Thứ Tư, 14 tháng 10, 2026

CHƯƠNG 3 - ĐỐI THOẠI VỚI V.I. LENIN - CÁCH MẠNG HAY CẢI CÁCH?

ĐỐI THOẠI HƯNG QUỐC VỚI V.I. LENIN

Giữa Cách mạng và Kiến quốc

Quyền lực thuộc về ai và được kiểm soát như thế nào?

CHƯƠNG III

CÁCH MẠNG HAY CẢI CÁCH?

Các đoạn chỉnh lý trọng tâm

1. Bổ sung vào cuối mục 1: Năm 1905 và sự xuất hiện của Xô viết

Sự xuất hiện của các Xô viết năm 1905 đặt ra một vấn đề quan trọng hơn việc phong trào công nhân đã có thêm một tổ chức. Nó cho thấy một hình thức đại diện chính trị có thể nảy sinh từ chính hoạt động tập thể của những người lao động, chứ không nhất thiết được thiết lập từ trên xuống bởi một đảng đã có sẵn.

Tuy nhiên, cần phân biệt nguồn gốc đại diện với phạm vi đại diện.

Các Xô viết đại biểu công nhân hình thành từ những đại biểu được lựa chọn tại nơi làm việc, thường gắn với các cuộc đình công và nhu cầu phối hợp hành động. Cơ cấu cụ thể thay đổi theo địa phương và hoàn cảnh. Các Xô viết không phải những cơ quan có cùng một quy chế thống nhất trên toàn nước Nga, cũng không phải ngay từ đầu đã đại diện cho toàn bộ dân chúng.

Đây là điểm cần làm rõ. Đại diện công nhân không đồng nghĩa với đại diện đầy đủ cho công nhân, nông dân, binh sĩ và mọi nhóm xã hội khác. Một thiết chế có thể có cơ sở xã hội thực sự mà vẫn chỉ đại diện cho một bộ phận của xã hội.

Đối với Lenin, các Xô viết có ý nghĩa vì chúng cho thấy quần chúng có thể tự hình thành những cơ quan đấu tranh và đại diện trong thời kỳ khủng hoảng. Nhưng sự xuất hiện của một cơ quan đại diện chưa tự giải quyết được vấn đề ai sẽ nắm quyền lực nhà nước, càng chưa bảo đảm rằng quyền lực ấy sẽ được kiểm soát sau khi chuyển giao.

Bởi vậy, cần tách ba vấn đề: người dân có khả năng tổ chức hay không; tổ chức có đại diện cho ai; và tổ chức có đủ tính chính danh để thực hiện những quyền lực nào.

Ba vấn đề này liên quan với nhau, nhưng không thể dùng câu trả lời cho vấn đề thứ nhất để mặc nhiên kết luận hai vấn đề còn lại.

2. Thay mục 3 bằng phiên bản sau: Tháng Hai 1917 và sự phân chia quyền lực

3. Tháng Hai 1917: Chế độ sụp đổ, câu hỏi đại diện vẫn chưa được giải quyết

Tháng Hai năm 1917, chế độ quân chủ Nga sụp đổ trong một cuộc cách mạng phát triển từ biểu tình, đình công và sự tan rã lòng trung thành của một bộ phận quân đội. Nhưng sự sụp đổ của chế độ cũ không lập tức tạo ra một chính quyền có quyền lực thống nhất.

Chính phủ Lâm thời được thành lập. Đồng thời, Xô viết Petrograd của đại biểu công nhân và binh sĩ trở thành một trung tâm quyền lực quan trọng, có ảnh hưởng đến phong trào quần chúng và quân đội. Tình trạng này thường được gọi là “hai chính quyền”, dù trên thực tế đây là sự phân chia và cạnh tranh quyền lực giữa những thiết chế có cơ sở xã hội, nguồn lực và thẩm quyền khác nhau, chứ không phải hai bộ máy nhà nước hoàn chỉnh và ngang nhau về mọi mặt.

