ĐỐI THOẠI VỚI MAHATMA GANDHI
CHƯƠNG V
LONDON – GANDHI GẶP THẾ GIỚI PHƯƠNG TÂY
1. Luận đề trung tâm: Tiếp xúc không đồng nghĩa với lệ thuộc
Năm 1888, Mohandas Karamchand Gandhi sang Anh học luật. Trong gần ba năm ở London, ông học tập trong hệ thống pháp luật Anh, thử bắt chước phong cách sống của người Anh, tham gia phong trào ăn chay và đọc những văn bản tôn giáo ngoài truyền thống gia đình mình. Ông trở về Ấn Độ năm 1891 với tư cách một người đã hoàn thành đào tạo luật, nhưng chưa phải một nhà hoạt động chính trị.
London là một giai đoạn quan trọng trong quá trình hình thành Gandhi. Tuy nhiên, không nên kể giai đoạn này như một câu chuyện đơn giản: Gandhi sang phương Tây, tiếp thu những tư tưởng tiến bộ, rồi trở thành nhà tư tưởng bất bạo động.
Luận đề của chương này là: Gandhi không chỉ tiếp nhận ảnh hưởng phương Tây mà còn lựa chọn, thử nghiệm và từ chối một số điều ông gặp ở phương Tây. Điều đáng nghiên cứu không phải ông đã “Tây hóa” đến đâu, mà là ông đã chuyển những tiếp xúc văn hóa thành nguyên tắc sống của mình như thế nào.
Luận đề ấy cần được kiểm tra bằng ba nhóm câu hỏi:
- Gandhi đã thực sự làm gì trong thời gian ở London, và những việc đó được xác nhận bằng nguồn nào?
- Những tư tưởng nào ông tiếp nhận từ sách vở, tổ chức và môi trường phương Tây; những tư tưởng nào đã có nền tảng trong gia đình, tôn giáo và kinh nghiệm trước đó?
- Có thể xác định ảnh hưởng trực tiếp đến mức nào, và ở đâu phải dừng lại vì chưa đủ chứng cứ về quan hệ nhân quả?
2. Dữ kiện lịch sử: Gandhi ở London từ năm 1888 đến năm 1891
Các niên biểu của Gandhi ghi rằng ông rời Bombay ngày 4 tháng 9 năm 1888, đến Southampton ngày 29 tháng 9 và ghi danh tại Inner Temple ở London ngày 6 tháng 11 năm 1888. Ngày 27 tháng 5 năm 1891, ông được gọi vào Bar, hoàn tất một mốc quan trọng trong quá trình đào tạo luật sư. Ông trở về Ấn Độ trong năm 1891. <Cite refs={["turn639439search1","turn639439search4"]}/>
Đây là những mốc tiểu sử có thể đối chiếu qua niên biểu và hồ sơ nghề nghiệp. Chúng xác nhận thời gian và mục tiêu chính thức của chuyến đi, nhưng không tự chứng minh rằng London đã tạo ra những thay đổi tư tưởng cụ thể nào.
Những chi tiết về sự bối rối, nỗ lực bắt chước người Anh, quá trình tìm thức ăn chay và cảm nhận khi đọc sách chủ yếu đến từ The Story of My Experiments with Truth. Gandhi viết tự truyện khi đã trưởng thành và trở thành một nhân vật công chúng. Vì thế, lời kể của ông vừa là tư liệu về quá khứ, vừa là cách ông nhìn lại quá khứ từ một giai đoạn khác của đời mình.
Sự phân biệt này không làm giảm giá trị của tự truyện. Nó giúp xác định đúng câu hỏi mà nguồn có thể trả lời: niên biểu cho biết Gandhi ở đâu và làm gì vào những thời điểm nhất định; tự truyện cho biết ông nhớ, giải thích và đánh giá những trải nghiệm ấy ra sao.
3. Gandhi đối thoại với chính mình: “Một quý ông Anh” có phải là mục tiêu?
Trong chương “Playing the English Gentleman”, Gandhi kể rằng ông từng mua quần áo hợp thời trang, học khiêu vũ, mua đàn violin và tìm cách cải thiện kỹ năng diễn thuyết. Ông muốn thích nghi với môi trường xã hội mới và trở thành người có phong thái phù hợp với hình ảnh một quý ông Anh.
