CHƯƠNG 3 - ĐỐI THOẠI VỚI VÕ NGUYÊN GIÁP -TỪ NHÀ NƯỚC NON TRẺ ĐẾN NGƯỜI TỔNG CHỈ HUY

 ĐỐI THOẠI VỚI VÕ NGUYÊN GIÁP

Từ người thầy giáo đến vị tướng và bài toán giữa chiến thắng, quyền lực và kiến tạo quốc gia

CHƯƠNG III

TỪ NHÀ NƯỚC NON TRẺ ĐẾN NGƯỜI TỔNG CHỈ HUY

1945–1946: GIỮ HÒA BÌNH HAY CHUẨN BỊ CHIẾN TRANH?

Nếu Chương II là câu chuyện một người tổ chức lực lượng vũ trang, thì năm 1946 đặt Võ Nguyên Giáp trước một bài toán hoàn toàn khác:

Làm thế nào để bảo vệ một nhà nước vừa ra đời trong khi đất nước chưa có một quân đội đủ mạnh để tiến hành một cuộc chiến tranh quy mô lớn?

Đây là một trong những giai đoạn quan trọng nhất để hiểu Võ Nguyên Giáp.

Bởi từ đây, ông không còn chỉ là người chỉ huy một lực lượng cách mạng.

Ông trở thành một nhân vật nhà nước, đồng thời là người đứng đầu lĩnh vực quốc phòng trong một đất nước đang phải thương lượng, nhượng bộ, tái tổ chức quân đội và chuẩn bị cho khả năng chiến tranh.

1. Sau ngày độc lập: chiến thắng chưa phải là hòa bình

Ngày 2 tháng 9 năm 1945, nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa ra đời.

Nhưng độc lập về mặt tuyên bố không đồng nghĩa với một quốc gia đã có đầy đủ điều kiện để tự bảo vệ mình.

Chính quyền mới phải đối diện cùng lúc với nạn đói, khó khăn tài chính, bộ máy hành chính chưa ổn định, nhiều lực lượng chính trị khác nhau và sự hiện diện của quân đội nước ngoài.

Đặc biệt, quân đội Pháp tìm cách khôi phục vị trí tại Đông Dương.

Trong hoàn cảnh ấy, câu hỏi đặt ra không phải đơn giản:

Đánh hay không đánh?

Mà là:

Có thể trì hoãn chiến tranh bao lâu để xây dựng lực lượng?

Đây là một khác biệt rất lớn.

Một nhà lãnh đạo có thể muốn chiến đấu vì mục tiêu độc lập.

Nhưng nếu chiến tranh xảy ra khi lực lượng còn quá yếu, quốc gia mới thành lập có thể bị tiêu diệt.

Ngược lại, nếu nhân nhượng quá nhiều, đối phương có thể lợi dụng thời gian để củng cố vị trí và làm suy yếu chính quyền mới.

Đây là bài toán thời gian.

Và thời gian đôi khi còn quan trọng hơn cả vũ khí.

2. Võ Nguyên Giáp bước vào chính quyền

Sau Cách mạng Tháng Tám, Võ Nguyên Giáp không chỉ tiếp tục phụ trách công việc quân sự.

Ông giữ chức Bộ trưởng Bộ Nội vụ trong Chính phủ lâm thời và tham gia xây dựng bộ máy nhà nước. Sau Tổng tuyển cử tháng 1 năm 1946, ông tiếp tục giữ nhiều trọng trách trong Chính phủ Liên hiệp. Tháng 3 năm 1946, ông là Chủ tịch Quân sự Ủy viên Hội; đến tháng 10 năm 1946 trở thành Bộ trưởng Bộ Quốc phòng và được ủy quyền làm Tổng Chỉ huy. 

Đây là sự thay đổi rất lớn.

Người từng chỉ huy 34 chiến sĩ nay phải xử lý một vấn đề khác:

xây dựng lực lượng vũ trang của một nhà nước.