Muốn hiểu vai trò của các Xô viết trong năm 1917, cần trả lời một câu hỏi cụ thể: chúng đại diện cho ai, và sự đại diện ấy được hình thành bằng cách nào?

Xô viết công nhân dựa trên đại biểu được lựa chọn từ các đơn vị lao động; Xô viết binh sĩ dựa trên đại biểu của các đơn vị quân đội. Cơ chế lựa chọn, quy mô đại diện và quan hệ giữa đại biểu với người lựa chọn không hoàn toàn giống nhau ở mọi nơi. Thành phần của các Xô viết cũng thay đổi theo sự phát triển của phong trào và tương quan giữa các lực lượng chính trị.

Vì vậy, không nên đồng nhất các Xô viết với toàn thể nhân dân Nga. Chúng là những cơ quan đại diện có cơ sở xã hội cụ thể, nổi lên trong một cuộc khủng hoảng cách mạng. Chúng có thể phản ánh ý chí của những nhóm tham gia, nhưng mức độ đại diện cho toàn xã hội vẫn là một câu hỏi cần được kiểm tra.

Cũng cần phân biệt người dân lựa chọn đại biểu với việc đại biểu quyết định thay họ. Một cơ chế đại diện có ý nghĩa chính trị không chỉ vì nó cho phép người dân tham gia lựa chọn, mà còn vì đại biểu phải duy trì mối liên hệ với những người đã trao quyền cho mình. Khả năng chất vấn, thay thế đại biểu và kiểm tra quyết định là những yếu tố ảnh hưởng đến chất lượng đại diện.

Lenin nhìn thấy ở các Xô viết khả năng hình thành một hình thức quyền lực khác với nhà nước nghị viện thông thường. Nhưng không phải mọi người tham gia Xô viết đều đồng ý với Lenin, và các Xô viết cũng không tự động trở thành công cụ của Bolshevik. Trong những tháng đầu sau Tháng Hai, các lực lượng xã hội chủ nghĩa khác có ảnh hưởng lớn trong nhiều Xô viết; lập trường của các cơ quan này thay đổi theo diễn biến chính trị.

Sự khác biệt ấy rất quan trọng. Một Xô viết có thể là cơ quan đại diện của công nhân và binh sĩ mà không đồng nghĩa với việc nó đã chấp nhận chương trình của Lenin. Một phong trào có thể ủng hộ một hình thức đại diện mà chưa ủng hộ một đảng cụ thể nắm độc quyền quyền lực nhân danh hình thức ấy.

Tháng Tư năm 1917, Lenin đưa ra Luận cương Tháng Tư, chủ trương không tiếp tục ủng hộ Chính phủ Lâm thời và đấu tranh giành đa số trong các Xô viết. Khi Bolshevik còn chưa có đa số tại nhiều cơ quan đại diện, Lenin nhấn mạnh việc giải thích lập trường của mình và thuyết phục quần chúng.

Điểm này cho thấy Lenin không thể đơn giản được mô tả như người cho rằng đảng có thể thay thế hoàn toàn quá trình vận động chính trị của quần chúng. Trong giai đoạn này, ông hiểu rằng muốn chuyển đổi quyền lực, Bolshevik phải giành được sự ủng hộ rộng hơn.

Nhưng câu hỏi về đại diện vẫn còn đó: nếu một đảng giành được đa số trong một số cơ quan đại diện, điều ấy cho phép đảng thực hiện những quyết định nào? Đa số trong một thiết chế có đồng nghĩa với quyền đại diện cho mọi nhóm xã hội, kể cả những người không ủng hộ đảng ấy, hay không?

Đây không chỉ là câu hỏi về Lenin. Đó là vấn đề chung của mọi hệ thống đại diện: quyền lực được trao trong một phạm vi cụ thể không nên mặc nhiên được diễn giải thành quyền lực vô hạn trong mọi phạm vi khác.