Sau một thời gian, ông nhận ra mình đã dành quá nhiều tiền bạc và công sức cho những việc không phục vụ trực tiếp mục tiêu học luật. Ông quyết định giản lược lối sống và tập trung hơn vào việc học. Đây là cách Gandhi trưởng thành thuật lại sự thay đổi của mình trong tự truyện. <Cite refs={["turn470127view1","turn639439search14"]}/>
Đối thoại
Người nghiên cứu: Thưa Gandhi, tại sao ông lại cố gắng bắt chước phong cách của người Anh?
Gandhi: Theo câu chuyện ông kể trong tự truyện, khi mới đến London, ông muốn thích nghi với môi trường mới. Ông nghĩ rằng việc ăn mặc, giao tiếp và ứng xử theo phong cách Anh sẽ giúp mình trở nên tự tin và hòa nhập hơn.
Người nghiên cứu: Vậy ông có xem đó là một sai lầm?
Gandhi: Ông không phủ nhận rằng mình từng thử những điều ấy. Nhưng khi nhìn lại, ông cho rằng đã dành quá nhiều thời gian và tiền bạc cho chúng. Ông chuyển sang lối sống giản dị hơn.
Người nghiên cứu: Có phải từ đó ông kết luận rằng phương Tây chỉ đem lại những giá trị bề ngoài?
Gandhi: Không thể rút ra kết luận ấy từ câu chuyện này. Gandhi vẫn tiếp tục học luật trong hệ thống Anh, đọc sách của các tác giả phương Tây và tham gia những tổ chức ở London. Điều ông từ bỏ là việc bắt chước không phù hợp với mục tiêu của mình, chứ không phải toàn bộ những gì ông tiếp xúc.
Người nghiên cứu: Vậy bài học là không nên bắt chước người khác?
Gandhi: Cách diễn giải thận trọng hơn là: cần phân biệt kỹ năng có ích với sự lệ thuộc vào hình thức. Học một ngôn ngữ, một phép ứng xử hoặc một phương pháp nghề nghiệp có thể mở rộng năng lực; thay đổi bề ngoài chỉ để được công nhận không bảo đảm điều đó.
Cuộc đối thoại này là cách tái dựng vấn đề từ lời tự thuật, không phải biên bản một cuộc trò chuyện có thật. Điều được chứng minh là Gandhi đã kể về các thử nghiệm và việc từ bỏ chúng; cách gọi đây là sự chuyển từ bắt chước sang tự chủ là diễn giải của người nghiên cứu.
4. Ăn chay: Truyền thống gia đình gặp lý lẽ hiện đại
Trước khi sang Anh, Gandhi đã hứa với mẹ rằng mình sẽ tránh thịt và rượu. Trong thời gian đầu ở London, việc tìm thức ăn chay không dễ dàng. Theo tự truyện, ông sau đó đọc A Plea for Vegetarianism của Henry S. Salt, tham gia Vegetarian Society và viết về ăn chay. Ông cũng tham gia một số hoạt động của hội và từng thử tổ chức một câu lạc bộ ăn chay. <Cite refs={["turn639439search8","turn639439search11"]}/>
Ở đây, dữ kiện và diễn giải cần được tách riêng.
Dữ kiện được ghi trong tự truyện: Gandhi kể rằng ông đọc sách của Salt, tham gia hội ăn chay và chuyển từ việc giữ lời hứa với mẹ sang bảo vệ chế độ ăn chay bằng những lý lẽ mà ông tìm hiểu.
Diễn giải của Gandhi: ông xem đây là một bước chuyển từ tuân thủ theo lời hứa sang lựa chọn có ý thức.
Diễn giải của người nghiên cứu: London tạo điều kiện để Gandhi gặp một phong trào xã hội đã tổ chức hóa những quan điểm về ăn chay. Phong trào này cung cấp sách vở, người cùng chí hướng và môi trường tranh luận, giúp ông phát triển một thực hành cá nhân thành lựa chọn có cơ sở lập luận.
Nhưng không nên nói rằng phương Tây đã “dạy” Gandhi ăn chay. Ông đã có nền tảng ăn chay trước khi sang Anh, gắn với lời hứa với mẹ và môi trường gia đình. Ảnh hưởng ở London nằm ở việc ông tiếp cận những lý lẽ mới, chứ không phải lần đầu tiên biết đến thực hành này.
Đối thoại
Người nghiên cứu: Nếu gia đình đã dạy ông ăn chay, vậy London đã thay đổi điều gì?
