CHƯƠNG 25 - ĐỐI THOẠI VỚI KIM ĐỊNH - NHÂN CHỦ, ĐẠO ĐỨC VÀ TRÁCH NHIỆM VỚI NGƯỜI KHÁC

 ĐỐI THOẠI VỚI KIM ĐỊNH

CHƯƠNG XXV

NHÂN CHỦ, ĐẠO ĐỨC VÀ TRÁCH NHIỆM VỚI NGƯỜI KHÁC

Từ làm chủ bản thân đến xây dựng một cộng đồng có nhân phẩm

 Con người không thể được xem là chủ thể hoàn chỉnh nếu chỉ có khả năng lựa chọn cho bản thân mà không nhận trách nhiệm về những tác động của lựa chọn ấy đối với người khác. Đặt trong cuộc đối thoại với Kim Định, Nhân Chủ gợi ra vấn đề về vị trí của con người; An Vi gợi ra cách sử dụng năng lực hành động mà không biến nó thành sự áp đặt. Nhưng để chuyển hai ý niệm ấy thành một quan niệm đạo đức có thể vận dụng trong đời sống, cần làm rõ căn cứ của nghĩa vụ, giới hạn của tự do và điều kiện để trách nhiệm cá nhân trở thành trách nhiệm cộng đồng.

I. Tự do của một người dừng lại ở đâu?

Một người có thể tự quyết định cách sống của mình. Nhưng khi lựa chọn ấy ảnh hưởng đến gia đình, đồng nghiệp hoặc cộng đồng, vấn đề không còn chỉ thuộc về quyền tự do cá nhân.

Người chủ doanh nghiệp có quyền tổ chức hoạt động sản xuất, nhưng không thể lấy quyền ấy làm lý do để tùy tiện gây nguy hiểm cho người lao động. Cha mẹ có trách nhiệm nuôi dạy con cái, nhưng trách nhiệm ấy không đồng nghĩa với quyền kiểm soát mọi lựa chọn của con khi chúng trưởng thành. Người có chức vụ được giao quyền quyết định, nhưng không vì thế mà có quyền sử dụng nguồn lực chung như tài sản riêng.

Những ví dụ ấy cho thấy tự do và trách nhiệm không phải hai giá trị hoàn toàn đối lập. Trách nhiệm giúp xác định điều kiện để quyền tự do của người này có thể tồn tại cùng quyền tự do của người khác.

Tuy nhiên, nói con người phải có trách nhiệm vẫn chưa đủ. Cần trả lời ba câu hỏi:

Trách nhiệm phát sinh từ đâu: từ phẩm giá con người, từ quan hệ xã hội, từ lời cam kết, từ pháp luật hay từ những hậu quả mà hành động gây ra?

Ai có quyền xác định một người đã hành động đúng hay sai, và dựa trên tiêu chuẩn nào?

Khi các nghĩa vụ xung đột, chẳng hạn giữa bổn phận với gia đình và trách nhiệm với cộng đồng, con người cần phán đoán ra sao?

Đây là những vấn đề mà một cuộc đối thoại nghiêm túc về Nhân Chủ không thể né tránh.

Nếu con người được xem là chủ thể, họ phải được thừa nhận khả năng lựa chọn. Nhưng nếu lựa chọn gây tổn hại cho người khác, chủ thể ấy cũng phải đối diện với hậu quả. Quyền quyết định không thể tự động xóa bỏ nghĩa vụ giải trình.

II. Ranh giới giữa tư tưởng Kim Định và khung phân tích của chương

Trước khi đi sâu vào đạo đức, cần xác định phạm vi diễn giải.

Trong công trình nghiên cứu này, Nhân Chủ và An Vi là những điểm tựa để đặt câu hỏi về con người, hành động và đời sống chung. Tuy nhiên, không nên từ đó suy ra rằng Kim Định đã xây dựng một lý thuyết trách nhiệm xã hội với đầy đủ các thành phần như trách nhiệm pháp lý, trách nhiệm tổ chức và trách nhiệm chính trị theo cách hiểu hiện đại.

Cần phân biệt ba nội dung.

