CHƯƠNG 1 - ĐỐI THOẠI VỚI VÕ NGUYÊN GIÁP

 ĐỐI THOẠI VỚI VÕ NGUYÊN GIÁP

TỪ NGƯỜI THẦY GIÁO ĐẾN VỊ TƯỚNG VÀ BÀI TOÁN GIỮA CHIẾN THẮNG, QUYỀN LỰC VÀ KIẾN TẠO QUỐC GIA

CHƯƠNG I

MỘT NGƯỜI THẦY BƯỚC VÀO LỊCH SỬ

1. Không nên bắt đầu Võ Nguyên Giáp từ quân đội

Khi nhắc đến Võ Nguyên Giáp, hình ảnh xuất hiện trước tiên trong ký ức lịch sử thường là một vị tướng.

Nhưng đó không phải điểm xuất phát của ông.

Võ Nguyên Giáp sinh ngày 25 tháng 8 năm 1911 tại An Xá, Lệ Thủy, Quảng Bình, trong một gia đình nhà Nho. Những năm tuổi trẻ của ông diễn ra trong một Việt Nam đang chịu sự thống trị của Pháp, nhưng đồng thời cũng đang xuất hiện nhiều luồng tư tưởng mới: quốc gia, dân tộc, cải cách, cách mạng và những ảnh hưởng ngày càng mạnh của các tư tưởng chính trị từ bên ngoài. 

Điều đáng chú ý là con đường đầu tiên của Võ Nguyên Giáp không phải con đường quân sự.

Ông từng tham gia phong trào học sinh tại Huế trong những năm 1925–1926; năm 1927 tham gia Tân Việt Cách mạng Đảng. Năm 1930 ông bị chính quyền Pháp bắt và kết án tù. Sau khi ra tù, ông tiếp tục hoạt động chính trị và đến những năm 1930 trở thành một nhà giáo, nhà báo và người tổ chức phong trào. 

Từ khoảng năm 1934 đến 1940, ông dạy lịch sử tại Trường Trung học tư thục Thăng Long ở Hà Nội, đồng thời hoạt động báo chí và tiếp tục học luật, kinh tế.

Đây là một chi tiết tưởng như nhỏ nhưng thực ra rất quan trọng.

Người sau này trở thành Tổng Tư lệnh đầu tiên của Quân đội Nhân dân Việt Nam đã bước vào đời bằng lịch sử, giáo dục và báo chí trước khi bước vào quân sự.

Điều đó giúp chúng ta hiểu Võ Nguyên Giáp theo một cách khác.

Ông không bắt đầu bằng câu hỏi:

“Đánh trận như thế nào?”

Mà trước đó, ông đã sống trong những câu hỏi:

Một dân tộc là gì?

Vì sao một nước mất độc lập?

Vì sao một xã hội thay đổi?

Con người có thể làm gì trước thời cuộc?

Và lịch sử được tạo nên bởi hoàn cảnh hay bởi con người?

Có lẽ chính ở đây mới bắt đầu hành trình của Võ Nguyên Giáp.

2. Người học lịch sử và câu hỏi về thời thế

Võ Nguyên Giáp dạy lịch sử.

Điều đó có ý nghĩa đặc biệt đối với một người sau này trở thành nhà chỉ huy quân sự.

Bởi lịch sử không chỉ là danh sách các triều đại, các cuộc chiến tranh và những năm tháng đã qua. Đối với một người hoạt động chính trị, lịch sử còn là kho kinh nghiệm về cách con người và quốc gia hành động trong hoàn cảnh bị giới hạn.

Một quốc gia có thể mạnh về quân sự nhưng suy yếu về chính trị.

Một triều đại có thể thắng nhiều trận nhưng vẫn mất nước.

Một dân tộc có thể yếu về vật chất nhưng tồn tại được nhờ tổ chức, ý chí và khả năng thích nghi.

