CHƯƠNG 1- ĐỐI THOẠI VỚI MINH MẠNG - NGUYỄN PHÚC ĐẢM — TỪ HOÀNG TỬ ĐẾN MINH MẠNG

ĐỐI THOẠI VỚI MINH MẠNG

Từ thống nhất quyền lực đến bài toán xây dựng một quốc gia mạnh

CHƯƠNG I

NGUYỄN PHÚC ĐẢM — TỪ HOÀNG TỬ ĐẾN MINH MẠNG

Người được chọn kế vị và những câu hỏi chưa khép lại về chính danh của quyền lực

Dẫn nhập: Một ngai vàng, nhiều nguyên tắc kế vị

Năm 1820, Nguyễn Phúc Đảm lên ngôi, trở thành vua Minh Mạng, kế vị Gia Long, người sáng lập triều Nguyễn.

Xét về trình tự chính trị, đây là một cuộc chuyển giao quyền lực trong hoàng tộc. Nhưng nếu đặt sự kiện ấy vào bối cảnh gia đình và triều đình Gia Long, vấn đề trở nên phức tạp hơn nhiều.

Người con trưởng của Gia Long là Nguyễn Phúc Cảnh đã qua đời trước khi cha lên ngôi hoàng đế. Cảnh để lại các con trai, trong đó có Nguyễn Phúc Mỹ Đường, thường được gọi là Hoàng tôn Đán. Trong khi đó, Nguyễn Phúc Đảm là hoàng tử thứ tư của Gia Long, thuộc một nhánh khác trong hoàng tộc và cuối cùng được chọn làm người nối ngôi.

Vì sao Gia Long không chọn người cháu đích tôn mà chọn một người con trai của mình?

Câu hỏi ấy không thể chỉ trả lời bằng một câu đơn giản rằng vua cha có quyền chọn người kế vị. Trong trật tự quân chủ, quyền quyết định của hoàng đế là yếu tố quan trọng, nhưng quyết định đó còn diễn ra trong một hệ thống gồm huyết thống, lễ chế, thứ bậc hoàng tộc, sự tham gia của đại thần và yêu cầu bảo đảm ổn định chính trị.

Chúng ta cũng không thể đi theo hướng ngược lại, mặc nhiên coi Mỹ Đường đương nhiên phải được kế vị vì là cháu đích tôn.

Điều cần tìm hiểu là: những nguyên tắc nào đã được viện dẫn, ai đã ủng hộ nguyên tắc nào, Gia Long đã quyết định ra sao, và sử liệu còn cho phép chúng ta biết đến đâu về động cơ của những người liên quan?

Đây là điểm khởi đầu của cuộc đối thoại với Minh Mạng.

Trong cuốn sách này, nhà vua sẽ được mời trả lời những câu hỏi mà người nghiên cứu đặt ra. Tuy nhiên, lời đối thoại của Minh Mạng trong những phần tái dựng sẽ là thủ pháp phân tích, không phải lời nói nguyên văn nếu không có văn bản lịch sử xác nhận.

Chúng ta không dựng một phiên tòa để kết án nhà vua. Chúng ta cũng không viết một bản biện hộ cho ông. Mục đích là tìm hiểu quyền lực được hình thành như thế nào, được hợp thức hóa ra sao và để lại những hệ quả gì cho quốc gia.

1. Gia Long và bài toán truyền ngôi

Gia Long lên ngôi năm 1802, sau một quá trình chiến tranh kéo dài và việc xác lập quyền kiểm soát trên phần lớn lãnh thổ Việt Nam đương thời.

Ông không chỉ xây dựng một triều đại mới. Ông còn phải thiết lập một trật tự kế vị đủ ổn định để những thành quả quân sự và chính trị của mình không tan rã khi bản thân qua đời.

Đối với một vị vua từng trải qua nhiều năm chiến tranh, kế vị không đơn thuần là chuyện trong gia đình. Đó còn là vấn đề của quân đội, triều thần, các trung tâm quyền lực địa phương và sự liên tục của bộ máy cai trị.