Gandhi: Theo lời tự thuật, ông chuyển từ việc ăn chay vì lời hứa sang việc tìm hiểu và bảo vệ nó bằng lý lẽ. Thực hành cũ được đặt vào một môi trường tư tưởng mới.
Người nghiên cứu: Vậy một truyền thống chỉ có giá trị khi được lý giải bằng lý lẽ phương Tây?
Gandhi: Không. Không có cơ sở để kết luận rằng Gandhi xem lý lẽ phương Tây là nguồn duy nhất làm cho truyền thống trở nên có giá trị. Trường hợp của ông cho thấy một thực hành có thể được củng cố bằng việc suy xét độc lập, nhưng không chứng minh rằng mọi truyền thống đều phải được phương Tây xác nhận mới đáng giữ lại.
Người nghiên cứu: Điều này có thể gọi là tự chủ tư tưởng không?
Gandhi: Có thể xem đó là một bước hướng tới tự chủ: không chỉ làm vì người khác yêu cầu, mà tự tìm hiểu lý do và chịu trách nhiệm với lựa chọn. Nhưng mức độ tự chủ của Gandhi trong các lĩnh vực khác cần được khảo sát riêng.
5. Vegetarian Society: Từ lựa chọn cá nhân đến hoạt động tập thể
Theo lời tự thuật, Gandhi tham gia Vegetarian Society, có mặt trong các hoạt động của hội và từng thử tổ chức một câu lạc bộ ăn chay tại Bayswater. Câu lạc bộ không tồn tại lâu. Chính Gandhi nhìn lại trải nghiệm này như một kinh nghiệm ban đầu về việc tổ chức một nhóm người quanh một mục tiêu chung. <Cite refs={["turn639439search11","turn639439search8"]}/>
Cần phân biệt hai kết quả.
Thứ nhất, Gandhi học cách trình bày một lựa chọn cá nhân bằng lập luận có thể chia sẻ với người khác.
Thứ hai, ông có cơ hội tham gia hoạt động hội đoàn trong một môi trường xã hội khác với gia đình và cộng đồng quê hương.
Đây là kinh nghiệm tổ chức có thật theo lời tự thuật, nhưng không nên phóng đại thành nguyên nhân trực tiếp tạo nên năng lực lãnh đạo quần chúng của Gandhi về sau. Một câu lạc bộ ngắn hạn không tương đương với một phong trào chính trị lớn. Mối liên hệ giữa hai giai đoạn phải được chứng minh qua những nghiên cứu tiếp theo về cách Gandhi tổ chức cộng đồng ở Nam Phi và Ấn Độ.
Tuy nhiên, kinh nghiệm này gợi ra một câu hỏi đáng theo dõi: khi nào một niềm tin cá nhân trở thành nguyên tắc tập thể, và cần những điều kiện nào để nguyên tắc ấy có thể tổ chức con người thành hành động chung?
6. Đọc Gita, Kinh Thánh và các truyền thống khác: Ảnh hưởng đến đâu?
Trong hồi tưởng về London, Gandhi kể rằng ông đọc Bhagavad Gita qua bản dịch tiếng Anh, đọc The Light of Asia của Edwin Arnold, tiếp xúc với một số tài liệu Thông Thiên học và đọc Kinh Thánh. Ông về sau nhấn mạnh rằng một số tư tưởng trong Gita và Tân Ước gây ấn tượng đối với mình. <Cite refs={["turn470127view1","turn639439search14"]}/>
Cần phân biệt ba cấp độ.
Cấp độ thứ nhất: tiếp xúc văn bản. Gandhi có đọc những tác phẩm này theo lời tự thuật. Đây là điểm khởi đầu cho việc khảo sát ảnh hưởng.
Cấp độ thứ hai: ấn tượng cá nhân. Gandhi trưởng thành nhớ rằng một số đoạn văn đã gây ấn tượng sâu sắc. Đây là chứng cứ về cách ông nhìn lại việc đọc sách, không phải bằng chứng độc lập cho mức độ ảnh hưởng của từng văn bản.
Cấp độ thứ ba: hình thành tư tưởng. Để kết luận một tác phẩm trực tiếp tạo ra một quan niệm của Gandhi, cần so sánh nội dung tác phẩm với những gì ông viết và làm ở các thời điểm khác nhau. Chỉ sự trùng hợp về chủ đề chưa đủ chứng minh quan hệ nhân quả.
Đối thoại
Người nghiên cứu: Thưa Gandhi, ông đọc Gita ở London. Vậy tư tưởng của ông về sau có phải chủ yếu bắt nguồn từ phương Tây?