Một nhà lãnh đạo có thể xuất hiện đúng thời điểm và biến một khả năng lịch sử thành hiện thực.

Nhưng ngược lại, một người có tài cũng có thể bị giới hạn bởi hoàn cảnh, bởi tổ chức mà mình thuộc về và bởi những quyết định của tập thể.

Võ Nguyên Giáp sau này sẽ sống trong chính những nghịch lý đó.

Vì thế, nghề dạy lịch sử của ông không nên được xem đơn thuần như một đoạn đời trước khi bước sang “sự nghiệp thật sự”.

Đó chính là một phần của sự nghiệp hình thành tư duy.

3. Nhà giáo trở thành nhà báo

Trong những năm 1936–1939, Võ Nguyên Giáp tham gia phong trào Mặt trận Dân chủ Đông Dương và hoạt động báo chí. Ông tham gia sáng lập hoặc biên tập một số tờ báo, trong đó có Lao động, Tiếng nói chúng ta, Tin tức, Dân chúng, đồng thời giữ vai trò Chủ tịch Ủy ban Báo chí Bắc Kỳ trong phong trào Đông Dương Đại hội. 

Đây là giai đoạn rất đáng nghiên cứu.

Bởi trước khi tổ chức một đội quân, ông đã học cách tổ chức con người bằng tư tưởng và thông tin.

Báo chí lúc đó không chỉ là nghề nghiệp.

Nó là một phương tiện tranh luận chính trị, vận động xã hội và truyền bá tư tưởng.

Điều này giúp chúng ta hiểu một đặc điểm quan trọng của lực lượng cách mạng Việt Nam thời kỳ đầu:

quân sự không tách rời chính trị.

Ngay cả tên gọi sau này của lực lượng đầu tiên do Võ Nguyên Giáp chỉ huy cũng phản ánh điều đó:

Đội Việt Nam Tuyên truyền Giải phóng quân.

“Tuyên truyền” đứng trước “giải phóng quân”.

Đây không phải một đội quân thuần túy theo nghĩa quân sự thông thường.

Nó vừa là lực lượng chiến đấu, vừa có nhiệm vụ tuyên truyền, tổ chức và mở rộng ảnh hưởng.

Đây là một trong những chìa khóa để hiểu tư tưởng chiến tranh nhân dân về sau.

4. Một người không đi theo con đường sĩ quan chuyên nghiệp

Ở đây cần tránh một cách kể quá đơn giản:

“Võ Nguyên Giáp không học trường quân sự nên tự học mà thành thiên tài.”

Lịch sử phức tạp hơn.

Ông đúng là không trưởng thành qua con đường sĩ quan chuyên nghiệp theo mô hình quân đội thuộc địa hoặc quân đội châu Âu. Nhưng ông cũng không bước vào quân sự trong một khoảng trống kiến thức.

Ông đã có nền tảng lịch sử, chính trị, báo chí và tổ chức.

Đặc biệt, từ năm 1940, con đường của ông thay đổi nhanh chóng.

Ông cùng Phạm Văn Đồng được cử sang Trung Quốc và gặp Nguyễn Ái Quốc tại Côn Minh vào đầu tháng 6 năm 1940. Đây là lần đầu tiên hai người gặp nhau.

Sau đó, Võ Nguyên Giáp được tiếp xúc với hoạt động huấn luyện cán bộ và được giới thiệu để học thêm về quân sự. Theo tư liệu của Bảo tàng Lịch sử Quốc gia, Nguyễn Ái Quốc đã dự kiến đưa ông cùng một số cán bộ tới Trường Quân chính Diên An, dù kế hoạch sau đó thay đổi do tình hình.

Điều này rất đáng lưu ý.

Võ Nguyên Giáp không phải một người “tự nhiên biết đánh trận”.

Ông được đào tạo, được giao nhiệm vụ, được đặt trong một mạng lưới tổ chức và được tiếp xúc với kinh nghiệm quân sự cách mạng.