Một người kế vị phải có huyết thống phù hợp với trật tự hoàng tộc. Nhưng chỉ huyết thống thôi chưa chắc đã đủ. Người ấy còn phải có khả năng tiếp nhận quyền lực, điều hành triều đình và duy trì sự phục tùng của các lực lượng đang cùng tồn tại trong quốc gia.

Đây là bài toán mà Gia Long phải giải quyết trong những năm cuối đời.

Trong hoàn cảnh ấy, có thể đặt ra ba nguyên tắc cần xem xét.

Thứ nhất, nguyên tắc huyết thống: người kế vị phải thuộc dòng dõi hoàng đế.

Thứ hai, nguyên tắc thứ bậc và lễ chế: vị trí của con trưởng, cháu đích tôn và quan hệ giữa các thế hệ trong hoàng tộc có ý nghĩa chính trị, không chỉ mang tính gia đình.

Thứ ba, nguyên tắc quyết định của quân chủ: trong thực tế, việc chọn người kế vị phải được xác lập bằng quyết định có hiệu lực trong triều đình.

Ba nguyên tắc này có thể hỗ trợ nhau, nhưng cũng có thể tạo ra những cách giải thích khác nhau khi người con trưởng đã mất và người cháu đích tôn vẫn còn sống.

Chính tại điểm giao nhau ấy, vấn đề Nguyễn Phúc Cảnh, Nguyễn Phúc Mỹ Đường và Nguyễn Phúc Đảm trở thành một hồ sơ cần khảo cứu.

Cần lưu ý rằng không nên lấy quan niệm kế vị ở một triều đại khác để áp thẳng vào nhà Nguyễn. Những nguyên tắc lễ chế của Nho giáo là một phần bối cảnh quan trọng, nhưng việc chúng được hiểu và vận dụng trong từng hoàn cảnh cụ thể phải được chứng minh bằng văn bản.

Vì vậy, trước khi kết luận Gia Long đã lựa chọn đúng hay sai theo một nguyên tắc nhất định, chúng ta phải xác định chính nguyên tắc nào được viện dẫn trong các nguồn sử liệu liên quan.

2. Nguyễn Phúc Cảnh: Người con trưởng đã mất

Nguyễn Phúc Cảnh là con trai trưởng của Nguyễn Phúc Ánh, sau này là vua Gia Long.

Trong tiến trình dựng nghiệp của Nguyễn Phúc Ánh, Cảnh từng giữ một vị trí đặc biệt. Ông được đưa vào vai trò người kế thừa và trở thành nhân vật quan trọng trong quan hệ giữa gia đình chúa Nguyễn với các lực lượng bên ngoài.

Nhưng Nguyễn Phúc Cảnh qua đời năm 1801, trước khi Nguyễn Phúc Ánh chính thức lên ngôi hoàng đế năm 1802.

Cái chết ấy tạo ra một tình thế mà việc kế vị không thể được giải quyết chỉ bằng cách tiếp tục theo con đường đã định cho người con trưởng.

Nếu Nguyễn Phúc Cảnh còn sống, câu hỏi về người nối ngôi có thể đã khác. Nhưng lịch sử không diễn ra theo giả định đó. Gia Long phải lựa chọn trong hoàn cảnh những người con và cháu còn sống, với các vị trí khác nhau trong gia đình hoàng tộc.

Ở đây, cần phân biệt hai điều.

Một là địa vị của Nguyễn Phúc Cảnh khi còn sống. Hai là quyền kế vị của những người thuộc dòng dõi ông sau khi ông qua đời.

Việc một người từng được xác định là người kế thừa không tự động giải quyết mọi vấn đề liên quan đến con cháu người ấy. Muốn biết địa vị của Mỹ Đường trong trật tự kế vị, cần khảo sát cả quy định lễ chế lẫn quyết định cụ thể của Gia Long.