Gandhi: Không thể kết luận như vậy. Bhagavad Gita là văn bản thuộc truyền thống Ấn Độ, dù Gandhi tiếp cận nó qua một bản dịch tiếng Anh. Trường hợp này cho thấy môi trường phương Tây có thể là con đường giúp một người đọc lại truyền thống của chính mình.
Người nghiên cứu: Còn Kinh Thánh và những tác phẩm khác?
Gandhi: Lời tự thuật cho thấy ông có tiếp xúc với các văn bản ngoài truyền thống gia đình và nhớ rằng một số tư tưởng đã gây ấn tượng. Nhưng để xác định mỗi văn bản đã tác động đến quan niệm cụ thể nào, phải đối chiếu các tác phẩm và hành động của ông qua thời gian.
Người nghiên cứu: Vậy có thể nói Gandhi đã tổng hợp các tôn giáo thành một học thuyết thống nhất tại London không?
Gandhi: Không có đủ chứng cứ cho kết luận ấy. London là giai đoạn tiếp xúc và tìm hiểu. Những quan niệm tôn giáo của Gandhi tiếp tục thay đổi trong các giai đoạn sau.
Điểm quan trọng là không nhầm lẫn giữa nơi tiếp cận một văn bản, nguồn gốc lịch sử của văn bản và quá trình hình thành tư tưởng của người đọc. Một người có thể đọc truyền thống của mình qua bản dịch nước ngoài mà không vì thế trở thành người tiếp nhận hoàn toàn tư tưởng nước ngoài.
7. Ranh giới ảnh hưởng phương Tây: Một bảng phân biệt
| Lĩnh vực | Điều có thể xác định | Điều có thể diễn giải | Điều chưa đủ căn cứ để kết luận |
|---|---|---|---|
| Đào tạo luật | Gandhi học tại Inner Temple và được gọi vào Bar năm 1891 | London cung cấp đào tạo nghề nghiệp theo hệ thống pháp luật Anh | Đào tạo luật tự nó tạo ra tư tưởng chính trị của Gandhi |
| Phong cách sống | Gandhi kể mình từng thử bắt chước phong cách quý ông Anh | Ông dần phân biệt mục tiêu thực tế với sự phô bày bên ngoài | Ông từ chối toàn bộ văn hóa phương Tây |
| Ăn chay | Ông đọc Henry S. Salt và tham gia Vegetarian Society theo lời tự thuật | Môi trường Anh giúp ông củng cố và lý giải một thực hành đã có trước | Phương Tây là nguồn gốc của việc ăn chay trong đời Gandhi |
| Tôn giáo | Ông kể mình đọc Gita, Kinh Thánh và những tác phẩm khác | Việc đọc mở rộng phạm vi đối chiếu tôn giáo | Một văn bản riêng lẻ đã tạo ra toàn bộ tư tưởng tôn giáo của ông |
| Tổ chức | Ông tham gia hội ăn chay và kể về việc tổ chức một câu lạc bộ | Đây là kinh nghiệm ban đầu về hoạt động hội đoàn | Những hoạt động nhỏ này trực tiếp quyết định thành công chính trị sau này |
| Tự chủ | Ông kể về việc thay đổi lối sống và lựa chọn có ý thức hơn | Có thể xem đây là một bước phát triển trong phương pháp tự rèn luyện | Gandhi đã hình thành đầy đủ học thuyết tự chủ ngay tại London |
Bảng này không phủ nhận ảnh hưởng phương Tây. Nó xác định ảnh hưởng theo từng lĩnh vực, đồng thời ngăn việc dùng một sự kiện tiếp xúc để suy ra một quan hệ nhân quả quá rộng.
8. Đối thoại về ranh giới giữa học hỏi và lệ thuộc
Người nghiên cứu: Nếu ông tiếp nhận luật pháp, sách vở và kinh nghiệm tổ chức từ phương Tây, điều gì giúp ông không trở thành bản sao của phương Tây?
Gandhi: Từ các trải nghiệm được ông kể lại, có thể thấy ông không tiếp nhận mọi thứ với cùng một thái độ. Ông giữ việc học luật, tiếp tục đọc sách và tham gia hội đoàn, nhưng từ bỏ những thử nghiệm phong cách sống mà ông cho là không cần thiết. Đó là sự chọn lọc, không phải từ chối toàn bộ.
