CHƯƠNG 21 - AN VI VÀ ĐẠO ĐỨC: CÓ THỂ SỐNG TỰ NHIÊN MÀ VẪN PHÂN BIỆT THIỆN – ÁC?

 

ĐỐI THOẠI VỚI KIM ĐỊNH

CHƯƠNG XXI

AN VI VÀ ĐẠO ĐỨC: CÓ THỂ SỐNG TỰ NHIÊN MÀ VẪN PHÂN BIỆT THIỆN – ÁC?

1. Luận đề trung tâm: Tự nhiên không thể thay thế tiêu chuẩn đạo đức

Nếu chương trước đặt câu hỏi liệu An Vi có thể trở thành một quan niệm về tự do và hành động có trách nhiệm hay không, chương này đi sâu vào một vấn đề căn bản hơn: An Vi dựa vào đâu để phân biệt điều nên làm với điều không nên làm?

Một người có thể hành động theo ham muốn tự nhiên của mình nhưng gây tổn hại cho người khác. Một người có thể tuân theo tập quán cộng đồng nhưng tiếp tục duy trì một bất công đã tồn tại từ lâu. Một nhà cầm quyền có thể nhân danh trật tự tự nhiên để yêu cầu người dân phục tùng. Trong cả ba trường hợp, việc một hành động xuất phát từ bản tính, tập quán hoặc trật tự đang tồn tại chưa đủ để chứng minh hành động ấy đúng về mặt đạo đức.

Đây là thử thách đối với mọi triết lý đề cao sự hài hòa với tự nhiên.

Luận đề của chương này là: An Vi chỉ có thể trở thành một quan niệm đạo đức thuyết phục khi giải thích được mối quan hệ giữa tự nhiên, lý trí, lòng nhân, tự do và trách nhiệm; đồng thời phải cung cấp tiêu chuẩn để phê phán những ham muốn, tập quán và quyền lực gây tổn hại cho con người.

Không nên vội kết luận rằng Kim Định đã không giải quyết vấn đề này. Muốn đưa ra kết luận như vậy, phải khảo sát các văn bản cụ thể của ông. Nhưng cũng không thể mặc nhiên cho rằng chỉ cần hướng đến sự hài hòa là mọi vấn đề đạo đức đã được giải quyết.

Chương này vì thế triển khai ba nhiệm vụ: xác định vấn đề đạo đức mà An Vi phải đối diện; tái dựng cuộc đối thoại triết học với Kim Định; và đề xuất ma trận đánh giá giúp phân biệt điều có căn cứ trong văn bản với diễn giải và phát triển của người nghiên cứu.

2. Dữ kiện: Đạo đức là vấn đề không thể né tránh trong triết học nhân sinh

Bất kỳ triết lý nào hướng dẫn con người sống và hành động đều phải đối diện với những câu hỏi đạo đức, dù nó có sử dụng thuật ngữ đạo đức hay không.

Khi khuyên con người nên hành động theo một cách nhất định, triết lý ấy đã hàm ý rằng có những cách hành động đáng lựa chọn hơn những cách khác. Khi phê phán sự cưỡng ép, nó đã đặt ra một giá trị cần bảo vệ. Khi đề cao sự hài hòa, nó phải giải thích hài hòa giữa những ai, dựa trên nguyên tắc nào và với cái giá gì.

Đối với An Vi, vấn đề không chỉ là con người nên sống thế nào để tránh sự gượng ép. Vấn đề còn là làm sao biết sự gượng ép nào cần loại bỏ, sự ràng buộc nào cần thiết, và khi nào việc tuân theo một trật tự lại khiến con người tiếp tay cho điều sai trái.

Cần phân biệt ba mệnh đề:

• Mệnh đề mô tả: Con người có những khuynh hướng, nhu cầu và ham muốn nhất định.
• Mệnh đề giải thích: Những khuynh hướng ấy hình thành hoặc vận hành như thế nào trong đời sống cá nhân và cộng đồng.
• Mệnh đề chuẩn tắc: Con người nên làm gì, không nên làm gì và vì sao.

Hai mệnh đề đầu không tự động dẫn đến mệnh đề thứ ba.

Chẳng hạn, lòng ham muốn quyền lực có thể là một hiện tượng thường gặp trong đời sống con người. Nhưng từ việc nó tồn tại, không thể kết luận rằng con người có quyền thống trị người khác. Tương tự, sự cạnh tranh có thể xuất hiện tự nhiên trong nhiều hoàn cảnh, nhưng điều đó không chứng minh mọi hình thức cạnh tranh đều chính đáng.