Cũng cần tránh một sai lầm khác: vì Nguyễn Phúc Cảnh từng có vai trò quan trọng, không thể suy ra rằng tất cả những người ủng hộ dòng dõi ông đều có chung một chương trình chính trị, càng không thể mặc nhiên coi họ là một phe chống Gia Long hay chống Minh Mạng.

Một dòng họ có thể mang ý nghĩa biểu tượng về tính liên tục của hoàng thống. Nhưng từ ý nghĩa biểu tượng đến một tổ chức chính trị có chủ trương và hành động phối hợp là một khoảng cách lớn.

Khoảng cách ấy chỉ có thể được lấp đầy bằng chứng cứ.

Đối với Hưng Quốc Học, đây là một nguyên tắc đáng giữ: không đồng nhất quan hệ huyết thống với quan hệ chính trị; không đồng nhất khả năng có lợi ích chung với bằng chứng về một âm mưu chung.

3. Nguyễn Phúc Mỹ Đường: Địa vị của người cháu đích tôn

Nguyễn Phúc Mỹ Đường, còn được gọi là Hoàng tôn Đán và có tên là Nguyễn Phúc Đán trong các tài liệu thường được dẫn, là con trai trưởng của Nguyễn Phúc Cảnh.

Xét theo quan hệ gia đình, Mỹ Đường là cháu nội trưởng của Gia Long thuộc dòng Nguyễn Phúc Cảnh. Vì vậy, địa vị của ông có ý nghĩa đặc biệt trong cuộc thảo luận về kế vị.

Những người ủng hộ Mỹ Đường được các công trình nghiên cứu sau này nhắc đến trong mối liên hệ với nguyên tắc “đích tôn thừa trọng”. Theo cách hiểu thường gặp, nguyên tắc ấy nhấn mạnh vai trò của người cháu đích tôn trong việc tiếp nối dòng trưởng, đặc biệt ở phương diện tông pháp và thờ tự.

Tuy nhiên, phải thận trọng khi chuyển nguyên tắc này thành một quy tắc kế vị ngai vàng có hiệu lực tuyệt đối.

Việc kế thừa trách nhiệm tông pháp không nhất thiết đồng nghĩa với quyền đương nhiên trở thành hoàng đế trong mọi hoàn cảnh. Muốn xác định chính xác vị trí của Mỹ Đường, chúng ta cần xem xét văn bản đương thời, các cuộc bàn luận trong triều đình và quyết định cuối cùng của Gia Long.

Điều có thể khẳng định ở mức khái quát là: Mỹ Đường có một vị trí huyết thống đáng kể trong cuộc tranh luận về người nối ngôi. Nhưng vị trí ấy có được xác lập thành quyền kế vị chính thức hay không là một câu hỏi khác.

Đây là điểm cần giữ thật rõ.

Nếu nói Mỹ Đường chắc chắn phải làm vua, chúng ta đã biến một nguyên tắc lễ chế thành kết luận pháp lý mà chưa chứng minh được.

Nếu nói Mỹ Đường hoàn toàn không có cơ sở để được xem xét, chúng ta cũng có nguy cơ bỏ qua ý nghĩa của dòng trưởng trong trật tự quân chủ.

Một khảo cứu nghiêm túc phải để cả hai khả năng được kiểm tra bằng chứng cứ, thay vì chọn trước một kết luận rồi tìm tài liệu để bảo vệ nó.

Câu hỏi đặt ra với Minh Mạng

Nếu được hỏi về địa vị của Mỹ Đường, một cuộc đối thoại nghiên cứu có thể đặt vấn đề như sau:

Người nghiên cứu: Thưa vua Minh Mạng, nếu dòng trưởng của Nguyễn Phúc Cảnh có một vị trí đặc biệt trong hoàng tộc, việc ông được chọn kế vị cha mình đã đặt ra câu hỏi gì về địa vị của người cháu đích tôn?

Minh Mạng — đối thoại tái dựng: Muốn trả lời, phải xét các nguyên tắc kế vị mà triều đình thừa nhận, quyết định của tiên đế và những điều kiện chính trị của thời điểm ấy. Không thể chỉ dựa vào một quan hệ huyết thống mà bỏ qua toàn bộ trật tự triều đình.