Nhưng cũng không nên vì vậy mà phủ nhận vai trò cá nhân.

Chính khả năng học hỏi, tổ chức và chuyển hóa kiến thức thành hành động của từng con người mới quyết định một phần kết quả.

5. Cuộc gặp năm 1940 – bước ngoặt của một đời người

Đầu tháng 6 năm 1940 tại Thúy Hồ, Côn Minh, Võ Nguyên Giáp lần đầu gặp Nguyễn Ái Quốc.

Cuộc gặp này thường được kể như một câu chuyện biểu tượng.

Nhưng nếu bỏ lớp huyền thoại xuống, chúng ta thấy một sự kiện chính trị rất cụ thể.

Một người hoạt động cách mạng trong nước được đưa ra ngoài để kết nối với trung tâm lãnh đạo cách mạng.

Một mạng lưới liên lạc đang được xây dựng.

Một chiến lược mới đang hình thành.

Và một người sau này trở thành nhân vật quân sự chủ chốt được đặt vào đúng dòng chảy ấy. 

Cuộc gặp không biến Võ Nguyên Giáp thành một vị tướng ngay lập tức.

Nhưng nó mở ra một giai đoạn mới.

Cuối năm 1940 và đầu năm 1941, ông tham gia công tác đào tạo cán bộ ở khu vực Tĩnh Tây, Trung Quốc. Những lớp huấn luyện này nhằm chuẩn bị cán bộ cho phong trào trong nước. Các nội dung sau đó được phát triển thành tài liệu huấn luyện như Con đường giải phóng.

Ở đây có một điều rất đáng chú ý:

Võ Nguyên Giáp vẫn đang làm công việc của một người thầy.

Chỉ khác rằng lớp học bây giờ không còn là một trường trung học ở Hà Nội.

Đối tượng là những người chuẩn bị tham gia một cuộc cách mạng.

Nội dung không còn chỉ là lịch sử.

Nó là tổ chức, vận động quần chúng, xây dựng căn cứ và chuẩn bị cho đấu tranh vũ trang.

Nói cách khác:

Người thầy giáo đang chuyển từ dạy lịch sử sang tham gia tạo ra lịch sử.

6. Từ “người hiểu lịch sử” đến “người hành động trong lịch sử”

Đây có thể là một trong những bước chuyển quan trọng nhất trong cuộc đời Võ Nguyên Giáp.

Một người nghiên cứu lịch sử đứng bên ngoài lịch sử.

Một người hoạt động chính trị bước vào lịch sử.

Một người chỉ huy quân sự phải ra quyết định trong thời gian mà không có cơ hội chờ lịch sử trả lời.

Đó là sự khác biệt căn bản.

Người nghiên cứu có thể nói:

“Nếu khi ấy làm khác đi thì kết quả có thể khác.”

Người chỉ huy phải quyết định:

“Bây giờ phải làm gì?”

Và nếu quyết định sai, hậu quả không nằm trên giấy.

Nó nằm ở con người.

Đó là bài học mà Võ Nguyên Giáp sẽ phải đối diện nhiều lần trong đời.

Từ những trận đánh đầu tiên cho đến Biên giới.

Từ Hòa Bình đến Điện Biên Phủ.

Từ chiến tranh Đông Dương đến chiến tranh Việt Nam.

Và cả trong những vấn đề chính trị sau chiến tranh.

7. Cao Bằng – trường học đầu tiên của người chỉ huy

Năm 1941, Võ Nguyên Giáp trở về hoạt động tại Cao Bằng và tham gia xây dựng cơ sở cách mạng, tuyên truyền, giác ngộ quần chúng và tổ chức lực lượng. Năm 1942, ông phụ trách Ban Xung phong Nam tiến, thực hiện nhiệm vụ mở đường liên lạc giữa căn cứ Cao Bằng với khu vực miền xuôi. 