Đây là khác biệt giữa việc giải thích hành vi và việc biện minh cho hành vi.

Nếu An Vi muốn tránh biến tự nhiên thành một quyền lực phán quyết tuyệt đối, nó cần chỉ ra tiêu chuẩn đạo đức nằm ở đâu: trong lý trí, trong lòng nhân, trong phẩm giá con người, trong hậu quả của hành động, trong quan hệ cộng đồng hay trong sự kết hợp có nguyên tắc giữa những yếu tố ấy.

3. Diễn giải: Ba nghĩa khác nhau của chữ “tự nhiên”

Một phần khó khăn của cuộc đối thoại nằm ở việc từ “tự nhiên” có thể mang nhiều nghĩa. Nếu không phân biệt, các lập luận rất dễ chuyển từ một nghĩa sang nghĩa khác mà người nói không nhận ra.

Nghĩa thứ nhất: tự nhiên như bản năng và ham muốn.

Con người có nhu cầu sinh tồn, tình cảm, hưởng thụ, sở hữu, được công nhận và có ảnh hưởng. Những nhu cầu ấy có thể góp phần tạo nên động lực sống. Nhưng không phải mọi cách thỏa mãn chúng đều đúng.

Một người cần được tôn trọng không vì thế có quyền làm nhục người khác. Một người muốn bảo vệ gia đình không vì thế được phép tùy tiện xâm phạm quyền của người ngoài. Nhu cầu có thể chính đáng, trong khi phương thức thỏa mãn nhu cầu lại không chính đáng.

Nghĩa thứ hai: tự nhiên như trật tự của sự sống.

Theo cách hiểu này, sống tự nhiên không nhất thiết là làm theo mọi ham muốn. Nó có thể hàm ý nhận thức giới hạn của bản thân, hiểu điều kiện của hoàn cảnh và tránh những hành động phá hủy các quan hệ cần thiết cho sự sống.

Nhưng trật tự tự nhiên cũng không phải một khái niệm tự giải thích. Cần xác định đâu là trật tự đang được quan sát, đâu là quy luật được giả định, và đâu là giá trị mà con người gán cho trật tự ấy.

Nghĩa thứ ba: tự nhiên như một chuẩn mực đạo đức.

Đây là nghĩa có sức nặng nhất nhưng cũng cần chứng minh nhiều nhất. Khi nói một cách sống là tự nhiên và vì thế tốt đẹp, người nói đã chuyển từ mô tả sang phán đoán đạo đức.

Sự chuyển đổi ấy cần một lập luận trung gian. Nếu không, “tự nhiên” có thể trở thành một từ ngữ dùng để hợp thức hóa điều mà người nói vốn đã muốn bảo vệ.

Ba nghĩa này không hoàn toàn tách biệt, nhưng không thể đồng nhất. Một triết lý về An Vi cần làm rõ mình đang sử dụng nghĩa nào ở từng luận điểm, nhất là khi chuyển từ quan niệm sống sang phán đoán thiện – ác.

4. Đối thoại trực tiếp với Kim Định: Thiện có phải là sống thuận tự nhiên?

Đây là đối thoại triết học tái dựng, không phải bản ghi một cuộc gặp lịch sử và không phải những lời trích nguyên văn của Kim Định. Các lời đáp được xây dựng nhằm khảo sát những vấn đề mà tư tưởng An Vi cần đối diện.

Người nghiên cứu: Thưa ông Kim Định, nếu An Vi hướng con người đến một cách sống thuận tự nhiên, tôi muốn hỏi: điều gì bảo đảm rằng cái tự nhiên cũng là cái thiện?

Kim Định — lời đáp tái dựng: Trước hết cần làm rõ chữ tự nhiên. Nếu tự nhiên chỉ là mọi điều đang xảy ra, thì không thể lấy nó làm chuẩn mực tuyệt đối. Nhưng nếu nói đến một cách sống không bị chi phối bởi sự cưỡng ép và những ham muốn làm méo mó đời sống, thì câu hỏi đã khác. Ta phải xem xét con người đang sống trong quan hệ nào với chính mình và với người khác.