3. Thay mục 4 bằng phiên bản sau: “Toàn bộ quyền lực về tay các Xô viết”

4. “Toàn bộ quyền lực về tay các Xô viết”: Đại diện cho ai, và quyền lực đến đâu?

Khẩu hiệu “Toàn bộ quyền lực về tay các Xô viết” là một trong những điểm then chốt trong chiến lược của Lenin năm 1917. Nhưng muốn đánh giá ý nghĩa của khẩu hiệu, phải phân biệt ba chủ thể: các Xô viết với tư cách cơ quan đại diện; Bolshevik với tư cách một đảng chính trị; và Lenin với tư cách người đề xuất, bảo vệ một chiến lược cụ thể.

Ba chủ thể này có liên hệ chặt chẽ nhưng không đồng nhất.

Các Xô viết được hình thành từ phong trào công nhân, binh sĩ và, ở những hình thức khác, nông dân. Thành phần, cơ chế lựa chọn đại biểu và tương quan chính trị bên trong các Xô viết thay đổi theo thời gian. Trong nhiều giai đoạn đầu năm 1917, các lực lượng Menshevik và Xã hội chủ nghĩa Cách mạng có ảnh hưởng lớn. Bolshevik chỉ dần giành được sự ủng hộ rộng hơn trong bối cảnh chiến tranh tiếp diễn, khủng hoảng chính phủ và sự thay đổi thái độ của quần chúng.

Do đó, khẩu hiệu trao quyền cho các Xô viết không đồng nghĩa với việc ngay từ đầu trao quyền cho Bolshevik. Nó cũng không có nghĩa mọi Xô viết đều có cùng quan điểm về chiến lược cách mạng.

Đối với Lenin, các Xô viết có tiềm năng trở thành cơ sở của một hình thức nhà nước mới, thay thế bộ máy mà ông xem là gắn với sự thống trị của giai cấp tư sản. Ông muốn quyền lực nhà nước chuyển sang những cơ quan đại diện của công nhân, binh sĩ và nông dân, thay vì tiếp tục thuộc về Chính phủ Lâm thời.

Nhưng từ ý tưởng về quyền lực Xô viết đến việc Bolshevik trở thành lực lượng thống trị trong nhà nước mới là một quá trình chính trị cụ thể, không phải hai sự kiện đồng nhất.

Cần đặc biệt tránh hồi chiếu kết quả Tháng Mười về những tháng trước đó. Việc Bolshevik giành được ảnh hưởng và quyền lực sau này không có nghĩa họ đã luôn đại diện cho đa số trong các Xô viết, càng không có nghĩa họ đã đại diện cho toàn thể dân chúng Nga ngay từ khi Lenin đưa ra khẩu hiệu.

Vấn đề cốt lõi nằm ở quan hệ giữa đại diện và quyền lực.

Một cơ quan đại diện có thể có tính chính danh nhờ người dân tham gia lựa chọn đại biểu. Nhưng để biết nó có thực sự chịu trách nhiệm trước những người được đại diện hay không, cần xem đại biểu có thể bị chất vấn và thay thế như thế nào, quyết định có thể bị tranh luận ra sao, và các nhóm thiểu số có được tiếp tục tổ chức, phát biểu và vận động hay không.

Nếu quyền lực được trao cho một cơ quan đại diện nhưng quyền tranh luận, cạnh tranh và thay thế dần bị thu hẹp, thì nguồn gốc đại diện ban đầu không đủ để bảo đảm tính đại diện lâu dài.

Đây là câu hỏi mà Hưng Quốc muốn đặt ra bên cạnh lý luận về nhà nước của Lenin: một thiết chế có thể được hình thành từ phong trào quần chúng, nhưng điều gì bảo đảm rằng nó tiếp tục chịu sự kiểm soát của quần chúng sau khi nắm quyền?