Đây là giai đoạn chúng ta không nên bỏ qua khi nghiên cứu sự hình thành của một nhà chỉ huy.

Bởi trước khi biết chỉ huy một trận đánh, ông phải học cách xây dựng một lực lượng có thể tồn tại.

Đường liên lạc. Cơ sở quần chúng. Đào tạo cán bộ. Tổ chức địa bàn. Tuyên truyền. Bảo mật. Di chuyển. Phối hợp.

Đó đều là những năng lực cần thiết của một cuộc chiến tranh mà sức mạnh không nằm đơn thuần ở súng đạn.

Và chính từ đây, một nguyên lý sẽ trở thành đặc điểm nổi bật của chiến tranh cách mạng Việt Nam -Muốn có quân đội, trước hết phải có tổ chức và có dân.

8. Tháng 12 năm 1944 – người thầy bước qua một cánh cửa

Ngày 22 tháng 12 năm 1944, Đội Việt Nam Tuyên truyền Giải phóng quân được thành lập với 34 chiến sĩ. Võ Nguyên Giáp được giao tổ chức và chỉ huy lực lượng này. Chỉ vài ngày sau, đội tiến hành hai trận Phai Khắt và Nà Ngần.

Từ đây, một con đường mới mở ra.

Nhưng cần nhìn thật kỹ.

Một đội quân 34 người chưa phải một quân đội.

Hai trận thắng chưa phải một chiến lược hoàn chỉnh.

Một người chỉ huy một đơn vị nhỏ chưa phải một Tổng Tư lệnh.

Những gì xảy ra sau đó mới là điều đáng nghiên cứu.

Làm thế nào một lực lượng nhỏ có thể phát triển, tổ chức quân sự có thể gắn với phong trào chính trị, từ chiến tranh du kích có thể chuyển sang những chiến dịch ngày càng lớn, một người chưa từng trải qua con đường đào tạo sĩ quan truyền thống lại có thể chỉ huy những đội quân hàng vạn, rồi hàng chục vạn người?

Và quan trọng nhất trong quá trình ấy, cái gì thuộc về tài năng cá nhân Võ Nguyên Giáp, cái gì thuộc về tổ chức, cái gì thuộc về hoàn cảnh lịch sử và cái gì thuộc về sự hỗ trợ quốc tế?

Đây sẽ là câu hỏi xuyên suốt cuốn sách.

9. Đối thoại

Hưng Quốc hỏi:

Thưa ông Giáp, người ta thường nhớ đến ông như một vị tướng. Nhưng trước khi cầm quân, ông từng là một người thầy dạy lịch sử. Ông nghĩ nghề dạy học đã cho ông điều gì khi bước vào chiến tranh?

Võ Nguyên Giáp:

Có lẽ trước hết là hiểu rằng một con người không sống tách khỏi hoàn cảnh lịch sử của mình. Nhưng hiểu lịch sử và làm nên lịch sử là hai việc khác nhau. Khi bước vào chiến đấu, mỗi quyết định đều phải trả giá bằng thực tế.

Hưng Quốc hỏi:

Vậy có phải người chỉ huy giỏi trước hết phải là người biết học?

Câu trả lời của lịch sử có lẽ là:

Đúng, nhưng chưa đủ.

Người chỉ huy phải biết học từ sách vở.

Phải học từ đồng đội.

Phải học từ đối phương.

Phải học từ thất bại.

Và đặc biệt phải biết học từ thực tế.

Nhưng học được mà không dám quyết định thì vẫn không thể chỉ huy.

Ngược lại, chỉ biết quyết định mà không biết học thì sớm muộn cũng bị chính thực tế đánh bại.

Đây chính là một trong những nghịch lý lớn nhất của quyền lực:

Quyền lực càng lớn, cái giá của một quyết định sai càng lớn; vì vậy người có quyền lực càng phải có khả năng nghe, học và sửa sai.