Người nghiên cứu: Nhưng ngay cả ham muốn thống trị cũng có thể xuất hiện tự nhiên. Một người có thể thật lòng tin rằng mình sinh ra để lãnh đạo, rằng người khác nên phục tùng mình. Nếu người ấy không cảm thấy mình bị cưỡng ép, liệu hành động của họ có thể được gọi là An Vi?

Kim Định — lời đáp tái dựng: Không thể chỉ lấy cảm giác tự nhiên của người hành động làm tiêu chuẩn. Một người có thể cảm thấy hoàn toàn tự do nhưng lại gây tổn hại cho người khác. Vì thế, cần xem xét quan hệ giữa người hành động và những người chịu ảnh hưởng của hành động ấy.

Người nghiên cứu: Như vậy, chúng ta phải đưa người khác vào tiêu chuẩn đạo đức. Tôi không thể chỉ hỏi mình có sống thoải mái hay không; tôi còn phải hỏi cách sống ấy có tước đoạt phẩm giá và quyền tự chủ của người khác không.

Kim Định — lời đáp tái dựng: Đó là một yêu cầu quan trọng. Một quan niệm về con người không thể chỉ nhìn con người như một cá thể biệt lập. Con người sống trong quan hệ, và hành động của một người có thể mở rộng hoặc làm tổn thương đời sống của người khác.

Người nghiên cứu: Nhưng nếu cộng đồng cho rằng một tập quán là tự nhiên, trong khi tập quán ấy gây bất công cho một nhóm người, chúng ta có nên tiếp tục duy trì nó vì muốn bảo vệ sự hài hòa không?

Kim Định — lời đáp tái dựng: Sự hài hòa không thể chỉ được hiểu là không có xung đột bề ngoài. Một trật tự có thể yên ổn vì những người chịu thiệt thòi không được lên tiếng. Khi ấy, cần xem xét bản chất của sự hài hòa và những điều kiện làm nên nó.

Người nghiên cứu: Tôi đồng ý rằng sự yên ổn không đủ để chứng minh công lý. Nhưng nếu muốn phê phán một tập quán, ta cần tiêu chuẩn để biết nó sai ở đâu. Có phải tiêu chuẩn ấy nên bao gồm khả năng tự chủ, sự công bằng và việc không gây tổn hại vô lý cho người khác?

Kim Định — lời đáp tái dựng: Đó là những tiêu chuẩn có thể dùng để phát triển cuộc đối thoại. Tuy nhiên, cần phân biệt điều có thể tìm thấy trực tiếp trong các tác phẩm của tôi với phần khái niệm mà người nghiên cứu bổ sung để đối diện với những vấn đề mới.

Người nghiên cứu: Vậy tôi xin đặt câu hỏi cuối cùng: nếu An Vi không cung cấp sẵn một danh sách đầy đủ các quy tắc thiện – ác, liệu nó có thể đóng vai trò như một phương pháp giúp con người phán đoán, thay vì một bộ quy tắc cố định?

Kim Định — lời đáp tái dựng: Đó là một khả năng đáng khảo sát. Nhưng một phương pháp phán đoán cũng cần những tiêu chuẩn, nếu không nó sẽ trở thành sự tùy tiện của mỗi người. Điều cần tìm là cách vận dụng nguyên tắc mà không biến nguyên tắc thành một bộ máy áp đặt lên mọi hoàn cảnh.

Cuộc đối thoại tái dựng làm lộ ra một vấn đề cốt lõi: nếu An Vi được hiểu như một phương pháp hành động, nó vẫn phải trả lời câu hỏi về tiêu chuẩn phán đoán. Không cần thiết phải biến An Vi thành một bộ luật đạo đức đóng kín; nhưng cũng không thể để mọi hành động đều được biện minh bằng cảm giác tự nhiên của người thực hiện.

5. Đối thoại với Nho học: Lòng nhân và nghĩa vụ có thể bổ sung cho An Vi như thế nào?

Trong truyền thống Nho học, các khái niệm nhân, nghĩa, lễ và trí cung cấp những hướng suy nghĩ về phẩm chất con người, quan hệ xã hội và trách nhiệm trong hành động.

Đây là những phạm trù khác nhau, không nên gộp thành một công thức duy nhất. Tuy nhiên, khi đối chiếu với An Vi, chúng có thể giúp làm rõ những vấn đề mà khái niệm tự nhiên chưa đủ để giải quyết.