Đây không còn là quân đội của một phong trào bí mật.

Nó phải trở thành lực lượng có tổ chức, có hệ thống chỉ huy, có hậu cần, có kỷ luật và có khả năng bảo vệ một quốc gia.

Nói cách khác:

Từ quân đội cách mạng đến quân đội nhà nước là một bước chuyển về chất.

3. Một quốc gia không thể chỉ dựa vào lòng can đảm

Đây là điểm cần nhìn thẳng.

Trong những ngày đầu độc lập, lực lượng vũ trang Việt Nam có tinh thần chiến đấu nhưng thiếu rất nhiều thứ mà một quân đội hiện đại cần:

vũ khí, đạn dược, phương tiện vận tải, thông tin liên lạc, pháo binh, không quân, thiết giáp, hậu cần và hệ thống đào tạo sĩ quan.

Trong khi đó, Pháp là một cường quốc quân sự có kinh nghiệm chiến tranh lâu năm.

Nếu nhìn thuần túy về tương quan vật chất, một cuộc chiến tranh tổng lực ngay lập tức là một lựa chọn cực kỳ nguy hiểm.

Vì thế, việc tìm cách kéo dài hòa hoãn không nhất thiết phải được hiểu là yếu đuối.

Nó có thể là một chiến lược mua thời gian.

Đây là điều cần đặc biệt lưu ý khi đánh giá những quyết định của năm 1946.

4. Hiệp định Sơ bộ 6 tháng 3: chiến thắng hay nhượng bộ?

Ngày 6 tháng 3 năm 1946, Chính phủ Việt Nam Dân chủ Cộng hòa ký Hiệp định Sơ bộ với Pháp.

Theo thỏa thuận, Pháp công nhận Việt Nam Dân chủ Cộng hòa là một “quốc gia tự do” có chính phủ, nghị viện, quân đội và tài chính riêng, nằm trong Liên bang Đông Dương và Liên hiệp Pháp; phía Việt Nam đồng ý để một số lực lượng Pháp thay thế quân Trung Hoa Dân quốc ở miền Bắc trong thời hạn nhất định.

Đây là một thỏa thuận gây tranh luận lâu dài.

Nếu nhìn từ lý tưởng độc lập tuyệt đối, rõ ràng đây không phải một văn bản đáp ứng đầy đủ mục tiêu ấy.

Nhưng nếu nhìn từ chiến lược tồn tại của một nhà nước mới, nó tạo ra thời gian.

Và thời gian ấy được sử dụng để:

củng cố chính quyền; tổ chức quân đội; tiếp tục thương lượng; chuẩn bị lực lượng; giảm nguy cơ phải đối đầu cùng lúc với nhiều lực lượng.

Điều quan trọng là không được biến một thỏa hiệp chiến lược thành một chiến thắng tuyệt đối, cũng không nên biến nó thành một sự đầu hàng đơn giản.

Nó là một thỏa hiệp trong một tình thế rất bất lợi.

Và chính những thỏa hiệp như vậy mới là nơi phẩm chất của một nhà lãnh đạo bị thử thách.

5. Võ Nguyên Giáp và bài toán “mua thời gian”

Ở giai đoạn này, Võ Nguyên Giáp không phải người duy nhất quyết định chính sách đối ngoại.

Đây là điểm chúng ta phải giữ rất rõ.

Những quyết định lớn về quan hệ với Pháp thuộc về lãnh đạo nhà nước và tập thể lãnh đạo cách mạng.

Nhưng với tư cách một nhân vật phụ trách quân sự ngày càng quan trọng, Võ Nguyên Giáp có một lợi ích chiến lược rất rõ:

Quân đội cần thời gian để trưởng thành.

Một năm hòa bình có thể mang lại thêm cán bộ, thêm tổ chức, thêm vũ khí, thêm căn cứ, thêm kinh nghiệm và thêm khả năng huy động.