Thứ nhất, nội dung thuộc văn bản Kim Định. Những luận điểm cụ thể về Nhân Chủ, An Vi và quan niệm con người phải được xác định qua việc đọc, đối chiếu các tác phẩm của ông. Chỉ những điều có căn cứ văn bản mới nên được quy trực tiếp cho tác giả.

Thứ hai, sự phát triển triết học của người nghiên cứu. Từ những vấn đề do Kim Định gợi mở, người nghiên cứu có thể hỏi liệu con người làm chủ bản thân có đồng thời phải chịu trách nhiệm với người khác hay không. Đây là bước lập luận cần được bảo vệ bằng lý lẽ, không thể chỉ dựa vào uy tín của Kim Định.

Thứ ba, ứng dụng vào đời sống hiện đại. Các ví dụ về doanh nghiệp, gia đình, quyền lực công và trách nhiệm tổ chức là những trường hợp vận dụng. Chúng phải được đánh giá bằng chuẩn mực đạo đức, pháp luật và dữ kiện liên quan, chứ không thể coi là những kết luận đã có sẵn trong tác phẩm của Kim Định.

Phân biệt như vậy giúp cuộc đối thoại đi xa hơn việc diễn giải một tác giả. Ta có thể tiếp nhận một câu hỏi triết học mà không cần gán cho người đặt câu hỏi ban đầu mọi câu trả lời do mình phát triển về sau.

III. Đối thoại tái dựng: Làm chủ bản thân có đủ để trở thành người có đạo đức?

Đây là đối thoại triết học được tái dựng nhằm thử thách các luận điểm trong chương, không phải đối thoại lịch sử hoặc lời trích dẫn nguyên văn của Kim Định.

Người nghiên cứu: Nếu con người phải làm chủ bản thân, điều đó có tự động khiến họ trở thành người có đạo đức không?

Kim Định trong đối thoại tái dựng: Không thể suy ra điều ấy chỉ từ khả năng làm chủ. Một người có thể rất quyết đoán, biết điều khiển bản thân và đạt được mục tiêu, nhưng mục tiêu ấy vẫn có thể gây hại cho người khác. Khả năng làm chủ là một vấn đề; giá trị của điều được lựa chọn là vấn đề khác.

Người nghiên cứu: Vậy Nhân Chủ cần một tiêu chuẩn đạo đức nằm ngoài ý muốn cá nhân?

Kim Định trong đối thoại tái dựng: Ít nhất, không thể chỉ lấy ý muốn của cá nhân làm tiêu chuẩn duy nhất. Khi con người sống cùng người khác, hành động của họ tạo ra những quan hệ và hậu quả vượt ra ngoài bản thân. Phải xem xét điều gì làm cho hành động ấy có thể được biện minh.

Người nghiên cứu: Nhưng ai có quyền quyết định tiêu chuẩn đó? Nếu một cá nhân, một tổ chức hay một truyền thống tự nhận mình nắm giữ chân lý đạo đức, nguy cơ áp đặt lại xuất hiện.

Kim Định trong đối thoại tái dựng: Đó là khó khăn thật sự. Không thể giải quyết nó bằng cách giao toàn bộ quyền phán đoán cho một uy quyền duy nhất. Nhưng cũng không thể kết luận rằng mọi quan điểm đều ngang nhau. Cần có sự xem xét lý lẽ, hoàn cảnh, hậu quả và những nguyên tắc mà cộng đồng có thể giải thích, tranh luận.

Người nghiên cứu: Tôi muốn đặt một trường hợp cụ thể. Một người nói rằng mình đang bảo vệ gia đình, nhưng để làm điều đó, người ấy lừa dối người ngoài và gây thiệt hại cho họ. Có thể biện minh rằng bổn phận với gia đình quan trọng hơn không?

Kim Định trong đối thoại tái dựng: Bổn phận với gia đình là điều đáng xem xét, nhưng không thể tự động xóa bỏ mọi nghĩa vụ khác. Cần hỏi sự thiệt hại có thể tránh được không, hành động có cần thiết không, và người bị ảnh hưởng có bị biến thành phương tiện cho lợi ích của gia đình ấy hay không.

Người nghiên cứu: Như vậy, lòng trung thành với một nhóm không đủ để chứng minh hành động của nhóm ấy là đúng?