Nhân đặt con người trước yêu cầu quan tâm đến người khác, thay vì chỉ nhìn đời sống từ lợi ích cá nhân.

Nghĩa đặt ra câu hỏi về điều chính đáng, nhất là khi lợi ích và nghĩa vụ xung đột.

Lễ liên quan đến cách tổ chức quan hệ và biểu đạt những chuẩn mực chung. Nhưng lễ nghi cũng cần được xem xét về mục đích và tác dụng; sự tuân thủ hình thức không tự động chứng minh phẩm chất đạo đức.

Trí liên quan đến năng lực nhận biết, phân biệt và phán đoán. Nếu thiếu năng lực này, con người có thể có ý tốt nhưng vẫn gây hậu quả xấu.

Khi đặt những phạm trù ấy bên cạnh An Vi, một câu hỏi xuất hiện: phải chăng sự không cưỡng ép chỉ có thể trở thành nguyên tắc đạo đức khi được kết hợp với năng lực nhận biết điều chính đáng và sự quan tâm đến người khác?

Đây là một hướng đối chiếu triết học, không phải khẳng định rằng Kim Định đã trực tiếp xây dựng An Vi bằng đúng bốn phạm trù theo cách trình bày ở đây.

Điều đáng chú ý là lòng nhân có thể ngăn An Vi rơi vào chủ nghĩa cá nhân khép kín; nghĩa có thể giúp phân biệt sự tự nhiên với điều chính đáng; trí có thể giúp nhận ra những giới hạn trong phán đoán; còn lễ có thể đặt hành động cá nhân trong một trật tự quan hệ có thể được thảo luận và điều chỉnh.

Tuy vậy, chính truyền thống Nho học cũng cần được kiểm tra. Một quan niệm về lễ nếu chỉ yêu cầu phục tùng thứ bậc mà không cho phép phê phán sự bất công có thể trở thành công cụ bảo vệ quyền lực. Một cách hiểu về nghĩa nếu chỉ dựa vào địa vị của người ra lệnh cũng có thể đánh mất chức năng phán đoán đạo đức.

Do đó, không nên dùng Nho học để thay thế câu trả lời còn thiếu của An Vi. Cần đặt cả hai vào một cuộc đối thoại có phản biện.

6. Đối thoại với Đạo gia: Vô Vi có giải quyết được vấn đề thiện – ác?

Vô Vi trong Đạo Đức Kinh thường được bàn như một cách hành động không cưỡng ép, đặc biệt trong quan hệ giữa con người với trật tự tự nhiên và trong cách cai trị. Nhưng Vô Vi không nên được giản lược thành sự bất động tuyệt đối.

Đối với vấn đề đạo đức, điểm cần hỏi là: không cưỡng ép có phải là tiêu chuẩn đủ để xác định một hành động tốt?

Hãy xét một người có quyền lực nhưng lựa chọn không áp đặt những quyết định không cần thiết. Cách hành động ấy có thể tạo điều kiện cho người khác tự chủ. Nhưng nếu người ấy không can thiệp khi một kẻ mạnh đang bức hiếp người yếu, sự không can thiệp có thể để mặc một quan hệ thống trị tiếp diễn.

Như vậy, giảm sự cưỡng ép là một tiêu chuẩn đáng xem xét, nhưng chưa phải toàn bộ tiêu chuẩn đạo đức.

Ngược lại, có những hành động mang tính can thiệp nhưng vẫn có thể chính đáng: ngăn một vụ bạo lực đang diễn ra, bảo vệ người không thể tự bảo vệ mình hoặc ngăn chặn một quyết định gây tổn hại nghiêm trọng.

Câu hỏi không chỉ là có can thiệp hay không. Câu hỏi còn là ai can thiệp, vì mục đích gì, bằng phương tiện nào, trong phạm vi nào và có chịu trách nhiệm về hậu quả hay không.

Ở điểm này, việc đối chiếu An Vi với Vô Vi có thể tạo ra một hướng nghiên cứu hữu ích. Nhưng muốn xác định quan hệ lịch sử và mức độ ảnh hưởng giữa hai khái niệm, vẫn phải khảo sát văn bản cụ thể của Kim Định và những đoạn văn tương ứng trong các tác phẩm Đạo gia. Sự tương đồng về ý tưởng không tự nó chứng minh quan hệ vay mượn trực tiếp.

