ĐỐI THOẠI VỚI AUGUSTINO - LỜI MỞ ĐẦU

ĐỐI THOẠI VỚI AUGUSTINO

Đức tin, lý trí, tự do và thân phận con người trước Thiên Chúa

LỜI MỞ ĐẦU

Đối thoại với Augustino: Đi tìm con người bên trong con người

Có những nhà tư tưởng bắt đầu bằng câu hỏi về vũ trụ. Có những người bắt đầu bằng câu hỏi về nhà nước, công lý hay trật tự xã hội. Augustino bắt đầu từ một câu hỏi gần gũi hơn nhưng cũng khó trả lời hơn: con người là ai, khi chính con người không hoàn toàn hiểu được bản thân mình?

Ta có thể biết nhiều điều về thế giới mà vẫn không biết vì sao mình sống như vậy. Ta có thể phân biệt điều đúng với điều sai nhưng không đủ sức làm theo điều mình cho là đúng. Ta có thể khát vọng tự do nhưng lại bị những ham muốn, thói quen và nỗi sợ của chính mình chi phối. Ta có thể theo đuổi thành công trong nhiều năm rồi bất ngờ nhận ra rằng thành công không trả lời được câu hỏi mình thực sự muốn gì.

Những nghịch lý ấy không thuộc riêng một tôn giáo, một nền văn hóa hay một thời đại. Chúng là những vấn đề căn bản của thân phận con người.

Augustino, sống từ năm 354 đến năm 430, đã dành phần lớn cuộc đời trí tuệ của mình để khảo sát những vấn đề ấy. Ông là người được đào tạo về tu từ học, từng tìm kiếm chân lý qua nhiều con đường triết học và tôn giáo, sau đó trở thành một trong những nhà thần học có ảnh hưởng lớn nhất của Kitô giáo phương Tây. Tác phẩm Tự thú cho thấy một con người nhìn lại đời mình không chỉ để kể những gì đã xảy ra, mà còn để tìm hiểu ý nghĩa của những điều đã xảy ra. Thành phố của Thiên Chúa mở rộng suy tư ấy từ đời sống cá nhân sang lịch sử, xã hội và quyền lực.

Nhưng đối thoại với Augustino không có nghĩa là mặc nhiên chấp nhận mọi kết luận của ông.

Một tư tưởng lớn cần được đọc bằng cả sự tôn trọng lẫn tinh thần phản biện. Nếu chỉ tìm những điều phù hợp với niềm tin của mình, ta sẽ biến việc nghiên cứu thành sự xác nhận. Nếu chỉ tìm những điều có thể bác bỏ, ta cũng có thể bỏ lỡ những khám phá thực sự quan trọng. Đối thoại đòi hỏi một thái độ khó hơn: hiểu lập luận của người đối thoại trong hình thức mạnh nhất của nó, rồi mới đặt câu hỏi về tiền đề, chứng cứ, giới hạn và hệ quả.

Với Augustino, yêu cầu ấy càng cần thiết vì tư tưởng triết học và thần học của ông gắn bó chặt chẽ với nhau. Ông không xem Thiên Chúa chỉ là một giả thuyết để giải thích thế giới. Đối với ông, Thiên Chúa là chân lý tối hậu, là nền tảng của điều thiện và là đích đến của đời sống con người. Vì vậy, nhiều lập luận của ông chỉ có thể được hiểu đầy đủ khi đặt trong toàn bộ thế giới quan Kitô giáo.

Người đọc không chia sẻ đức tin ấy vẫn có thể khảo sát những câu hỏi triết học mà Augustino đặt ra. Nhưng phải phân biệt rõ giữa điều có thể được lập luận bằng lý trí, điều được ông khẳng định trên nền tảng Kinh Thánh và điều mà kinh nghiệm lịch sử cho phép chúng ta kiểm chứng.

Cuốn sách này sẽ đi theo con đường đó.

Trước hết, ta tìm hiểu Augustino đã sống trong hoàn cảnh nào, đã đọc những ai và đã trải qua những chuyển biến tư tưởng nào. Tiếp theo, ta đi sâu vào ký ức, thời gian, ý chí, ham muốn, tội lỗi, tự do và hạnh phúc. Sau đó, ta khảo sát quan niệm của ông về lịch sử, nhà nước, công lý, chiến tranh và hòa bình. Cuối cùng, ta đưa những vấn đề ấy vào cuộc đối thoại với tri thức hiện đại và câu hỏi về sự trưởng thành của con người trong đời sống cộng đồng.

Trong suốt hành trình, có ba câu hỏi phải được giữ riêng biệt.

Thứ nhất, Augustino thực sự đã nói gì?

Thứ hai, lập luận của ông có sức thuyết phục đến đâu, và những kết luận nào phụ thuộc vào các tiền đề thần học mà không phải ai cũng chấp nhận?

Thứ ba, ngày nay chúng ta có thể học được gì từ ông, kể cả khi không đi đến cùng một kết luận?

Ba câu hỏi này cũng giúp công trình tránh một nhầm lẫn phổ biến: lấy ảnh hưởng lịch sử làm bằng chứng cho tính đúng đắn của một tư tưởng. Một học thuyết có thể ảnh hưởng đến hàng thế kỷ mà vẫn chứa những điểm cần phản biện. Ngược lại, một ý tưởng có thể được trình bày trong ngôn ngữ tôn giáo của thời cổ đại nhưng vẫn gợi mở những vấn đề mà khoa học và triết học hiện đại tiếp tục nghiên cứu.

Đối với Hưng Quốc Học, ý nghĩa của cuộc đối thoại nằm ở một điểm đặc biệt: sức mạnh của con người không chỉ được đo bằng kiến thức, tài sản hay khả năng tổ chức xã hội. Nó còn liên quan đến khả năng tự nhận thức, tự phán xét, điều chỉnh ham muốn và chịu trách nhiệm về lựa chọn của mình.

Tuy nhiên, không thể đồng nhất sự trưởng thành của con người với việc tuân phục một hệ thống niềm tin. Một xã hội cần có đạo đức, nhưng đạo đức cũng cần được suy xét. Một cộng đồng cần có những giá trị chung, nhưng các giá trị ấy không nên trở thành lý do để ngăn cản câu hỏi và phản biện. Một con người có thể tìm thấy ý nghĩa trong đức tin; người khác có thể tìm thấy ý nghĩa qua những con đường triết học khác. Nhiệm vụ của nghiên cứu không phải là xóa bỏ khác biệt ấy, mà là xác định điều gì có thể đối thoại, điều gì còn bất đồng và vì sao.

Augustino sẽ không được biến thành người phát ngôn cho Hưng Quốc Học. Ông là một đối tác trí tuệ độc lập. Có những điều ta có thể tiếp nhận từ ông; có những điều cần được đặt lại; có những kết luận phải được giữ nguyên trong bối cảnh thần học của ông thay vì tùy tiện chuyển thành nguyên tắc phổ quát.

Cuốn sách bắt đầu bằng một câu hỏi đơn giản:

Con người có thể hiểu chính mình đến đâu, và sự hiểu biết ấy có thể làm thay đổi cách con người sống hay không?

Muốn trả lời, trước hết ta phải gặp Augustino như một con người đang tìm kiếm chân lý, trước khi gặp ông như một vị thánh đã được lịch sử tôn giáo định danh.

Đó là điểm khởi đầu của cuộc đối thoại này.

Hoàng Phong Nhã 

Posted in: ĐỐI THOẠI VỚI S-AUGUSTINO