Đây là lời đối thoại do người viết tái dựng, không phải trích dẫn lịch sử. Giá trị của nó nằm ở việc nêu đúng vấn đề cần khảo sát, chứ không nằm ở khả năng đại diện cho lời nói thật của nhà vua.

4. Nguyễn Văn Thành và nguyên tắc đích tôn thừa trọng

Nguyễn Văn Thành là một đại thần và công thần quan trọng của Gia Long. Ông từng giữ chức Tổng trấn Bắc Thành và tham gia những công việc lớn trong quá trình xây dựng nhà nước Nguyễn.

Tên tuổi Nguyễn Văn Thành thường xuất hiện trong những lời thuật về vấn đề kế vị, nhất là trong các cách giải thích cho rằng ông ủng hộ việc xem xét Mỹ Đường theo nguyên tắc đích tôn thừa trọng.

Đây là một mắt xích quan trọng, nhưng cũng là nơi dễ phát sinh suy diễn.

Trước hết, phải xác định nguồn nào ghi nhận Nguyễn Văn Thành đã phát biểu hoặc hành động như thế nào. Tiếp theo, phải phân biệt lời thuật của chính sử với cách diễn giải của các tác giả đời sau. Cuối cùng, cần xác định mức độ chắc chắn của mối liên hệ giữa quan điểm về kế vị và những biến cố chính trị xảy ra sau đó.

Không nên chỉ dựa vào việc Nguyễn Văn Thành là công thần lớn rồi suy ra rằng ông có quyền quyết định việc truyền ngôi. Cũng không nên từ một lời thuật về quan điểm kế vị mà kết luận toàn bộ sự nghiệp của ông sau đó đều bắt nguồn từ bất đồng với Gia Long về vấn đề này.

Một nhân vật chính trị có thể có nhiều mối quan tâm cùng lúc: lễ chế, lợi ích triều đình, trách nhiệm đối với hoàng tộc và sự ổn định của nhà nước. Muốn xác định động cơ cụ thể, phải có chứng cứ tương ứng.

Nguyễn Văn Thành qua đời năm 1817, trước khi Gia Long mất năm 1820. Vì vậy, mọi nhận định về vai trò của ông trong giai đoạn cuối cùng của việc xác lập người kế vị phải tính đến giới hạn niên đại ấy.

Đặc biệt, không thể dùng những biến cố xảy ra sau năm 1820 để tự động chứng minh rằng một mạng lưới chính trị đã tồn tại từ trước, trừ khi có tài liệu độc lập xác nhận mối liên hệ đó.

Một câu hỏi về thể chế

Nếu một đại thần có quan điểm khác với người đứng đầu về nguyên tắc kế vị, bất đồng ấy có nhất thiết là hành vi chống đối hay không?

Câu trả lời không thể được xác định chỉ bằng vị trí của người phát biểu. Trong một triều đình, việc tham gia bàn luận về người nối ngôi có thể nằm trong phạm vi trách nhiệm chính trị của đại thần. Nhưng việc vượt quá giới hạn nào để trở thành chống lệnh hoặc âm mưu thay đổi quyền lực phải được xác định bằng hành động cụ thể và chứng cứ.

Đây là sự phân biệt quan trọng giữa bất đồng chính kiến trong nội bộ triều đình, tranh luận về lễ chế và hành vi phản nghịch theo quan niệm pháp luật đương thời.

Nếu không phân biệt các phạm trù ấy, người nghiên cứu rất dễ đọc lịch sử bằng kết quả cuối cùng: ai thất thế thì bị xem là sai, ai thắng thế thì được coi là chính đáng.

5. Vì sao Nguyễn Phúc Đảm được chọn?

Nguyễn Phúc Đảm là hoàng tử thứ tư của Gia Long và sau này trở thành Minh Mạng.

