LỜI MỞ ĐẦU - ĐỐI THOẠI VỚI NGUYỄN ĐĂNG THỤC

 ĐỐI THOẠI VỚI NGUYỄN ĐĂNG THỤC

Quốc học, tư tưởng Việt Nam và câu hỏi: Việt Nam là gì?

LỜI MỞ ĐẦU

Nguyễn Đăng Thục và câu hỏi chưa bao giờ cũ: Việt Nam là gì?

Có những học giả để lại cho người đọc một hệ thống tư tưởng.

Có những học giả để lại một phương pháp.

Nhưng cũng có những người để lại một câu hỏi.

Nguyễn Đăng Thục, theo tôi, đáng được đọc trước hết từ câu hỏi ấy.

Ông dành phần lớn đời học thuật của mình để đi tìm một điều tưởng như rất gần gũi: tư tưởng Việt Nam. Ông viết về dân tộc tính, văn hóa, tư tưởng bình dân, Phật giáo, Thiền học, Nho giáo, Lão giáo, lịch sử tư tưởng Việt Nam, Quốc học; đồng thời khảo cứu tư tưởng phương Đông và đặt chúng trong tương quan với phương Tây.

Nhưng càng đọc Nguyễn Đăng Thục, câu hỏi càng trở nên khó hơn.

Nếu Việt Nam có một tư tưởng riêng, tư tưởng ấy nằm ở đâu?

Nó nằm trong những trước tác của các nhà Nho?

Trong tư tưởng Phật giáo của Trần Thái Tông và Trần Nhân Tông?

Trong Nguyễn Trãi, Lê Quý Đôn và những trí thức của các thời đại sau?

Hay nó nằm sâu hơn, trong ca dao, tục ngữ, truyền thuyết, tín ngưỡng và cách người bình dân tổ chức đời sống?

Và nếu những yếu tố ấy đều có thể được gọi là “Việt Nam”, thì ranh giới nào giúp chúng ta phân biệt giữa tư tưởng Việt Nam với những tư tưởng được du nhập rồi được người Việt tiếp nhận?

Đây không phải là một câu hỏi thư mục.

Nó là câu hỏi về căn tính.

Một dân tộc có nhất thiết phải có một nền triết học riêng thì mới có thể nói mình có tư tưởng?

Một dân tộc chịu ảnh hưởng rất sâu của những nền văn minh lớn hơn có thể tìm thấy cái riêng của mình ở đâu?

Và nguy hiểm hơn nữa: khi đi tìm “cái riêng”, chúng ta có thể đi quá xa đến mức biến lịch sử thành huyền thoại, biến mong muốn thành chứng cứ, biến những nét văn hóa đẹp đẽ thành một “triết học” mà chính những người tạo ra chúng chưa bao giờ tự nhận?

Đây là nơi cuộc đối thoại với Nguyễn Đăng Thục bắt đầu.

Tôi không đọc ông để tìm một câu trả lời có sẵn.

Tôi cũng không đọc ông để phủ nhận những gì ông đã làm.

Tôi muốn đọc ông như đọc một người đi trước đã đặt chân vào một khu vực rất khó của lịch sử trí thức Việt Nam: làm thế nào để một dân tộc nhận ra mình mà không tự huyễn hoặc về mình?

Đó là một ranh giới rất mỏng.

Một bên là mặc cảm vay mượn: cho rằng Việt Nam chỉ tiếp nhận tư tưởng từ Trung Hoa, Ấn Độ, phương Tây rồi biến đổi đôi chút.

Bên kia là tự tôn nguồn gốc: cố chứng minh rằng mọi tư tưởng lớn đều đã có sẵn ở Việt Nam từ thời xa xưa.

Cả hai đều có thể sai.

Giữa hai cực ấy có một khả năng thứ ba: một nền văn hóa có thể hình thành bản sắc không phải bằng cách hoàn toàn biệt lập, mà bằng cách tiếp nhận, chọn lọc, biến đổi và sáng tạo.

Nếu đúng như vậy, thì câu hỏi về tư tưởng Việt Nam không còn là:

“Cái gì hoàn toàn nguyên bản của Việt Nam?”

mà phải trở thành:

“Người Việt đã tiếp nhận những gì, biến đổi chúng như thế nào, trong hoàn cảnh lịch sử nào, và qua quá trình ấy đã tạo ra những gì có tính chất riêng?”