Kim Định trong đối thoại tái dựng: Đó là một kết luận hợp lý trong hướng phân tích này. Một người có thể trung thành với gia đình, cộng đồng hay dân tộc mà vẫn phải xem xét tính chính đáng của hành động nhân danh những đối tượng ấy. Nếu lòng trung thành khiến người ta không còn phân biệt đúng sai, nó có thể trở thành nguồn gốc của sự bao che.

Người nghiên cứu: Vậy làm sao kết hợp Nhân Chủ với An Vi để tránh hai cực đoan: một bên là ích kỷ cá nhân, bên kia là hy sinh cá nhân đến mức đánh mất quyền của mình?

Kim Định trong đối thoại tái dựng: Có lẽ cần giữ đồng thời hai câu hỏi: hành động ấy có tôn trọng năng lực và phẩm giá của người hành động hay không, và nó có tôn trọng người khác hay không. Không thể lấy lợi ích của người khác làm lý do để phủ nhận mọi giá trị của bản thân; cũng không thể lấy quyền của bản thân làm lý do để phủ nhận mọi nghĩa vụ.

Người nghiên cứu: Nhưng các nguyên tắc ấy vẫn cần được cụ thể hóa. Trong một tình huống có xung đột lợi ích, chúng ta phải xác định trách nhiệm bằng cách nào?

Kim Định trong đối thoại tái dựng: Khi đi vào từng trường hợp, phải phân tích hoàn cảnh và hậu quả, không chỉ lặp lại một khẩu hiệu. Điều quan trọng là không dùng danh nghĩa đạo đức để che giấu lợi ích riêng, cũng không dùng danh nghĩa tự do để trốn tránh trách nhiệm.

Cuộc đối thoại đưa ra một kết luận của người nghiên cứu: Nhân Chủ, khi được vận dụng vào đạo đức, cần phân biệt năng lực lựa chọn với tính chính đáng của lựa chọn. An Vi có thể giúp đặt câu hỏi về cách hành động, nhưng không tự nó cung cấp sẵn đáp án cho mọi xung đột đạo đức.

IV. Ba chiều kích của trách nhiệm

Để tránh biến trách nhiệm thành một khái niệm quá rộng, có thể phân tích nó qua ba chiều kích.

1. Trách nhiệm đối với bản thân

Con người phải xem xét động cơ, năng lực và giới hạn của chính mình. Trách nhiệm này bao gồm việc học hỏi, kiểm soát hành vi, thừa nhận sai lầm và không đổ toàn bộ hậu quả cho hoàn cảnh.

Tuy nhiên, trách nhiệm đối với bản thân không có nghĩa mọi thất bại đều do cá nhân gây ra. Những điều kiện xã hội, sự thiếu cơ hội và những quyết định của người khác có thể ảnh hưởng sâu sắc đến khả năng lựa chọn. Đánh giá trách nhiệm cần phân biệt điều con người có thể kiểm soát với điều nằm ngoài khả năng kiểm soát hợp lý của họ.

2. Trách nhiệm đối với người khác

Hành động của con người thường tác động đến những người không tham gia quyết định ban đầu. Vì thế, cần xem xét liệu người khác có được tôn trọng, có được thông tin cần thiết và có cơ hội bảo vệ quyền lợi của mình hay không.

Trách nhiệm này không đòi hỏi cá nhân phải đáp ứng mọi mong muốn của mọi người. Nó đòi hỏi không được xem người khác như công cụ có thể tùy tiện sử dụng, đặc biệt khi họ không có khả năng tự bảo vệ.

3. Trách nhiệm đối với cộng đồng và thiết chế

Có những hậu quả không thể giải quyết chỉ bằng thiện chí cá nhân. Một tổ chức gây ô nhiễm, một cơ quan sử dụng sai nguồn lực công hoặc một hệ thống đánh giá thiếu công bằng cần những quy tắc, cơ chế giám sát và biện pháp khắc phục.

Trong những trường hợp ấy, trách nhiệm không chỉ thuộc về một cá nhân trực tiếp hành động. Nó còn liên quan đến người ra quyết định, người thi hành, người giám sát và thiết chế cho phép sai phạm kéo dài.