Vì thế, đối với một người chỉ huy quân sự, hòa bình không nhất thiết đồng nghĩa với không chuẩn bị chiến tranh.

Ngược lại:

Hòa bình có thể là thời gian để chuẩn bị cho một cuộc chiến mà mình biết có khả năng xảy ra.

Đây là tư duy chiến lược rất khác với tư duy chỉ nhìn chiến tranh bằng lòng dũng cảm.

6. Nhưng đối phương cũng mua thời gian

Vấn đề khó nhất là:

Chúng ta không phải người duy nhất được lợi từ thời gian.

Nếu Việt Nam sử dụng thời gian để xây dựng lực lượng thì Pháp cũng có thời gian củng cố vị trí.

Nếu Việt Nam tổ chức quân đội thì Pháp cũng tổ chức lực lượng.

Nếu Việt Nam xây dựng chính quyền thì Pháp cũng tìm cách mở rộng ảnh hưởng.

Đây chính là nghịch lý của thương lượng trong một cuộc xung đột đang hình thành:

Thời gian có thể là tài sản của cả hai bên.

Vì vậy, thương lượng chỉ có ý nghĩa khi một bên dùng thời gian hiệu quả hơn bên kia hoặc tạo ra được một thay đổi căn bản về tương quan lực lượng.

Đây là vấn đề mà chúng ta sẽ phải quay lại khi nghiên cứu toàn bộ cuộc chiến Đông Dương.

7. Từ Hội nghị Fontainebleau đến Tạm ước 14 tháng 9

Sau Hiệp định Sơ bộ, hai bên tiếp tục thương lượng.

Hội nghị Fontainebleau diễn ra trong năm 1946 nhưng không đạt được giải pháp lâu dài.

Ngày 14 tháng 9 năm 1946, Hồ Chí Minh và đại diện Chính phủ Pháp ký Tạm ước Việt–Pháp.

Tạm ước tiếp tục kéo dài khả năng hòa hoãn nhưng không giải quyết được những bất đồng cốt lõi.

Đến cuối năm 1946, tình hình nhanh chóng xấu đi.

Các vụ đụng độ và tranh chấp gia tăng.

Hải Phòng trở thành một điểm nóng.

Lạng Sơn xảy ra giao tranh.

Tại Hà Nội, căng thẳng ngày càng nghiêm trọng.

Ngày 17 tháng 12, Võ Nguyên Giáp báo cáo trước Hội đồng Chính phủ về tình hình quân sự ở Hải Phòng, Lạng Sơn, Đà Nẵng và nguy cơ Pháp mở rộng chiến tranh. 

Hai ngày 18–19 tháng 12, Ban Thường vụ Trung ương họp mở rộng tại Vạn Phúc.

Quyết định phát động kháng chiến toàn quốc được đưa ra.

Đây là điểm cần phân biệt quyết định chính trị phát động toàn quốc kháng chiến thuộc về lãnh đạo chính trị cao nhất; mệnh lệnh quân sự triển khai chiến đấu thuộc trách nhiệm của Tổng Chỉ huy.

Hai việc liên quan trực tiếp nhưng không phải cùng một việc.

8. Ngày 19 tháng 12 – Võ Nguyên Giáp ra lệnh

Ngày 19 tháng 12 năm 1946, lúc 20 giờ, cuộc chiến đấu đồng loạt bắt đầu.

Võ Nguyên Giáp, với cương vị Bộ trưởng Bộ Quốc phòng và Tổng Chỉ huy, phát lệnh chiến đấu cho lực lượng vũ trang trên toàn quốc. 

Hà Nội nổ súng.

Pháo đài Láng bắn những loạt đạn đầu tiên.

Điện trong thành phố tắt.

Các chiến lũy được dựng lên.

Những người lính Vệ quốc đoàn và dân quân tự vệ bước vào một cuộc chiến mà lúc ấy chưa ai có thể biết sẽ kéo dài tám năm.