7. Đối thoại với đạo đức hiện đại: Quyền tự chủ, hậu quả và nghĩa vụ

Để kiểm tra khả năng ứng dụng của An Vi, có thể đối chiếu nó với ba hướng tiếp cận đạo đức hiện đại. Mục đích không phải khẳng định Kim Định chịu ảnh hưởng trực tiếp từ những học thuyết này, mà là dùng chúng làm những phép thử độc lập.

7.1. Đạo đức của quyền tự chủ

Theo hướng tiếp cận này, con người không nên bị đối xử đơn thuần như công cụ cho mục tiêu của người khác. Quyền tự chủ đòi hỏi cá nhân có khả năng tham gia quyết định những vấn đề liên quan đến đời sống của mình, trong giới hạn tôn trọng quyền tương ứng của người khác.

Đặt cạnh An Vi, câu hỏi là: một hành động không cưỡng ép có thực sự bảo vệ quyền tự chủ hay chỉ tạo cảm giác dễ chịu cho người đang có quyền quyết định?

Chẳng hạn, một người quản lý có thể nói rằng mình đang hành động thuận tự nhiên khi tự quyết mọi việc theo kinh nghiệm. Nhưng nếu họ không cho những người chịu ảnh hưởng được tham gia, hành động ấy vẫn có thể mang tính áp đặt.

Vì vậy, tự do của người hành động không thể là tiêu chuẩn duy nhất. Phải xem xét cả quyền tự chủ của những người khác.

7.2. Đạo đức xét theo hậu quả

Hướng tiếp cận này yêu cầu đánh giá hành động thông qua những hệ quả mà nó tạo ra hoặc có thể dự liệu.

Đối với An Vi, đây là phép thử quan trọng vì một hành động có thể xuất phát từ ý định hài hòa nhưng dẫn đến hậu quả gây hại.

Một nhà quản lý có thể không muốn tạo áp lực nên tránh đưa ra quyết định cần thiết. Ý định ấy có thể tốt, nhưng nếu sự trì hoãn khiến một vấn đề nghiêm trọng hơn, kết quả vẫn phải được xem xét.

Tuy nhiên, đánh giá hậu quả cũng có giới hạn. Không phải mọi kết quả đều có thể dự đoán chính xác, và không thể lấy lợi ích của số đông để mặc nhiên biện minh cho mọi tổn hại đối với thiểu số.

Do đó, hậu quả cần được xem xét cùng với quyền, nghĩa vụ và tính chính đáng của phương tiện.

7.3. Đạo đức của nghĩa vụ và nguyên tắc

Một số tình huống đòi hỏi con người hành động ngay cả khi hành động ấy không đem lại sự thoải mái hoặc lợi ích trước mắt.

Người có trách nhiệm bảo vệ một đứa trẻ không thể lấy lý do muốn giữ hòa khí để mặc kệ nguy cơ bạo lực. Người có nghĩa vụ công vụ không thể lấy lý do tránh xung đột để che giấu một sai phạm nghiêm trọng.

Từ góc nhìn này, An Vi cần giải thích quan hệ giữa sự không cưỡng ép và những nghĩa vụ không thể tùy tiện từ bỏ.

Ba hướng đối chiếu cho thấy An Vi có thể được phát triển theo nhiều cách, nhưng mỗi cách đều đặt ra yêu cầu bổ sung. Quyền tự chủ giúp giới hạn sự thống trị; đánh giá hậu quả giúp nhận biết tác động thực tế; nghĩa vụ giúp xác định những trách nhiệm không thể bị xóa bỏ chỉ vì người hành động muốn tránh xung đột.

Không hướng tiếp cận nào tự động giải quyết mọi vấn đề. Điều quan trọng là xác định rõ An Vi có thể tiếp nhận những câu hỏi nào và cần được bổ sung hoặc điều chỉnh ở đâu.

8. Ma trận đánh giá các luận điểm về An Vi và đạo đức

Ma trận dưới đây phân biệt luận điểm lịch sử, luận điểm diễn giải và luận điểm chuẩn tắc. Những đánh giá sơ bộ không thay thế việc đối chiếu nguyên văn các tác phẩm Kim Định.