Ba chiều kích này có quan hệ với nhau nhưng không thay thế nhau. Một người có thể có ý định tốt nhưng gây hậu quả nghiêm trọng do thiếu năng lực. Một tổ chức có thể tuân thủ quy trình nhưng vẫn tạo ra kết quả bất công vì quy trình được thiết kế sai. Một cá nhân có thể nhận lỗi nhưng điều đó chưa đủ nếu hệ thống vẫn tiếp tục tái tạo sai phạm.

Khung ba chiều kích này là công cụ phân tích được đề xuất trong chương, không phải một sơ đồ có thể mặc nhiên quy cho Kim Định.

V. An Vi: Không áp đặt nhưng không thoái thác

Một khó khăn của đạo đức là phân biệt việc không cưỡng ép với việc không hành động.

Giả sử một người quản lý phát hiện nhân viên bị đối xử bất công. Nếu người quản lý can thiệp bằng cách áp đặt tùy tiện, họ có thể tạo ra một bất công khác. Nhưng nếu viện dẫn sự hòa thuận để không làm gì, họ có thể giúp bất công tiếp tục tồn tại.

Vấn đề không thể được giải quyết bằng câu trả lời rằng nên can thiệp hay không can thiệp trong mọi trường hợp. Cần xem xét căn cứ của sự can thiệp, quyền hạn của người hành động, mức độ nguy hại, các phương án ít gây tổn hại hơn và trách nhiệm nếu không hành động.

Trong khuôn khổ diễn giải của chương này, An Vi gợi ra một nguyên tắc: không nên dùng quyền lực nhiều hơn mức cần thiết, nhưng cũng không nên lấy sự tránh né làm lý do từ bỏ trách nhiệm chính đáng.

Nguyên tắc ấy đặc biệt hữu ích khi xem xét quan hệ giữa cha mẹ và con cái, giữa người thầy và học sinh, giữa người quản lý và nhân viên, hoặc giữa cơ quan công quyền và người dân.

Tuy nhiên, không thể chỉ dựa vào khái niệm An Vi để xác định ranh giới can thiệp trong mọi trường hợp. Khi có nguy cơ bạo lực, vi phạm quyền hoặc thiệt hại nghiêm trọng, cần thêm các tiêu chuẩn pháp lý, chuyên môn và bằng chứng thực tế.

Đây chính là giới hạn của việc vận dụng một khái niệm triết học: nó có thể giúp đặt câu hỏi và định hướng suy nghĩ, nhưng không thay thế việc phân tích tình huống cụ thể.

VI. Khi lòng trung thành xung đột với đạo đức

Một trong những phép thử khó nhất của trách nhiệm là khi nghĩa vụ với nhóm mình thuộc về xung đột với nghĩa vụ đối với người khác.

Người con có thể muốn bảo vệ cha mẹ. Người nhân viên có thể muốn bảo vệ đồng nghiệp. Người cán bộ có thể muốn bảo vệ cơ quan. Người yêu nước có thể muốn bảo vệ danh dự của đất nước. Những tình cảm và nghĩa vụ ấy có thể chính đáng, nhưng không tự động khiến mọi hành động nhân danh chúng trở thành đúng.

Cần phân biệt ba việc:

Bảo vệ một người hoặc một cộng đồng trước sự vu cáo và bất công.

Bảo vệ lợi ích chính đáng của người hoặc cộng đồng ấy.

Che giấu sai phạm chỉ vì người phạm sai thuộc về nhóm mình.

Ba việc này không giống nhau. Một người có thể bảo vệ quyền được xét xử công bằng của người thân mà vẫn yêu cầu người ấy chịu trách nhiệm nếu có bằng chứng về sai phạm. Một công dân có thể yêu nước mà vẫn phê phán quyết định sai của chính quyền. Một nhân viên có thể trung thành với tổ chức mà vẫn báo cáo hành vi gây hại.

Tình yêu và lòng trung thành chỉ có thể góp phần tạo nên đạo đức khi không triệt tiêu khả năng phán đoán. Nếu một người cho rằng người thuộc nhóm mình luôn đúng còn người ngoài nhóm luôn đáng nghi, họ đã thay thế tiêu chuẩn đạo đức bằng ranh giới phe nhóm.