Đây là khoảnh khắc mà Võ Nguyên Giáp thực sự bước vào vai trò Tổng Chỉ huy một cuộc chiến tranh quốc gia.

Nhưng chính tại đây phải đặt một câu hỏi:

Ông có biết cuộc chiến sẽ kéo dài và khó khăn đến mức nào không?

Không thể biết chính xác.

Không một vị tướng nào có thể biết.

Một nhà chỉ huy chỉ có thể đánh giá tương quan lực lượng, địa hình, ý đồ đối phương và khả năng huy động của mình.

Chiến tranh luôn chứa một phần không thể dự đoán.

9. Hà Nội 60 ngày đêm – thắng lợi quân sự hay nhiệm vụ chiến lược?

Một trong những quyết định quan trọng là tổ chức chiến đấu ở Hà Nội đủ lâu để các cơ quan Trung ương, Chính phủ, lực lượng chủ lực và một phần cơ sở vật chất có thời gian rút khỏi thành phố về căn cứ.

Kế hoạch tác chiến của mặt trận Hà Nội được Bộ Tổng chỉ huy thông qua trước khi chiến sự bùng nổ; Võ Nguyên Giáp và Tổng Tham mưu trưởng Hoàng Văn Thái trực tiếp theo dõi, chỉ đạo mặt trận. 

Đây là một cách nhìn rất quan trọng.

Nếu chỉ hỏi:

“Quân Việt Nam có đánh bại quân Pháp tại Hà Nội không?”

thì câu trả lời không phản ánh đúng mục tiêu.

Mục tiêu của cuộc chiến đấu đô thị không phải tiêu diệt toàn bộ lực lượng Pháp.

Mà là:

cầm chân đối phương, bảo toàn lực lượng, gây tổn thất, kéo dài thời gian và tạo điều kiện cho cuộc kháng chiến chuyển sang giai đoạn mới.

Đây là một kiểu thắng lợi khác.

Không phải thắng lợi bằng việc chiếm giữ lãnh thổ.

Mà bằng việc thay đổi thời gian và không gian của cuộc chiến.

10. Một quyết định rất quan trọng: không đánh một trận quyết chiến ở Hà Nội

Tư liệu quân sự hiện có cho thấy phương án tác chiến Hà Nội nhấn mạnh việc sử dụng lực lượng nhỏ, tận dụng địa hình, xây dựng chướng ngại vật, tránh tung lực lượng vào những trận quyết chiến lớn và gây khó khăn cho đối phương bằng nhiều trận đánh nhỏ. 

Điều này phản ánh một nguyên lý:

Khi yếu hơn về vật chất, không được chơi theo luật của đối phương.

Pháp có ưu thế về trang bị và khả năng cơ động.

Nếu Việt Nam lựa chọn một trận quyết chiến trực diện trong điều kiện bất lợi, nguy cơ tổn thất lớn.

Thay vào đó:

phân tán – cầm chân – tiêu hao – tận dụng địa hình – bảo toàn lực lượng.

Đây là logic chiến tranh bất đối xứng.

Và đây sẽ trở thành một trong những đặc điểm quan trọng của nghệ thuật quân sự Việt Nam trong những năm tiếp theo.

11. Nhưng Hà Nội cũng đặt ra một câu hỏi khó

Chiến đấu trong thành phố có cái giá rất lớn.

Dân thường chịu tổn thất.

Cơ sở vật chất bị phá hủy.

Những khu phố trở thành chiến trường.

Một cuộc chiến tranh đô thị có thể tạo ra biểu tượng anh hùng, nhưng đồng thời cũng tạo ra những tổn thất mà người dân phải gánh chịu.

Vì vậy, khi nghiên cứu chiến tranh, chúng ta không nên chỉ nhìn từ sở chỉ huy.