Đó là một câu hỏi khác hẳn.

Nó cho phép chúng ta nhìn văn hóa như một quá trình vận động chứ không phải một kho báu đóng kín.

Nguyễn Đăng Thục đặc biệt đáng được đọc ở điểm này.

Ông không chỉ khảo cứu những triết gia theo nghĩa hẹp. Ông đi vào văn hóa, tôn giáo, tư tưởng bình dân, văn học và lịch sử. Ông muốn nhìn thấy một dòng tư tưởng xuyên qua nhiều hình thức biểu hiện khác nhau.

Nhưng chính phương pháp ấy cũng đặt ra một vấn đề lớn:

Khi nào một biểu hiện văn hóa trở thành tư tưởng?

Một câu ca dao có thể chứa kinh nghiệm sống.

Một truyền thuyết có thể chứa ký ức cộng đồng.

Một tín ngưỡng có thể phản ánh quan niệm về con người và vũ trụ.

Một tục ngữ có thể chứa một nhận xét sâu sắc về xã hội.

Nhưng từ đó đi đến kết luận rằng người Việt đã có một “triết học” hoàn chỉnh lại là một bước rất xa.

Khoảng cách giữa hai điều ấy chính là nơi cuốn sách này muốn dừng lại lâu nhất.

Bởi nghiên cứu tư tưởng không chỉ cần lòng tự hào.

Nó cần kỷ luật của chứng cứ.

Có những điều Nguyễn Đăng Thục thực sự viết.

Có những điều ông diễn giải từ tư liệu.

Có những điều các học giả về sau diễn giải lại ông.

Có những điều chúng ta ngày nay có thể kiểm chứng bằng khảo cổ học, lịch sử, ngôn ngữ học hoặc nghiên cứu tôn giáo.

Và cũng có những điều chưa thể biết.

Năm tầng ấy không nên trộn lẫn.

Nếu trộn lẫn, lịch sử rất dễ trở thành câu chuyện mà chúng ta muốn nó phải là.

Cuốn sách này vì thế không phải là một công trình “bảo vệ Nguyễn Đăng Thục”.

Nó cũng không phải một công trình “phê phán Nguyễn Đăng Thục”.

Nó là một cuộc đối thoại.

Đối thoại có nghĩa là tôn trọng người đối thoại đủ để đặt cho ông những câu hỏi khó.

Nếu ông nói về dân tộc tính, ta hỏi: dân tộc tính là bản chất hay là một quá trình lịch sử?

Nếu ông nói về Quốc học, ta hỏi: Quốc học nghiên cứu cái gì, và đâu là ranh giới giữa Quốc học với lịch sử văn hóa?

Nếu ông tìm tư tưởng trong đời sống bình dân, ta hỏi: đâu là chứng cứ để phân biệt tư tưởng với kinh nghiệm dân gian?

Nếu ông nói về sự tiếp biến Đông – Tây, ta hỏi: Việt hóa thực sự diễn ra bằng cơ chế nào?

Nếu ông nhìn thấy một truyền thống tư tưởng Việt Nam, ta hỏi tiếp: truyền thống ấy liên tục đến đâu, đứt đoạn ở đâu, và đã được những thế hệ sau kiến tạo lại như thế nào?

Và nếu chúng ta phát hiện một số kết luận của ông cần được đọc lại, điều đó không làm giảm giá trị của ông.

Ngược lại.

Một học giả chỉ thực sự sống lâu trong trí thức khi thế hệ sau có thể đối thoại với ông, phản biện ông và đi xa hơn ông.

Đó cũng là cách tôi muốn đọc Nguyễn Đăng Thục.

Không phải để đóng lại câu hỏi “Việt Nam là gì?”, mà để mở nó ra.

Bởi Việt Nam không chỉ là một quá khứ cần được truy tìm.

Việt Nam còn là một tương lai cần được kiến tạo.

Và có lẽ đó mới là câu hỏi lớn nhất mà Nguyễn Đăng Thục để lại cho chúng ta:

Nếu một dân tộc muốn biết mình là ai, nó phải quay về tìm cái đã có — hay phải nhìn vào cách nó đang trở thành?

Cuốn sách này bắt đầu từ câu hỏi ấy.

Hoàng Phong Nhã 

Posted in: ĐỐI THOẠI VỚI NGUYỄN ĐĂNG THỤC