Trong cuộc đối thoại với Kim Định, đây là điểm cần nghiên cứu thêm: quan niệm về con người và cộng đồng trong tư tưởng của ông có thể được sử dụng như thế nào để suy nghĩ về quan hệ giữa căn tính văn hóa, lòng trung thành và trách nhiệm phổ quát? Câu trả lời phải được xây dựng qua văn bản cụ thể, không nên được suy ra chỉ từ những khái niệm mang ý nghĩa tích cực.

VII. Từ đạo đức cá nhân đến trách nhiệm của quyền lực

Đạo đức không thể chỉ được đặt lên vai những cá nhân yếu thế trong một quan hệ quyền lực.

Một người lao động có trách nhiệm với công việc, nhưng người sử dụng lao động cũng phải chịu trách nhiệm về điều kiện làm việc. Một công dân có nghĩa vụ tuân thủ pháp luật, nhưng cơ quan công quyền cũng phải chịu trách nhiệm về tính hợp pháp và sự công bằng của quyết định. Một học sinh cần tôn trọng người thầy, nhưng nhà trường cũng phải có cơ chế xử lý khi người thầy lạm dụng quyền hạn.

Nếu chỉ yêu cầu người dưới quyền biết hy sinh, biết nhẫn nhịn và biết phục tùng, trong khi không đặt ra nghĩa vụ tương xứng cho người có quyền lực, đạo đức có thể bị biến thành công cụ duy trì sự bất bình đẳng.

Vì vậy, trách nhiệm phải được xem xét theo quan hệ quyền hạn và khả năng gây ảnh hưởng. Người có quyền quyết định rộng hơn thường phải giải trình nhiều hơn về hậu quả của quyết định. Người có thông tin và nguồn lực lớn hơn có thể có nghĩa vụ ngăn ngừa thiệt hại mà người khác không đủ khả năng ngăn ngừa.

Điều này không có nghĩa người có quyền lực luôn có lỗi hoặc người ít quyền lực luôn vô can. Trách nhiệm cần được xác định theo hành vi, mức độ hiểu biết, khả năng kiểm soát và phần đóng góp vào kết quả.

Đối với khung Hưng Quốc, nguyên tắc này dẫn đến một câu hỏi thể chế: làm thế nào để trách nhiệm không chỉ là yêu cầu đạo đức đối với từng cá nhân, mà còn trở thành nghĩa vụ có thể kiểm tra đối với tổ chức và người nắm quyền?

Câu hỏi ấy cần được giải quyết bằng các cơ chế cụ thể như công khai thông tin, phân định thẩm quyền, kiểm toán, tiếp nhận khiếu nại, bảo vệ người báo cáo sai phạm và quy trình khắc phục hậu quả. Đây là phần phát triển về thể chế của người nghiên cứu, không nên gán nguyên vẹn cho Kim Định.

VIII. Những câu hỏi nghiên cứu cần tiếp tục

Trong các tác phẩm của Kim Định, những luận điểm nào trực tiếp liên quan đến trách nhiệm của con người đối với người khác và cộng đồng?

Quan hệ giữa Nhân Chủ và An Vi được Kim Định trình bày cụ thể ra sao, và đâu là phần diễn giải của người nghiên cứu?

Có thể dùng những tiêu chuẩn nào để phân biệt lòng trung thành chính đáng với sự bao che cho sai phạm?

Trong những tình huống xung đột giữa nghĩa vụ gia đình, tổ chức, cộng đồng và các nguyên tắc đạo đức rộng hơn, những phương pháp lập luận nào giúp đánh giá trách nhiệm một cách công bằng?

Làm thế nào phân biệt lỗi cá nhân, lỗi tổ chức và lỗi thiết chế khi một hành động gây hậu quả nghiêm trọng?

Những cơ chế nào giúp chuyển trách nhiệm đạo đức thành nghĩa vụ giải trình có thể kiểm tra trong giáo dục và quản trị công?

Các câu hỏi về tư tưởng Kim Định cần được trả lời bằng văn bản gốc. Các câu hỏi về đạo đức cần được kiểm tra bằng lập luận và đối chiếu triết học. Các câu hỏi về thiết chế cần có thêm dữ liệu pháp lý, tổ chức và thực tiễn. Không nên dùng một câu trả lời thuộc lĩnh vực này để thay thế cho chứng cứ ở lĩnh vực khác.