Luận điểm	Loại luận điểm	Cách kiểm tra	Đánh giá sơ bộ
An Vi giữ vai trò quan trọng trong tư tưởng Kim Định	Lịch sử tư tưởng	Khảo sát các tác phẩm, định nghĩa và vị trí của khái niệm	Có thể nghiên cứu qua văn bản gốc
An Vi đồng nghĩa với làm theo mọi ham muốn tự nhiên	Diễn giải khái niệm	Kiểm tra định nghĩa và các ví dụ trong văn bản	Không thể chấp nhận nếu chưa có chứng cứ; dễ đánh đồng tự nhiên với bản năng
Sống thuận tự nhiên luôn là sống thiện	Chuẩn tắc đạo đức	Kiểm tra lập luận nối từ mô tả tự nhiên đến phán đoán thiện – ác	Không đủ cơ sở nếu thiếu tiêu chuẩn đạo đức trung gian
Không cưỡng ép là điều kiện quan trọng của hành động có trách nhiệm	Luận điểm chuẩn tắc	Phân tích trường hợp cụ thể và hậu quả đối với các bên	Có sức thuyết phục trong nhiều tình huống, nhưng không phải tiêu chuẩn duy nhất
Lòng nhân và nghĩa có thể bổ sung cho An Vi	So sánh triết học	Đối chiếu khái niệm, chức năng và các trường hợp xung đột	Là hướng nghiên cứu có triển vọng; không nên gán thành luận điểm nguyên văn của Kim Định
Vô Vi và An Vi có cùng nguồn gốc trực tiếp	Luận điểm lịch sử	Chứng cứ văn bản, trích dẫn, bối cảnh và quan hệ tiếp nhận	Chưa thể kết luận chỉ từ sự tương đồng khái niệm
An Vi có thể giúp phê phán sự lạm quyền	Ứng dụng chính trị	Xác định nguyên tắc giới hạn quyền lực, quyền tự chủ và trách nhiệm giải trình	Có thể phát triển thành hướng ứng dụng nếu tiêu chuẩn được xác định rõ
An Vi có thể tự mình giải quyết toàn bộ vấn đề thiện – ác	Luận điểm về năng lực của học thuyết	Kiểm tra tính đầy đủ, nhất quán và khả năng xử lý tình huống khó	Chưa đủ căn cứ để khẳng định; cần xác định phạm vi thực sự của học thuyết

Ma trận này cho phép đưa ra một kết luận thận trọng: An Vi có thể cung cấp một định hướng quan trọng về phương thức hành động, nhưng khả năng trở thành một học thuyết đạo đức đầy đủ phụ thuộc vào những tiêu chuẩn mà nó xác lập hoặc có thể tiếp nhận một cách nhất quán.

Nếu Kim Định không trình bày một hệ thống tiêu chuẩn đạo đức hoàn chỉnh, người nghiên cứu không nên tự ý bổ sung rồi tuyên bố đó là toàn bộ học thuyết của ông. Nhưng cũng không cần dừng nghiên cứu tại giới hạn ấy. Có thể tiếp tục phát triển những ứng dụng triết học, với điều kiện nói rõ phần nào là kế thừa, phần nào là diễn giải và phần nào là sáng tạo mới.

9. Phản đề: Nếu không có quy tắc cố định, đạo đức có trở thành tùy tiện?

Một phản biện mạnh cho rằng nếu An Vi nhấn mạnh sự phù hợp với hoàn cảnh và tránh cưỡng ép, nó có thể thiếu nguyên tắc ổn định. Mỗi người có thể viện dẫn hoàn cảnh riêng để biện minh cho hành động của mình. Người có quyền lực có thể gọi sự áp đặt là cần thiết; người trốn tránh nghĩa vụ có thể gọi sự im lặng là sáng suốt.

Phản biện này có cơ sở. Một triết lý chỉ dựa vào trực giác cá nhân sẽ khó phân biệt phán đoán có trách nhiệm với sự tùy tiện.

Tuy nhiên, giải pháp không nhất thiết là xây dựng một danh sách quy tắc cứng nhắc cho mọi hoàn cảnh. Những nguyên tắc đạo đức cần có khả năng áp dụng trong những tình huống khác nhau, nhưng vẫn phải đủ rõ để người ta có thể chất vấn và kiểm tra.