4. Bổ sung vào cuối mục 6: Phân biệt Lenin, đảng Bolshevik và chính quyền sau Tháng Mười

Ba cấp độ cần phân biệt khi đọc Tháng Mười

Để hiểu lịch sử từ Tháng Mười 1917 trở đi, cần tránh gộp mọi quyết định và diễn biến vào một chủ thể duy nhất mang tên Lenin.

Cấp độ thứ nhất là Lenin với tư cách nhà tư tưởng và chiến lược gia. Những văn bản như Luận cương Tháng Tư và các bài viết tháng Chín thể hiện lập luận riêng của ông về tình thế cách mạng, thời cơ giành chính quyền và hình thức nhà nước cần được thiết lập.

Cấp độ thứ hai là Bolshevik với tư cách một đảng chính trị. Đảng có cơ cấu lãnh đạo, các cuộc thảo luận nội bộ và những bất đồng về thời điểm, phương thức khởi nghĩa. Lenin có ảnh hưởng đặc biệt lớn, nhưng không phải mọi quyết định của đảng đều là sự thực hiện nguyên vẹn một ý tưởng cá nhân của ông; cũng không phải mọi thành viên Bolshevik đều có cùng quan điểm trong mọi thời điểm.

Cấp độ thứ ba là chính quyền Xô viết sau Tháng Mười. Khi một lực lượng cách mạng chuyển từ hoạt động đối lập sang điều hành nhà nước, các quyết định của nó không chỉ còn là chiến lược của một phong trào. Chúng trở thành chính sách có tác động đến toàn xã hội, bao gồm cả những người không ủng hộ chính quyền.

Ở cấp độ này, cần khảo sát từng quyết định, hoàn cảnh, chủ thể thực hiện và hậu quả cụ thể. Không thể tự động quy mọi chính sách của nhà nước Xô viết trong những năm tiếp theo cho một câu nói của Lenin trước Tháng Mười. Ngược lại, cũng không thể dùng hoàn cảnh khó khăn sau cách mạng để miễn trừ Lenin và giới lãnh đạo Bolshevik khỏi việc xem xét trách nhiệm đối với những quyết định mà họ thực sự đề xuất hoặc ủng hộ.

Phân biệt ba cấp độ không nhằm giảm nhẹ trách nhiệm lịch sử. Nó nhằm xác định trách nhiệm chính xác hơn.

Một tư tưởng có thể tạo ra định hướng cho hành động, nhưng không phải mọi kết quả đều được quyết định chỉ bởi tư tưởng ấy. Một đảng có thể đưa ra quyết định tập thể, nhưng mức độ ảnh hưởng của từng lãnh đạo cần được xác định bằng tư liệu. Một nhà nước có thể chịu sức ép từ chiến tranh, khủng hoảng và xung đột, nhưng những hoàn cảnh ấy không tự động chứng minh rằng mọi biện pháp được áp dụng đều là cần thiết hoặc chính đáng.

Đây là nguyên tắc quan trọng để chương tiếp theo không biến thành một bản cáo trạng giản đơn, cũng không trở thành sự biện hộ cho quyền lực nhân danh cách mạng.

5. Thay mục 7 bằng phiên bản cô đọng hơn

7. Từ đại diện cách mạng đến nguy cơ độc quyền đại diện

Lenin nhìn thấy một vấn đề có thật: nếu không có tổ chức và năng lực hành động tập thể, xã hội có thể không đủ sức phá vỡ một cấu trúc quyền lực kháng cự cải cách.

Nhưng sự cần thiết của tổ chức không tự động chứng minh rằng một tổ chức duy nhất phải có quyền đại diện độc quyền cho xã hội.

Từ kinh nghiệm năm 1917, cần phân biệt ba mệnh đề:

  • Một lực lượng có thể tổ chức một bộ phận xã hội.
  • Lực lượng ấy có thể giành được đa số trong một cơ quan đại diện hoặc giành quyền kiểm soát nhà nước.
  • Lực lượng ấy có quyền đại diện vô thời hạn cho toàn thể xã hội.

