.

Không nên dùng kết luận ở cấp độ thứ ba để khẳng định ngược lại một sự kiện lịch sử ở cấp độ thứ nhất. Một quan niệm có ích ngày nay không chứng minh rằng nó đã tồn tại nguyên vẹn từ thời cổ đại. Tương tự, một giả thuyết về nguồn gốc không được xác nhận cũng không tự động phủ nhận mọi giá trị triết học của quan niệm ấy.

7. Khi nào không hành động là sáng suốt, khi nào là trốn tránh?

Đây là phép thử thực tế quan trọng nhất đối với An Vi.

Hãy xét ba tình huống.

Tình huống thứ nhất: Người quản lý không can thiệp vào công việc chuyên môn

Một người quản lý có thể để nhân viên tự tìm phương án giải quyết vấn đề thay vì kiểm soát từng thao tác. Nếu nhân viên có năng lực, mục tiêu rõ ràng và cơ chế chịu trách nhiệm, việc không can thiệp liên tục có thể khuyến khích sáng kiến.

Ở đây, không hành động không đồng nghĩa với bỏ mặc. Người quản lý vẫn thiết lập mục tiêu, cung cấp nguồn lực và chịu trách nhiệm về thiết kế tổ chức. Sự tiết chế quyền lực tạo điều kiện cho người khác hành động.

Tình huống thứ hai: Người chứng kiến bạo lực chọn im lặng

Một người chứng kiến bạo lực có thể viện lý do rằng mình không muốn can thiệp vào chuyện của người khác. Nhưng nếu họ có khả năng hỗ trợ an toàn, báo cho người có trách nhiệm hoặc ngăn chặn tổn hại mà không tạo ra nguy cơ quá lớn, sự im lặng cần được đánh giá về mặt đạo đức.

Không phải mọi người đều có nghĩa vụ phải trực tiếp đối đầu với kẻ gây bạo lực. Khả năng, mức độ nguy hiểm và hoàn cảnh cần được tính đến. Tuy nhiên, không thể mặc nhiên coi việc đứng ngoài là một biểu hiện của trí tuệ.

Tình huống thứ ba: Nhà nước đối diện với bất công

Một nhà nước không nên kiểm soát mọi khía cạnh của đời sống. Nhưng hạn chế can thiệp không có nghĩa là từ bỏ nghĩa vụ bảo vệ quyền cơ bản, ngăn chặn bạo lực và bảo đảm công lý.

Ngược lại, nhân danh công lý, nhà nước cũng có thể mở rộng quyền lực quá mức, biến bảo vệ thành giám sát và biến trật tự thành phục tùng.

Vấn đề không phải lựa chọn tuyệt đối giữa can thiệp và không can thiệp. Vấn đề là xác định mục đích chính đáng, giới hạn quyền lực, tính cần thiết, mức độ tương xứng và cơ chế chịu trách nhiệm.

Ba tình huống cho thấy một nguyên tắc: giá trị đạo đức của sự không hành động phụ thuộc vào hoàn cảnh, nghĩa vụ, khả năng hành động và hậu quả có thể dự liệu. Không thể đánh giá nó chỉ bằng vẻ ngoài điềm tĩnh hay lời tuyên bố thuận tự nhiên.

8. Từ tự nhiên đến trách nhiệm: Một phép thử dành cho An Vi

Để vận dụng An Vi vào đời sống mà không biến nó thành một khẩu hiệu, có thể dùng năm câu hỏi kiểm tra.

Thứ nhất, hành động này có tôn trọng thực tại không?

Người hành động có nhận thức đúng hoàn cảnh, giới hạn hiểu biết và những hậu quả có thể xảy ra hay đang áp đặt một mô hình có sẵn lên thực tế?

Thứ hai, hành động này có tạo ra sự cưỡng ép không cần thiết không?

Không phải mọi sự ràng buộc đều sai. Một quy tắc an toàn hoặc một biện pháp ngăn chặn bạo lực có thể cần thiết. Điều phải xem xét là tính chính đáng, phạm vi và mức độ của sự ràng buộc.

Thứ ba, ai được lợi và ai phải gánh chịu hậu quả?

Một quyết định có thể mang lại lợi ích cho người ra quyết định nhưng chuyển rủi ro sang người yếu thế. Nếu không xem xét sự phân bố hậu quả, ngôn ngữ hài hòa có thể che giấu quan hệ quyền lực.

Thứ tư, người hành động có sẵn sàng chịu trách nhiệm không?

Một hành động được gọi là tự nhiên không thể miễn trừ người thực hiện khỏi trách nhiệm. Nếu quyết định gây tổn hại, người quyết định phải giải thích, sửa chữa khi có thể và chấp nhận sự kiểm tra thích đáng.

Thứ năm, quyết định có thể được xem xét lại không?

Con người có thể nhầm lẫn về điều mình cho là tự nhiên, hợp lý hoặc tốt đẹp. Một triết lý hành động cần thừa nhận khả năng sai và tạo điều kiện sửa sai.