Ông được lập làm Hoàng thái tử năm 1816. Khi Gia Long qua đời vào cuối năm 1819, Nguyễn Phúc Đảm kế vị và lên ngôi năm 1820.

Trình tự cơ bản này được ghi nhận trong sử liệu triều Nguyễn. Đại Nam thực lục, phần chính biên đệ nhị kỷ về Minh Mạng, mở đầu bằng việc nhắc lại rằng ông được lập làm Hoàng thái tử năm Gia Long thứ 15, tức năm 1816, rồi nối ngôi khi Gia Long qua đời năm Gia Long thứ 18, tức năm 1819. Bản biên soạn và dịch thuật hiện đại cũng ghi nhận trình tự này.

Nhưng biết ai được chọn và biết vì sao người ấy được chọn là hai cấp độ khác nhau của nghiên cứu lịch sử.

Việc Nguyễn Phúc Đảm được lập Hoàng thái tử cho thấy quyết định kế vị đã được xác lập chính thức trước khi Gia Long qua đời. Nó không tự động chứng minh mọi người trong triều đình đều đồng thuận, cũng không cho phép chúng ta xác định đầy đủ động cơ của Gia Long nếu chưa khảo sát các văn bản liên quan.

Trong nghiên cứu, cần tách ba câu hỏi:

Một là, quyết định chính thức là gì?

Nguyễn Phúc Đảm được lập Hoàng thái tử năm 1816 và trở thành người kế vị khi Gia Long qua đời.

Hai là, những lý do nào được ghi nhận?

Cần khảo sát các lời dụ, ghi chép của chính sử, lời bàn của đại thần và các công trình nghiên cứu có dẫn nguồn. Những lời giải thích như tuổi tác, khả năng điều hành, sự lựa chọn của Gia Long hay tương quan giữa các nhánh hoàng tộc phải được truy về nguồn cụ thể trước khi dùng làm kết luận.

Ba là, những lý do nào chỉ là giả thuyết của người đời sau?

Một giả thuyết có thể hợp lý, nhưng tính hợp lý không thay thế được chứng cứ. Chẳng hạn, nhận định rằng Gia Long muốn tránh để một đại thần thao túng người kế vị là một cách giải thích cần được chứng minh bằng văn bản và bối cảnh, không nên trình bày như sự thật hiển nhiên.

Cần tránh một lối giải thích thường gặp trong lịch sử chính trị: vì người được chọn sau này đã trở thành hoàng đế và xây dựng được một triều đại có những cải cách đáng kể, người ta quay ngược lại cho rằng quyết định chọn ông chắc chắn đã đúng ngay từ đầu.

Kết quả về sau có thể giúp đánh giá hệ quả của quyết định, nhưng không tự nó chứng minh rằng quyết định ban đầu là tất yếu hoặc không có phương án thay thế.

Tương tự, những bất đồng và vụ án xuất hiện về sau cũng không tự động chứng minh rằng việc chọn Nguyễn Phúc Đảm đã tạo ra một cuộc khủng hoảng chính danh ngay từ đầu.

Muốn xác định điều đó, chúng ta phải nghiên cứu diễn biến thực tế, phản ứng của các thành viên hoàng tộc và cách triều đình xử lý những vấn đề phát sinh.

6. Ba lớp chính danh của một cuộc kế vị

Từ trường hợp Gia Long và Minh Mạng, có thể phân biệt ba lớp chính danh để phân tích.

Chính danh huyết thống

Đây là sự xác nhận rằng người kế vị thuộc dòng dõi hoàng tộc và có quan hệ gia đình phù hợp với trật tự quân chủ.

Nguyễn Phúc Đảm có tư cách huyết thống là con trai Gia Long. Mỹ Đường có tư cách huyết thống là cháu nội trưởng thuộc dòng Nguyễn Phúc Cảnh.

Hai tư cách ấy không giống nhau. Chính sự khác biệt đó khiến việc kế vị trở thành một vấn đề cần được giải thích bằng lễ chế và quyết định chính trị.