Phải nhìn từ:

người lính, người dân, gia đình, người tản cư và những người mất nhà cửa.

Đây là lý do “lòng dân” không thể chỉ được dùng như một khẩu hiệu.

Nếu chiến tranh dựa vào dân, thì trách nhiệm của người chỉ huy cũng phải bao gồm câu hỏi:

Làm thế nào để giảm cái giá mà dân phải trả?

Đây là một câu hỏi mà chúng ta sẽ đặt nhiều hơn trong các chương sau.

12. Đối thoại với Võ Nguyên Giáp

Hưng Quốc hỏi:

Thưa ông, năm 1946 ông biết lực lượng của mình yếu hơn Pháp. Vì sao vẫn bước vào chiến tranh?

Không thể để Võ Nguyên Giáp trả lời bằng một câu được sáng tác sau này.

Tư liệu cho thấy quyết định phát động kháng chiến toàn quốc được đưa ra sau khi lãnh đạo Trung ương đánh giá tình hình tại Vạn Phúc ngày 18–19 tháng 12. Võ Nguyên Giáp sau đó thực hiện trách nhiệm quân sự của mình bằng việc phát lệnh chiến đấu. 

Vì vậy, câu trả lời lịch sử phải là:

Không nên quy quyết định chính trị về chiến tranh cho riêng Võ Nguyên Giáp. Nhưng khi quyết định ấy đã được đưa ra, ông trở thành một trong những người chịu trách nhiệm lớn nhất về việc biến quyết định chính trị đó thành một chiến lược quân sự có khả năng tồn tại.

Đó mới là ranh giới chính xác.

13. Từ đây, Võ Nguyên Giáp thực sự trở thành Tổng Tư lệnh

Năm 1946 là bước ngoặt.

Trước đó, ông là người tổ chức và chỉ huy lực lượng.

Sau đó, ông phải trở thành người:

xây dựng hệ thống chỉ huy, tổ chức lực lượng, lựa chọn chiến trường, phân bổ nguồn lực, bảo toàn quân đội, xây dựng căn cứ, đào tạo cán bộ và chuẩn bị cho một cuộc chiến tranh lâu dài.

Đó là một công việc hoàn toàn khác.

Và từ đây, câu hỏi về tài năng quân sự của Võ Nguyên Giáp mới thực sự bắt đầu.

Không phải:

“Ông có biết đánh trận không?”

Mà là:

“Ông có thể biến một lực lượng yếu hơn thành một lực lượng đủ sức sống sót, trưởng thành và từng bước thay đổi tương quan chiến tranh hay không?”

Đó là bài toán mà lịch sử sẽ trả lời trong những năm 1947–1950.

14. Đặt lại vấn đề

Chúng ta thường nhìn năm 1946 từ kết quả:

Việt Nam bước vào kháng chiến và cuối cùng chiến thắng Pháp năm 1954.

Nhưng năm 1946 chưa có gì bảo đảm kết quả ấy.

Không ai biết chiến tranh sẽ kéo dài bao lâu.

Không ai biết quân đội Việt Nam có thể trưởng thành đến đâu.

Không ai biết Pháp sẽ điều bao nhiêu quân.

Không ai biết quốc tế sẽ thay đổi thế nào.

Không ai biết Trung Quốc sẽ thay đổi ra sao.

Và chưa ai có thể biết cuộc chiến sẽ chuyển từ một cuộc chiến tranh chủ yếu trong nước thành một phần của Chiến tranh Lạnh.

Vì thế, công bằng nhất với Võ Nguyên Giáp là đánh giá ông theo thông tin mà ông và hệ thống của ông có tại từng thời điểm, chứ không phải bằng kiến thức mà chúng ta có sau khi biết kết quả năm 1954.

Đây là nguyên tắc quan trọng của nghiên cứu lịch sử:

Không dùng tương lai để xét xử quá khứ như thể người trong quá khứ đã biết tương lai.