Năm câu hỏi này không phải những định nghĩa nguyên văn của Kim Định. Chúng là bộ tiêu chuẩn phân tích được đề xuất để kiểm tra khả năng vận dụng An Vi. Giá trị của chúng nằm ở chỗ đưa một khái niệm trừu tượng vào những tình huống có thể xem xét, tranh luận và đánh giá.

9. Phản biện mạnh nhất: An Vi có thể trở thành một thứ chủ nghĩa thuận theo hiện trạng?

Một phản biện đáng kể là: nếu An Vi đề cao sự tự nhiên và tránh cưỡng ép, nó có thể khiến con người ngại đấu tranh với những cấu trúc bất công. Người đang hưởng lợi từ trật tự hiện tại có thể mô tả trật tự ấy là tự nhiên, trong khi người chịu thiệt thòi bị yêu cầu phải chấp nhận hoàn cảnh.

Phản biện này không thể bị gạt bỏ bằng cách khẳng định rằng An Vi vốn cao đẹp. Một học thuyết phải được đánh giá không chỉ qua ý định tốt nhất của người đề xuất, mà còn qua khả năng bị hiểu sai và bị sử dụng để biện minh cho điều ngược lại với mục tiêu của nó.

Tuy nhiên, cũng cần xem xét phản biện đối lập: một xã hội luôn tin rằng mọi vấn đề đều có thể giải quyết bằng cưỡng chế, mệnh lệnh và thiết kế từ trên xuống có thể làm suy yếu sáng kiến cá nhân, phá vỡ những quan hệ tự điều chỉnh và tạo ra bộ máy quyền lực ngày càng lớn.

Hai nguy cơ này đều có thật về mặt logic và thực tiễn. Một bên biến thuận tự nhiên thành sự cam chịu; bên kia biến ý chí cải tạo thành quyền kiểm soát vô hạn.

Nếu An Vi muốn tránh cả hai, nó cần một nguyên tắc kép: không cưỡng ép chỉ vì có khả năng cưỡng ép, nhưng cũng không lấy sự không cưỡng ép làm lý do để bỏ mặc những tổn hại có thể ngăn chặn.

Điều này đòi hỏi phân biệt ba tình huống:

• Tiết chế: không can thiệp khi sự can thiệp không cần thiết hoặc gây hại lớn hơn.
• Bỏ mặc: không hành động dù có nghĩa vụ và khả năng hợp lý để ngăn chặn tổn hại.
• Can thiệp có trách nhiệm: hành động nhằm giải quyết một vấn đề chính đáng, với giới hạn rõ ràng và cơ chế chịu trách nhiệm.

Đây là ba loại hành vi khác nhau. Gộp chúng thành một cặp đối lập đơn giản giữa làm và không làm sẽ khiến triết lý hành động mất khả năng phân biệt những tình huống đạo đức quan trọng.

10. An Vi và Hưng Quốc: Từ nghệ thuật sống đến năng lực tự chủ

Trong khuôn khổ suy nghĩ về Hưng Quốc, câu hỏi không chỉ là làm thế nào để mỗi cá nhân sống hài hòa, mà còn là làm thế nào để một cộng đồng có năng lực tự chủ.

Một cộng đồng tự chủ không phải cộng đồng không có quy tắc. Nó cần quy tắc để bảo vệ quyền, giải quyết xung đột và ngăn ngừa sự lạm quyền. Nhưng những quy tắc ấy không nên biến con người thành đối tượng thụ động của một bộ máy quyết định thay họ mọi việc.

Nếu vận dụng An Vi vào đời sống chính trị, có thể đặt ra ba tiêu chuẩn.

Thứ nhất, quyền lực phải biết giới hạn. Không phải vấn đề nào cũng cần giải quyết bằng mệnh lệnh hành chính; không phải khác biệt nào cũng là mối đe dọa cần triệt tiêu.

Thứ hai, người dân cần có khả năng tham gia và phản biện. Một xã hội không thể được xem là tự chủ nếu con người chỉ được yêu cầu tuân theo mà không có cơ hội chất vấn quyết định ảnh hưởng đến đời sống của mình.

Thứ ba, tiết chế quyền lực phải đi cùng trách nhiệm giải trình. Không can thiệp quá mức là điều đáng mong muốn, nhưng không thực hiện nghĩa vụ bảo vệ quyền và công lý cũng không thể được biện minh bằng ngôn ngữ thuận tự nhiên.

Từ đây có thể rút ra một bài học cho Hưng Quốc: sức mạnh của một cộng đồng không chỉ nằm ở khả năng huy động và kiểm soát, mà còn ở khả năng để con người tự hành động, hợp tác, sửa sai và giám sát quyền lực.

Một nhà nước mạnh không nhất thiết là nhà nước can thiệp vào mọi việc. Một nhà nước biết giới hạn quyền lực, nhưng đủ năng lực thực hiện những nghĩa vụ chính đáng, có thể tạo ra nền tảng vững chắc hơn cho tự do và trách nhiệm.

Đây là sự phát triển theo hướng ứng dụng của người nghiên cứu, không phải bằng chứng cho thấy Kim Định đã trình bày đầy đủ một học thuyết chính trị hiện đại về giới hạn quyền lực.