10. Hưng Quốc nhìn người tướng từ điểm xuất phát

Nhìn lại những năm đầu đời của Võ Nguyên Giáp, có thể thấy một chuỗi phát triển:

Gia đình và quê hương → giáo dục → phong trào học sinh → hoạt động chính trị → tù đày → báo chí → dạy học → tổ chức quần chúng → đào tạo cán bộ → xây dựng cơ sở → quân sự → chỉ huy.

Không có một bước nào tự nó giải thích được toàn bộ con người Võ Nguyên Giáp.

Nhưng tất cả cùng tạo nên một con người có khả năng kết hợp nhiều lĩnh vực:

lịch sử + chính trị + giáo dục + tuyên truyền + tổ chức + quân sự.

Đó có thể là một trong những chìa khóa để hiểu sự nghiệp của ông.

Không phải chỉ vì ông “giỏi quân sự”, mà vì ông bước vào quân sự sau một quá trình dài hình thành năng lực tổ chức con người và hiểu thời thế.

Đây là điểm mà chúng ta cần giữ lại khi bước sang chương sau.

Bởi khi một người thầy giáo trở thành người chỉ huy một đội quân nhỏ, câu hỏi không còn là:

“Ông có phải là thiên tài quân sự ngay từ đầu không?”

Mà là:“Ông đã học những gì, từ ai, trong hoàn cảnh nào, và bằng cách nào những kiến thức ấy được chuyển hóa thành năng lực tổ chức chiến tranh?”

Đó là câu hỏi lịch sử có thể kiểm chứng bằng tư liệu.

Và đó cũng là cách tiếp cận phù hợp với Hưng Quốc:

Không thần thoại hóa tài năng.

Không phủ nhận tài năng.

Tìm xem tài năng được hình thành như thế nào.

Hoàng Phong Nhã 

TÀI LIỆU THAM KHẢO CHÍNH CỦA CHƯƠNG I

Bảo tàng Lịch sử Quốc gia, “Đề cương tuyên truyền kỷ niệm 110 năm ngày sinh Đại tướng Võ Nguyên Giáp” — cung cấp niên biểu chính thức về tuổi trẻ, hoạt động chính trị, báo chí, sang Trung Quốc, trở về Cao Bằng và thành lập Đội Việt Nam Tuyên truyền Giải phóng quân. �

Bảo Tàng Lịch Sử

Bảo tàng Lịch sử Quốc gia, “Đại tướng Võ Nguyên Giáp với báo chí cách mạng (1925–1945)” — về hoạt động báo chí và quá trình tiếp xúc, làm báo cùng Nguyễn Ái Quốc. �

Bảo Tàng Lịch Sử

Bảo tàng Lịch sử Quốc gia, “Cuộc gặp đầu tiên giữa ông Võ Nguyên Giáp và lãnh tụ Nguyễn Ái Quốc” — về cuộc gặp tại Côn Minh năm 1940, hoạt động huấn luyện cán bộ và quá trình chuẩn bị trở về Việt Nam. �

Bảo Tàng Lịch Sử +1

Bộ Quốc phòng, tiểu sử Đại tướng Võ Nguyên Giáp — đối chiếu niên biểu hoạt động từ phong trào dân chủ, báo chí, Cao Bằng đến thành lập Đội Việt Nam Tuyên truyền Giải phóng quân. �

Ministry of Defense

Bảo tàng Lịch sử Quốc gia, tài liệu về Võ Nguyên Giáp và Tổng khởi nghĩa tháng 8-1945 qua nguồn lưu trữ — trong đó có tư liệu lưu trữ của chính quyền thuộc địa về việc bắt giữ và kết án Võ Giáp năm 1930, cùng tư liệu về hoạt động năm 1940–1941. �

Bảo Tàng Lịch Sử

Posted in: ĐỐI THOẠI VỚI VÕ NGUYÊN GIÁP