Người nghiên cứu: Nhưng làm sao phân biệt chọn lọc thực sự với việc chỉ giữ lại những gì phù hợp với hình ảnh Gandhi muốn xây dựng về mình?
Gandhi: Đây là câu hỏi mà tự truyện không thể tự trả lời hoàn toàn. Cần so sánh lời kể với những hành động, văn bản và quyết định ở các thời kỳ khác nhau. Nếu lời tự thuật nói rằng ông coi trọng giản dị, nghiên cứu phải xem ông thực hành nguyên tắc ấy đến đâu và trong hoàn cảnh nào.
Người nghiên cứu: Vậy tiêu chuẩn đánh giá ảnh hưởng phương Tây không nên là Gandhi giống người Anh đến mức nào?
Gandhi: Đúng hơn, cần hỏi ông đã tiếp nhận điều gì, biến đổi nó ra sao, từ chối điều gì và kết quả thực tế là gì. Không thể chỉ dùng sự giống nhau về hình thức để kết luận về sự lệ thuộc tư tưởng.
Đối thoại này là một hình thức phân tích dựa trên các văn bản Gandhi để lại, không phải lời nói được ghi lại trong một cuộc gặp. Nó làm rõ cách lập luận của chương: tiếp nhận và tự chủ không phải hai trạng thái loại trừ nhau; vấn đề nằm ở khả năng lựa chọn, lý giải và chịu trách nhiệm về những gì được tiếp nhận.
9. Kết luận: Học từ thế giới mà không đánh mất quyền phán đoán
London đem đến cho Gandhi ba loại kinh nghiệm: đào tạo nghề nghiệp trong hệ thống luật Anh; tiếp xúc với những phong trào và tổ chức xã hội; và đọc những văn bản giúp ông mở rộng cách suy nghĩ về tôn giáo, đạo đức và lối sống.
Nhưng không phải mọi thay đổi đều bắt nguồn từ phương Tây. Việc ăn chay đã có nền tảng từ gia đình; Bhagavad Gita thuộc truyền thống Ấn Độ; những lựa chọn ở London còn được định hình bởi lời hứa với mẹ và những trải nghiệm trước khi ra nước ngoài. Các quan niệm của Gandhi cũng tiếp tục thay đổi sau năm 1891.
Vì thế, không nên mô tả Gandhi như sản phẩm của phương Tây, cũng không nên phủ nhận những ảnh hưởng mà ông tiếp nhận ở Anh. Cần xác định từng ảnh hưởng bằng chứng cứ cụ thể và phân biệt sự tiếp xúc với quan hệ nhân quả.
Bài học trung tâm của chương này là: tự chủ không nằm ở việc khước từ ảnh hưởng bên ngoài, mà ở năng lực lựa chọn, kiểm tra và biến điều tiếp nhận thành năng lực của chính mình. Nhưng muốn khẳng định một người đã đạt đến tự chủ, phải khảo sát cả những quyết định và hành động của họ trong đời sống thực tế, không chỉ dựa vào cách họ kể lại quá khứ.
Hoàng Phong Nhã
Tài liệu tham khảo
Nguồn sơ cấp
- Gandhi, Mohandas K. The Story of My Experiments with Truth. Các chương “Playing the English Gentleman”, “Experiments in Dietetics”, “Acquaintance with Religions” và “Called — But Then?”.
- Gandhi, Mohandas K. The Story of My Experiments with Truth. Bản tiếng Anh do Mahadev Desai dịch.
Nguồn niên đại và đối chiếu
- Gandhi Heritage Portal. Niên biểu cuộc đời Gandhi, gồm các mốc đến Southampton, ghi danh tại Inner Temple và được gọi vào Bar.
- Henry S. Salt. A Plea for Vegetarianism and Other Essays.
- Vegetarian Society. Tư liệu lịch sử về phong trào ăn chay ở Anh và các hoạt động hội đoàn cuối thế kỷ XIX.
Phạm vi kết luận: Các mốc học luật được xác định qua niên biểu; nhiều chi tiết về trải nghiệm cá nhân dựa trên tự truyện của Gandhi. Những nhận định về ảnh hưởng tư tưởng được phân loại theo mức độ chứng cứ, không xem sự tiếp xúc hoặc tương đồng về nội dung là bằng chứng đủ cho quan hệ nhân quả.


20:59
Hoàng Phong Nhã
Posted in:
0 nhận xét:
Đăng nhận xét