11. Kết luận: An Vi chỉ có sức sống khi không trốn tránh câu hỏi về trách nhiệm

An Vi gợi ra một vấn đề triết học quan trọng: con người có thể hành động mà không biến ý chí của mình thành thước đo tuyệt đối cho thế giới hay không?

Câu hỏi ấy có giá trị trong đời sống cá nhân, trong quan hệ giữa người với người và trong tổ chức xã hội. Nó nhắc chúng ta rằng hành động không phải lúc nào cũng đồng nghĩa với tiến bộ, kiểm soát không phải lúc nào cũng đồng nghĩa với năng lực, và sự can thiệp không phải lúc nào cũng mang lại kết quả tốt.

Nhưng chiều ngược lại cũng cần được giữ vững. Sự tự nhiên không tự động tạo ra điều thiện. Sự im lặng không tự động là trí tuệ. Sự không can thiệp không tự động là tôn trọng tự do.

Để An Vi trở thành một triết lý hành động có sức thuyết phục, cần làm rõ mối quan hệ giữa tự nhiên, tự do, đạo đức và trách nhiệm. Cần xác định những trường hợp không can thiệp là sáng suốt, những trường hợp không can thiệp là bỏ mặc, và những trường hợp can thiệp là chính đáng. Đồng thời, phải phân biệt nội dung có thể xác nhận từ văn bản Kim Định với phần phát triển triết học của người nghiên cứu.

Giá trị của cuộc đối thoại không nằm ở việc buộc Kim Định phải trả lời theo cách chúng ta mong muốn. Giá trị của nó nằm ở việc đưa những khái niệm của ông vào những câu hỏi mà chúng phải đối diện nếu muốn tiếp tục sống trong tư tưởng hiện đại.

An Vi sẽ yếu đi nếu chỉ được dùng như lời ca ngợi một lối sống hài hòa. Nó sẽ mạnh hơn nếu có thể giúp con người nhận biết giới hạn của mình, chống lại sự thống trị không chính đáng, và không né tránh trách nhiệm trước những tổn hại mà mình có thể ngăn chặn.

Thuận tự nhiên không có nghĩa là thuận theo mọi điều đang tồn tại. Tự do không có nghĩa là làm mọi điều mình muốn. Và không cưỡng ép không có nghĩa là không chịu trách nhiệm.

Đó là ba mệnh đề cần tiếp tục được kiểm tra khi đối thoại với Kim Định về An Vi.

12. Câu hỏi nghiên cứu tiếp tục

1. Trong những tác phẩm cụ thể nào Kim Định trình bày An Vi rõ nhất, và ông định nghĩa khái niệm này bằng những luận điểm nào?
2. An Vi có những điểm tương đồng và khác biệt nào với Vô Vi trong Đạo Đức Kinh khi đối chiếu theo văn cảnh, chứ không chỉ theo tên gọi?
3. Kim Định giải thích quan hệ giữa An Vi, Việt Nho và Nhân Chủ như thế nào? Những quan hệ ấy được chứng minh bằng lập luận nào?
4. An Vi có thể đưa ra tiêu chuẩn nào để phân biệt sự tiết chế có trí tuệ với thái độ thụ động trước bất công?
5. Có thể chuyển những luận điểm về An Vi thành nguyên tắc đạo đức hoặc nguyên tắc tổ chức xã hội mà không làm mất nội dung triết học ban đầu hay không?  

Hoàng Phong Nhã 

13. Tài liệu tham khảo và hướng đối chiếu

1. Kim Định, Việt Lý Tố Nguyên, An Tiêm, Sài Gòn, 1970. Cần đối chiếu văn bản cụ thể trước khi sử dụng như chứng cứ cho một định nghĩa về An Vi.
2. Kim Định, các tác phẩm bàn về Việt Nho, Nhân Chủ và hệ thống triết học của ông. Cần xác minh ấn bản, năm xuất bản và số trang khi trích dẫn trực tiếp.
3. Đạo Đức Kinh, đặc biệt những đoạn bàn về Vô Vi. Cần đối chiếu nguyên văn và ngữ cảnh của từng chương trước khi kết luận về sự tương đồng với An Vi.
4. Luận Ngữ, Mạnh Tử và Tuân Tử, dùng để đối chiếu các quan niệm về tu dưỡng, hành động, trách nhiệm và trật tự xã hội.
5. Các công trình nghiên cứu lịch sử tư tưởng triết học Việt Nam của Viện Triết học và các nghiên cứu chuyên ngành liên quan, nhằm phân biệt dữ kiện lịch sử với diễn giải triết học.

Các tài liệu trên là điểm khởi đầu cho việc đối chiếu, không phải bằng chứng tự động xác nhận mọi nhận định trong chương. Những kết luận về nguồn gốc, ảnh hưởng hoặc quan hệ giữa các học thuyết chỉ nên được đưa ra sau khi có dẫn chiếu văn bản và chứng cứ phù hợp.

Posted in: ĐỐI THOẠI VỚI KIM ĐỊNH