Chính danh thể chế và nghi lễ

Một người có quan hệ huyết thống phù hợp chưa chắc đã trở thành hoàng đế nếu chưa được xác lập vị trí kế vị theo trật tự triều đình.

Việc Nguyễn Phúc Đảm được lập Hoàng thái tử năm 1816 là một sự kiện quan trọng ở cấp độ này. Nó cho thấy sự lựa chọn đã được chính thức hóa trước khi chuyển giao ngai vàng.

Tuy nhiên, nghiên cứu vẫn cần làm rõ các bước xác lập, những quy tắc được viện dẫn và phản ứng của triều thần, thay vì cho rằng chỉ cần có quyết định của vua cha là mọi vấn đề về chính danh đã được giải quyết hoàn toàn.

Chính danh của quyền lực thực tế

Sau khi lên ngôi, một vị vua phải điều hành bộ máy nhà nước, tổ chức triều đình, duy trì quân đội và xử lý các mối quan hệ trong hoàng tộc cũng như xã hội.

Quyền lực thực tế có thể giúp một triều đại củng cố vị thế. Nhưng thành công trong việc cai trị không đồng nghĩa với việc mọi quyết định trước đó đều không có tranh luận.

Ngược lại, sự tồn tại của tranh luận về lễ chế cũng không đủ để phủ nhận tư cách hoàng đế của một người đã được xác lập theo trật tự chính trị đương thời.

Ba lớp chính danh này cần được xem xét đồng thời nhưng không được đánh đồng.

Một cuộc kế vị có thể được xác lập chính thức, được bộ máy nhà nước thực thi và dần củng cố bằng quyền lực thực tế, trong khi những câu hỏi về lễ chế hoặc vị trí của các nhánh hoàng tộc vẫn còn được đặt ra.

Đối với nghiên cứu Minh Mạng, đây là khung phân tích hữu ích hơn câu hỏi đơn giản rằng ông có chính danh hay không.

7. Từ việc kế vị đến vụ án Mỹ Đường năm 1824

Nếu Chương I dừng lại ở năm 1820, chúng ta mới chỉ hiểu được quá trình xác lập người kế vị. Nhưng để nghiên cứu đầy đủ vấn đề chính danh, cần đặt thêm một câu hỏi: địa vị của dòng Nguyễn Phúc Cảnh đã thay đổi như thế nào sau khi Minh Mạng lên ngôi?

Năm 1824, Nguyễn Phúc Mỹ Đường vướng vào một vụ án nghiêm trọng liên quan đến mẹ ông, Tống Thị Quyên. Những lời thuật về vụ việc trong các công trình đời sau có những điểm khác nhau, cả về cách mô tả sự kiện lẫn mức độ chắc chắn của kết luận.

Võ Hương An, trong bài khảo cứu Vụ án Mỹ Đường, đã đối chiếu cách trình bày của Trần Trọng Kim trong Việt Nam sử lược với cách kể của Phạm Văn Sơn trong Việt sử toàn thư. Sự khác biệt ấy cho thấy cần đặc biệt thận trọng khi kể lại vụ án và những hệ quả của nó đối với dòng dõi Nguyễn Phúc Cảnh.

Điều đó không có nghĩa là phải gạt bỏ mọi lời thuật về vụ án. Nó có nghĩa là phải trở lại những nguồn gần sự kiện nhất có thể, kiểm tra nguyên văn, niên đại, sự khác biệt giữa các bản và những phần chưa được xác nhận độc lập.

Cần phân biệt ít nhất ba vấn đề.

Thứ nhất, vụ án năm 1824 thực sự được ghi nhận như thế nào trong sử liệu triều Nguyễn?

Thứ hai, những biện pháp được áp dụng đối với Mỹ Đường và gia đình ông là gì, và căn cứ được triều đình viện dẫn ra sao?

Thứ ba, có bằng chứng nào cho thấy vụ án liên quan trực tiếp đến vấn đề kế vị năm 1816, hay mối liên hệ ấy chủ yếu là cách giải thích của những người nghiên cứu về sau?