Có thể đề xuất bốn tiêu chuẩn tối thiểu cho việc đánh giá một hành động theo hướng An Vi:

1. Không gây tổn hại vô lý: không lấy ham muốn hoặc lợi ích riêng làm lý do mặc nhiên để gây tổn hại cho người khác.
2. Tôn trọng quyền tự chủ: không áp đặt quyết định lên người khác nếu không có lý do chính đáng.
3. Thực hiện nghĩa vụ cần thiết: không dùng sự không cưỡng ép để thoái thác trách nhiệm bảo vệ người dễ bị tổn thương.
4. Chấp nhận kiểm tra và sửa sai: giải thích được lý do hành động, xem xét hậu quả và điều chỉnh khi có bằng chứng cho thấy mình sai.

Đây là bộ tiêu chuẩn đề xuất của người nghiên cứu, không phải danh sách được khẳng định là của Kim Định.

Các tiêu chuẩn ấy cũng có thể xung đột. Chẳng hạn, can thiệp để ngăn bạo lực có thể hạn chế quyền tự chủ tức thời của người gây bạo lực, nhưng lại cần thiết để bảo vệ quyền của nạn nhân. Khi đó, không thể chỉ viện dẫn một nguyên tắc duy nhất. Phải xem xét tính chính đáng của mục tiêu, mức độ cần thiết, tính tương xứng và khả năng kiểm tra quyết định.

Một triết lý đạo đức có giá trị không phải triết lý loại bỏ mọi xung đột bằng lời khuyên chung chung. Nó phải giúp con người nhận diện xung đột và đưa ra phán đoán có thể giải thích, phản biện và sửa đổi.

10. Hưng Quốc: Đạo đức không phải sự phục tùng, cũng không phải quyền tùy tiện

Đặt vấn đề An Vi vào khuôn khổ Hưng Quốc, cần phân biệt sự hài hòa thật sự với sự yên ổn được duy trì bằng nỗi sợ.

Một cộng đồng có thể không xuất hiện xung đột công khai vì người dân được tự do hợp tác và có cơ chế giải quyết bất đồng. Nhưng một cộng đồng cũng có thể yên ổn vì người dân không được phép phản biện. Bề ngoài giống nhau không có nghĩa bản chất giống nhau.

Nếu muốn vận dụng An Vi vào đời sống xã hội, cần đặt ra những câu hỏi cụ thể:

• Người dân có thể phản đối một quyết định gây hại mà không bị trả đũa tùy tiện hay không?
• Người có quyền lực có phải giải thích và chịu kiểm tra về quyết định của mình hay không?
• Những người yếu thế có phương tiện thực tế để bảo vệ quyền lợi hay chỉ được khuyên phải sống hài hòa?
• Khi một tập quán gây bất công được nhận diện, cộng đồng có cơ chế sửa đổi hay không?

Các câu hỏi này không nhằm biến An Vi thành một học thuyết chính trị mà Kim Định nhất thiết đã trình bày đầy đủ. Chúng là những phép thử để đánh giá giá trị của việc vận dụng An Vi vào xã hội hiện đại.

Theo hướng Hưng Quốc, sức mạnh của một cộng đồng không nằm ở việc mọi người đều suy nghĩ giống nhau. Nó nằm ở khả năng duy trì hợp tác trong khi vẫn cho phép bất đồng, phản biện và sửa sai.

Một cộng đồng tự chủ cần những con người biết tiết chế ham muốn thống trị, nhưng cũng cần những con người đủ can đảm chống lại bất công. Nếu chỉ có tiết chế mà không có dũng khí, xã hội có thể rơi vào cam chịu. Nếu chỉ có dũng khí mà không có tiết chế, xã hội có thể bị cuốn vào những cuộc tranh chấp quyền lực vô tận.

An Vi, nếu được phát triển theo hướng này, có thể đóng góp một câu hỏi quan trọng: làm thế nào để hành động mạnh mẽ mà không trở thành áp đặt, và sống hài hòa mà không đánh mất khả năng phản kháng trước điều sai trái?

11. Kết luận: Thiện không chỉ là tự nhiên, mà còn là điều có thể biện minh

Cuộc đối thoại về An Vi và đạo đức cho thấy cần phân biệt ba điều: cái đang tồn tại, cái con người muốn làm và cái con người có lý do chính đáng để làm.

Một hành động có thể tự nhiên nhưng gây hại. Một tập quán có thể lâu đời nhưng bất công. Một quyết định có thể xuất phát từ thiện ý nhưng vẫn dẫn đến hậu quả không thể chấp nhận. Vì vậy, không thể dùng riêng sự tự nhiên, cảm giác hài hòa hay ý định tốt để thay thế việc phán đoán đạo đức.