IX. Kết luận: Làm chủ mình cũng là chịu trách nhiệm về cách mình sống cùng người khác

Nhân Chủ đặt con người vào vị trí chủ thể, nhưng địa vị chủ thể không thể chỉ được hiểu như quyền lựa chọn cho bản thân. Một lựa chọn có ý nghĩa đạo đức còn phải được xem xét theo lý do, hậu quả và quan hệ của nó với những người bị ảnh hưởng.

An Vi, trong cách vận dụng được đề xuất ở đây, nhắc rằng hành động có trách nhiệm không đồng nghĩa với cưỡng ép, nhưng tránh cưỡng ép cũng không có nghĩa từ bỏ bổn phận. Khi quyền lợi xung đột, con người cần biết phán đoán, giải thích và chấp nhận sự kiểm tra đối với lựa chọn của mình.

Từ đó, trách nhiệm có thể được khảo sát ở ba chiều kích: đối với bản thân, đối với người khác và đối với cộng đồng. Ba chiều kích này giúp tránh hai sai lầm: quy mọi vấn đề xã hội về đạo đức cá nhân, hoặc ngược lại, dùng hoàn cảnh và cơ cấu để xóa bỏ hoàn toàn trách nhiệm cá nhân.

Đối với Hưng Quốc, một cộng đồng mạnh không chỉ cần người có tài năng và lòng trung thành. Nó còn cần những người biết phân biệt lợi ích chính đáng với lợi ích phe nhóm, biết phê phán sai lầm mà không phủ nhận mọi giá trị của cộng đồng, và biết yêu thương mà không biến tình thương thành sự bao che.

Tuy nhiên, các kết luận về trách nhiệm xã hội và thiết chế trong chương này là sự phát triển của khung phân tích hiện đại. Muốn xác định chúng tương ứng đến đâu với tư tưởng Kim Định, cần tiếp tục khảo sát văn bản và đối chiếu từng luận điểm.

Kế thừa một nhà tư tưởng không có nghĩa biến mọi câu hỏi của ông thành câu trả lời cuối cùng. Kế thừa có trách nhiệm là giữ lại những vấn đề còn sức gợi mở, kiểm tra các khẳng định có thể kiểm chứng và sẵn sàng phát triển những câu trả lời mới khi hoàn cảnh đòi hỏi.

Câu hỏi cuối cùng của chương là: một con người có thể thực sự làm chủ bản thân hay không nếu họ không chịu trách nhiệm về những gì mình gây ra cho người khác?

Và ở bình diện cộng đồng: một xã hội có thể mạnh bền vững hay không nếu trách nhiệm chỉ được đòi hỏi ở người ít quyền lực, trong khi người có quyền quyết định không phải giải trình tương xứng?

Hoàng Phong Nhã 

Tài liệu tham khảo định hướng

Kim Định, Việt Lý Tố Nguyên, An Tiêm, Sài Gòn, 1970. Cần đối chiếu văn bản gốc trước khi quy các luận điểm cụ thể về Nhân Chủ và An Vi cho tác giả.

Kim Định, Cửa Khổng. Cần xác minh ấn bản và đối chiếu những đoạn liên quan trực tiếp đến vấn đề đạo đức.

Kim Định, Cơ Cấu Việt Nho. Cần xác minh thông tin xuất bản trước khi sử dụng làm căn cứ cho những nhận định cụ thể.

Aristotle, Nicomachean Ethics, nguồn đối chiếu về đức hạnh, lựa chọn và trách nhiệm trong hành động.

Immanuel Kant, Groundwork of the Metaphysics of Morals, nguồn đối chiếu về bổn phận và việc tôn trọng con người.

Hannah Arendt, Responsibility and Judgment, nguồn đối chiếu về phán đoán và trách nhiệm trong đời sống chung.

Danh mục này định hướng cho nghiên cứu tiếp theo; không hàm ý rằng các tác giả được nêu có cùng quan điểm với Kim Định. Trước khi xuất bản, cần xác minh ấn bản và bổ sung số trang cho các trích dẫn trực tiếp.

Posted in: ĐỐI THOẠI VỚI KIM ĐỊNH