Không thể dùng sự kiện xảy ra sau để tự động chứng minh động cơ của một quyết định trước đó. Nhưng cũng không nên bỏ qua khả năng rằng địa vị của các nhánh hoàng tộc và cách triều đình xử lý những thành viên có vị trí đặc biệt có thể ảnh hưởng đến quan hệ chính trị về sau.

Đây là nơi cần khảo cứu kỹ hơn, không phải nơi có thể kết luận trước.

Đặc biệt, khi chuyển sang nghiên cứu cuộc nổi dậy Lê Văn Khôi năm 1833, chúng ta phải xác định chính xác Mỹ Đường được nhắc đến trong tài liệu nào, vào thời điểm nào, và dưới hình thức nào. Việc một nhân vật được sử dụng làm biểu tượng chính danh trong một cuộc nổi dậy không tự động chứng minh rằng người ấy đã tổ chức hoặc tham gia một kế hoạch chính trị từ trước.

Tương tự, việc một số người viện dẫn dòng dõi Nguyễn Phúc Cảnh không chứng minh rằng mọi thành viên của dòng này đều có chung mục tiêu.

Một giả thuyết về mạng lưới chính trị chỉ có thể được chấp nhận khi các mắt xích được xác nhận bằng chứng cứ độc lập, có niên đại và nguồn gốc rõ ràng.

Vì vậy, vụ án Mỹ Đường sẽ là chiếc cầu nối từ Chương I sang các chương về Lê Văn Thành, Lê Văn Duyệt và Lê Văn Khôi, nhưng không được dùng làm bằng chứng thay thế cho những điều còn thiếu trong hồ sơ kế vị.

8. Minh Mạng bước lên ngai vàng: Chính danh đã được xác lập, nhưng câu hỏi lịch sử vẫn còn

Đến năm 1820, Nguyễn Phúc Đảm đã trở thành vua Minh Mạng. Việc ông được lập Hoàng thái tử từ năm 1816 và nối ngôi khi Gia Long qua đời là những sự kiện nền tảng của lịch sử triều Nguyễn.

Nhưng lịch sử không chỉ có những sự kiện đã được xác lập. Nó còn có những vấn đề cần được giải thích.

Gia Long đã lựa chọn trong hoàn cảnh nào? Các nguyên tắc lễ chế được hiểu và vận dụng ra sao? Vị trí của Mỹ Đường đã được bàn luận như thế nào? Nguyễn Văn Thành thực sự giữ vai trò gì trong vấn đề kế vị? Và đâu là giới hạn của những điều chúng ta có thể biết từ các nguồn còn lại?

Những câu hỏi ấy cần được giải quyết bằng khảo cứu, không phải bằng phán xét hồi cố.

Nếu nhìn từ phía Minh Mạng, việc được lập Hoàng thái tử là căn cứ chính trị quan trọng để ông kế vị. Nếu nhìn từ phía người nghiên cứu, việc ấy là điểm khởi đầu để khảo sát quá trình một quyết định của hoàng đế được xác lập, thực thi và duy trì.

Hai cách nhìn này không loại trừ nhau. Chúng chỉ trả lời hai câu hỏi khác nhau.

Điều quan trọng hơn là không biến một cuộc kế vị thành lời giải thích duy nhất cho mọi biến cố của cả triều đại. Những xung đột sau này có thể liên quan đến vấn đề chính danh, nhưng cũng có thể bắt nguồn từ sự tập trung quyền lực, lợi ích của các nhóm chính trị, chính sách hành chính hoặc những hoàn cảnh cụ thể khác.

Chúng ta phải để từng vấn đề được chứng minh bằng hồ sơ tương ứng.

Đối thoại cuối chương

Người nghiên cứu: Thưa vua Minh Mạng, việc tiên đế chọn ông làm người kế vị đã xác lập vị trí của ông trong triều đình. Nhưng sự xác lập ấy có đủ để giải quyết mọi câu hỏi về chính danh hay không?