15. Quy luật vận hành – Bài học Hưng Quốc

Năm 1945–1946 cho chúng ta một quy luật:

Khi một quốc gia yếu hơn đối thủ, chiến lược không chỉ là tìm cách thắng trận; trước hết phải bảo đảm mình không bị tiêu diệt.

Muốn làm được điều đó cần:

mua thời gian → bảo toàn lực lượng → xây dựng tổ chức → tạo hậu phương → học từ chiến tranh → từng bước thay đổi tương quan lực lượng.

Đó là logic mà Võ Nguyên Giáp sẽ phải theo đuổi trong những năm tiếp theo.

Nhưng từ đây cũng xuất hiện một câu hỏi nguy hiểm:

Nếu chiến tranh kéo dài, cái giá mà quốc gia phải trả là bao nhiêu?

Một chiến lược có thể thành công về quân sự nhưng gây tổn thất xã hội rất lớn.

Một chiến thắng có thể giành được nhưng để lại một đất nước kiệt quệ.

Vì vậy, thành công quân sự không phải thước đo duy nhất của thành công quốc gia.

Đây chính là điểm mà Hưng Quốc sẽ giữ xuyên suốt cuốn sách.

KẾT CHƯƠNG

Năm 1946 kết thúc không phải bằng một chiến thắng.

Nó kết thúc bằng một cuộc chiến.

Võ Nguyên Giáp đã bước qua một cánh cửa.

Phía sau cánh cửa là một nhà nước non trẻ, một quân đội còn thiếu thốn, một đối thủ mạnh hơn về vật chất.

một hậu phương phải được tổ chức, một cuộc chiến tranh chưa biết sẽ kéo dài bao lâu.

Và một câu hỏi mà người chỉ huy không thể né tránh:

Làm thế nào để một lực lượng yếu hơn không chỉ sống sót, mà còn trưởng thành đủ nhanh để một ngày nào đó có thể đánh bại lực lượng mạnh hơn?

Câu trả lời đầu tiên sẽ xuất hiện trong năm 1947.

Khi nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa phải đối mặt với cuộc tiến công lớn của Pháp lên Việt Bắc.

Và khi Võ Nguyên Giáp lần đầu tiên phải chứng minh rằng:

một quân đội cách mạng không chỉ biết đánh du kích, mà còn có khả năng tổ chức một chiến dịch quy mô lớn.

CHƯƠNG IV

VIỆT BẮC 1947 – GIỮ ĐƯỢC CĂN CỨ, GIỮ ĐƯỢC CUỘC KHÁNG CHIẾN

Hoàng Phong Nhã 

Tài liệu tham khảo chính

Bộ Quốc phòng, tiểu sử Võ Nguyên Giáp: các chức vụ từ Bộ trưởng Bộ Nội vụ, Chủ tịch Quân sự Ủy viên Hội, Bộ trưởng Quốc phòng và Tổng Chỉ huy. �

Ministry of Defense +1

Bảo tàng Lịch sử Quốc gia, tư liệu về Toàn quốc kháng chiến 19/12/1946 và vai trò của Võ Nguyên Giáp trong việc phát lệnh chiến đấu. �

Bảo Tàng Lịch Sử

Bộ Tư lệnh Thủ đô, tư liệu về phương án tác chiến Hà Nội và quá trình chuẩn bị trước ngày 19/12/1946. �

BTL Language +1

Bảo tàng Lịch sử Quốc gia, bản thảo Lời kêu gọi Toàn quốc kháng chiến và tư liệu về các cuộc họp tại Vạn Phúc. �

Bảo Tàng Lịch Sử

Bộ Quốc phòng, tư liệu về vai trò của Bộ Tổng Tham mưu trong những ngày đầu Toàn quốc kháng chiến. �

Ministry of Defense

Chương III có thể khóa.

Posted in: ĐỐI THOẠI VỚI VÕ NGUYÊN GIÁP