An Vi có thể đóng góp cho tư tưởng đạo đức nếu nó giúp con người tránh sự cưỡng ép vô ích, nhận biết giới hạn của quyền lực và tôn trọng sự sống. Nhưng để trở thành một định hướng hành động có trách nhiệm, nó cần được đặt trong mối quan hệ với lòng nhân, điều chính đáng, quyền tự chủ và nghĩa vụ đối với người khác.

Cần nhấn mạnh rằng đây là kết quả của cuộc đối thoại triết học và quá trình phát triển khái niệm. Muốn kết luận Kim Định đã trực tiếp xác lập những tiêu chuẩn nào, phải trở lại văn bản của ông và dẫn chứng cụ thể. Không thể lấy phần diễn giải hiện đại thay cho chứng cứ lịch sử.

Bài học cuối cùng không phải rằng con người cần từ bỏ tự nhiên để trở thành đạo đức, cũng không phải rằng chỉ cần sống tự nhiên thì đạo đức sẽ tự xuất hiện.

Bài học là: con người cần hiểu những khuynh hướng tự nhiên của mình, nhưng không được coi mọi khuynh hướng ấy là chính đáng; cần tôn trọng trật tự của sự sống, nhưng không được dùng trật tự hiện có để biện minh cho bất công; cần tránh cưỡng ép, nhưng không được lấy sự không cưỡng ép làm lý do bỏ mặc trách nhiệm.

Một triết lý sống chỉ thực sự có giá trị khi nó giúp con người phân biệt được những tình huống mà lời khuyên chung chung không thể giải quyết.

12. Câu hỏi nghiên cứu tiếp tục

1. Trong các tác phẩm của Kim Định, An Vi được xác định là một nguyên tắc hành động, một quan niệm nhân sinh hay một học thuyết đạo đức? Có những văn bản nào chứng minh từng cách hiểu?
2. Kim Định có đưa ra tiêu chuẩn cụ thể để phân biệt hành động phù hợp với sự sống và hành động gây tổn hại hay không?
3. Quan hệ giữa An Vi với nhân, nghĩa, lễ và trí trong Nho học là quan hệ tiếp nhận lịch sử, tương đồng triết học hay diễn giải của người nghiên cứu?
4. Những điểm tương đồng giữa An Vi và Vô Vi có thể được xác nhận đến mức nào qua đối chiếu văn bản?
5. Có thể phát triển An Vi thành một triết lý hành động hiện đại mà vẫn giữ sự trung thực đối với văn bản Kim Định bằng cách nào?
6. Khi các nguyên tắc không cưỡng ép, quyền tự chủ và nghĩa vụ bảo vệ người khác xung đột, An Vi có nguồn lực nội tại nào để đưa ra phán đoán?

Hoàng Phong Nhã 

13. Tài liệu tham khảo và hướng đối chiếu

1. Kim Định, Việt Lý Tố Nguyên, An Tiêm, Sài Gòn, 1970. Cần đối chiếu văn bản cụ thể trước khi dùng làm căn cứ cho các định nghĩa về An Vi.
2. Kim Định, Cửa Khổng. Cần xác minh ấn bản và trang trích dẫn khi sử dụng những luận điểm cụ thể về Nho học.
3. Kim Định, Cơ Cấu Việt Nho. Cần khảo sát văn bản gốc để xác định cách An Vi được đặt trong quan hệ với Việt Nho.
4. Luận Ngữ, Mạnh Tử, Tuân Tử. Dùng để đối chiếu các quan niệm về nhân, nghĩa, tu dưỡng và trách nhiệm xã hội.
5. Đạo Đức Kinh. Dùng để khảo sát Vô Vi trong văn cảnh và so sánh với cách Kim Định trình bày An Vi.
6. Các công trình nghiên cứu lịch sử tư tưởng triết học Việt Nam của Viện Triết học và các nghiên cứu chuyên ngành có liên quan.

Danh mục trên là cơ sở để tiếp tục kiểm chứng. Khi chưa có trích dẫn nguyên văn và thông tin thư mục đầy đủ, không nên gán một định nghĩa cụ thể cho Kim Định hoặc kết luận về quan hệ ảnh hưởng giữa các trường phái chỉ từ sự tương đồng về ý tưởng.

Posted in: ĐỐI THOẠI VỚI KIM ĐỊNH