Mệnh đề thứ nhất không tự động chứng minh mệnh đề thứ hai; mệnh đề thứ hai càng không tự động chứng minh mệnh đề thứ ba.

Một đảng có thể đóng vai trò quyết định trong việc tổ chức cách mạng. Nhưng khi đảng nắm quyền nhà nước, tính chính đáng của những quyết định tiếp theo phải được xem xét trên cơ sở quyền lực mà xã hội thực sự trao, phạm vi ủy quyền, trách nhiệm giải trình và khả năng thay thế người lãnh đạo.

Đây là điểm Hưng Quốc bổ sung vào bài toán của Lenin. Vấn đề không chỉ là ai có khả năng giành chính quyền, mà còn là ai có quyền kiểm tra người đang nắm chính quyền.

Nếu tổ chức được xem là cần thiết để nhân dân có sức mạnh, thì tổ chức cũng phải có cơ chế để quyền lực của nó không tách khỏi nhân dân. Nếu đại diện được coi là cần thiết để xã hội hành động, thì đại diện phải có giới hạn và chịu trách nhiệm.

Đại diện là một quan hệ ủy quyền, không phải giấy chứng nhận sở hữu ý chí của người được đại diện.

6. Thay mục 10 bằng phiên bản sau

10. Đối thoại: Lenin, Bolshevik và quyền đại diện

Đây là đối thoại tư tưởng được dựng lại, không phải lời trích dẫn lịch sử của Lenin.

Lenin: Anh nói về giới hạn quyền lực. Nhưng nếu quyền lực cũ không chịu thay đổi, ai có thể tổ chức xã hội đủ mạnh để buộc nó thay đổi?

Hưng Quốc: Một lực lượng có tổ chức là cần thiết. Tôi không phủ nhận vai trò của đảng, của lãnh đạo hay của chiến lược. Tôi đặt câu hỏi về phạm vi quyền lực mà tổ chức ấy được trao sau khi giành thắng lợi.

Lenin: Nếu một lực lượng cách mạng giành được sự ủng hộ của đa số trong các Xô viết, chẳng lẽ nó không có quyền hành động theo chương trình của mình?

Hưng Quốc: Nó có quyền hành động trong phạm vi ủy quyền và những quy tắc chính trị được thừa nhận. Nhưng cần phân biệt đa số trong một cơ quan đại diện với toàn thể xã hội. Đa số có quyền quyết định, song quyền ấy không nên xóa bỏ quyền tồn tại, tranh luận và vận động hợp pháp của thiểu số.

Lenin: Nhưng trong một cuộc cách mạng, những lực lượng đối lập có thể bảo vệ trật tự cũ và làm thất bại sự thay đổi.

Hưng Quốc: Khi có hành vi bạo lực hoặc phá hoại, cần xem xét bằng chứng và trách nhiệm cụ thể. Nhưng bất đồng chính trị không tự động đồng nghĩa với phá hoại. Nếu mọi người phản đối chính quyền đều bị coi là kẻ thù của cách mạng, thì chính quyền sẽ mất khả năng phân biệt giữa mối đe dọa thực sự và sự phê bình cần thiết.

Lenin: Anh muốn đặt giới hạn cho chính quyền ngay cả khi nó đang đối mặt với những nguy cơ sống còn?

Hưng Quốc: Tôi cho rằng hoàn cảnh khẩn cấp có thể đòi hỏi những biện pháp đặc biệt. Nhưng những biện pháp ấy phải có căn cứ, phạm vi và điều kiện chấm dứt. Nếu không, ngoại lệ có thể trở thành phương thức cai trị thường xuyên.

Lenin: Còn nếu những thiết chế anh đề xuất không đủ sức bảo vệ thành quả cách mạng?

Hưng Quốc: Khi ấy chúng cần được thiết kế tốt hơn và được xã hội bảo vệ. Nhưng nếu thành quả cách mạng chỉ có thể tồn tại bằng cách loại bỏ mọi cơ chế kiểm soát quyền lực, chúng ta phải hỏi liệu thành quả ấy có đang làm suy yếu chính mục tiêu giải phóng mà nó tuyên bố theo đuổi hay không.