Minh Mạng — đối thoại tái dựng: Một triều đại cần có trật tự kế vị để tránh tranh chấp quyền lực. Nhưng việc xác lập người kế vị và việc điều hành đất nước sau khi lên ngôi là hai công việc khác nhau. Người kế vị phải tiếp nhận trách nhiệm của quốc gia, không chỉ tiếp nhận ngai vàng.

Người nghiên cứu: Vậy điều gì cần được xem xét khi đánh giá một cuộc kế vị?

Minh Mạng — đối thoại tái dựng: Phải xét căn cứ huyết thống, nguyên tắc của triều đình, quyết định của tiên đế và những gì xảy ra sau khi chuyển giao quyền lực. Không nên chỉ nhìn vào kết quả cuối cùng rồi cho rằng mọi việc trước đó đều tất yếu.

Người nghiên cứu: Và nếu một quyết định được xác lập hợp thức nhưng về sau tạo ra những bất đồng hoặc hệ quả không mong muốn?

Minh Mạng — đối thoại tái dựng: Khi ấy, người nghiên cứu phải tìm hiểu từng sự kiện, từng quyết định và từng hệ quả. Không thể chỉ dùng một lời giải thích để thay thế toàn bộ lịch sử.

Những lời đối thoại trên là cách trình bày của tác giả nhằm làm rõ các vấn đề nghiên cứu, không phải lời phát biểu được ghi lại của Minh Mạng.

Kết luận: Từ chính danh của ngai vàng đến trách nhiệm của nhà nước

Chương I đặt nền móng cho toàn bộ cuốn sách bằng một nhận định phương pháp: cuộc kế vị Gia Long – Minh Mạng cần được nghiên cứu như một quá trình chính trị có nhiều lớp, chứ không chỉ là câu chuyện một người được chọn và một người không được chọn.

Những sự kiện cơ bản đã xác lập được trình tự: Nguyễn Phúc Cảnh qua đời năm 1801; Gia Long lên ngôi năm 1802; Nguyễn Phúc Đảm được lập Hoàng thái tử năm 1816; Gia Long qua đời năm 1819; Nguyễn Phúc Đảm kế vị và trở thành Minh Mạng năm 1820.

Nhưng ý nghĩa chính trị của quá trình ấy cần được khảo cứu sâu hơn. Đặc biệt, địa vị của Mỹ Đường, vai trò của Nguyễn Văn Thành và mối liên hệ giữa vấn đề kế vị với những biến cố về sau phải được phân tích bằng những nguồn cụ thể, không được suy diễn từ kết quả lịch sử.

Từ đây, câu hỏi về chính danh mở rộng thành câu hỏi về nhà nước.

Một vị vua có thể tiếp nhận quyền lực theo đúng trình tự mà triều đình thừa nhận. Nhưng làm thế nào để quyền lực ấy được sử dụng có hiệu quả? Làm thế nào để các quyết định của trung ương không chỉ được thi hành mà còn có thể được kiểm tra? Và làm thế nào để việc củng cố hoàng quyền trở thành năng lực của quốc gia, thay vì chỉ làm tăng quyền lực của người đứng đầu?

Đó là những vấn đề sẽ dẫn chúng ta sang Chương II: Minh Mạng nhìn thấy gì ở gia nghiệp của Gia Long?

Bởi trước khi hỏi Minh Mạng đã xây dựng được một nhà nước mạnh đến đâu, chúng ta phải hiểu ông đã tiếp nhận một quốc gia như thế nào, với những di sản, những giới hạn và những trung tâm quyền lực nào còn tồn tại.

Và câu hỏi xuyên suốt vẫn là:

Một cuộc kế vị có thể trao cho một người quyền lực để cai trị đất nước. Nhưng điều gì khiến quyền lực ấy trở thành năng lực xây dựng một quốc gia mạnh và một dân tộc có sức sống lâu dài?

Hoàng Phong Nhã 

Posted in: ĐỐI THOẠI VỚI MINH MẠNG