Lenin: Anh không phủ nhận vai trò của đảng tiên phong?

Hưng Quốc: Không. Tôi phân biệt vai trò tiên phong với quyền đại diện độc quyền. Một đảng có thể đề xuất đường lối, tổ chức hành động và thuyết phục xã hội. Nhưng không nên từ vai trò lãnh đạo trong một giai đoạn suy ra quyền quyết định vô hạn đối với toàn bộ tương lai quốc gia.

Lenin: Vậy theo anh, thắng lợi cách mạng chưa đủ?

Hưng Quốc: Đúng. Thắng lợi giải quyết câu hỏi ai nắm quyền. Kiến quốc phải giải quyết câu hỏi quyền lực được tổ chức ra sao. Một trật tự chính đáng còn phải trả lời câu hỏi ai có quyền chất vấn, kiểm soát và thay thế người cầm quyền.

Sự khác biệt giữa hai cách tiếp cận nằm ở trọng tâm. Lenin tìm cách giải quyết bài toán chuyển giao quyền lực trong một cuộc khủng hoảng cách mạng. Hưng Quốc đặt thêm yêu cầu về cơ chế đại diện, trách nhiệm giải trình và giới hạn quyền lực sau chuyển giao.

7. Thay mục 11 bằng một kết luận phân tích ngắn

11. Quy luật vận hành: Đại diện phải đi cùng trách nhiệm

Từ năm 1905 đến Tháng Mười 1917, có thể rút ra ba kết luận.

Thứ nhất, sức mạnh xã hội không tự động trở thành sức mạnh chính trị. Nó cần tổ chức, khả năng phối hợp và một phương án hành động.

Thứ hai, sự đại diện không tự động tạo ra quyền lực chính đáng trong mọi phạm vi. Một tổ chức đại diện cho công nhân hoặc binh sĩ không vì thế mà mặc nhiên đại diện cho toàn thể dân chúng; một đảng giành được đa số trong một cơ quan đại diện cũng không tự động có quyền loại bỏ mọi hình thức đối lập.

Thứ ba, giành chính quyền không đồng nghĩa với xây dựng xong nhà nước. Khi một lực lượng chuyển từ đối lập sang cầm quyền, tiêu chuẩn đánh giá phải mở rộng từ năng lực hành động sang năng lực quản trị, bảo vệ quyền lợi và chịu trách nhiệm.

Bởi vậy, bài toán kiến quốc cần nối liền ba yếu tố: năng lực tổ chức, tính chính đáng của đại diện và cơ chế kiểm soát quyền lực.

Thiếu tổ chức, xã hội có thể bất lực trước quyền lực cũ. Thiếu đại diện có trách nhiệm, tổ chức có thể tách khỏi những người mà nó tuyên bố phục vụ. Thiếu cơ chế kiểm soát, thắng lợi chính trị có thể tạo ra một trung tâm quyền lực mới khó bị chất vấn.

Đó là giới hạn mà Hưng Quốc muốn đặt ra cho mọi lực lượng nhân danh nhân dân, bất kể lực lượng ấy xuất hiện dưới hình thức cách mạng hay cải cách.

8. Thay mục 12 bằng kết luận chương ngắn hơn

12. Kết luận chương: Từ giành quyền lực đến kiểm soát quyền lực

Từ năm 1905 đến Tháng Mười 1917, Lenin phát triển một chiến lược nhằm chuyển sức mạnh của phong trào cách mạng thành quyền lực nhà nước. Ông nhìn thấy giới hạn của cải cách trong một chế độ có những trung tâm quyền lực không chịu thay đổi, đồng thời nhận ra vai trò của tổ chức và thời cơ chính trị.

Các Xô viết giữ vị trí quan trọng trong quá trình này, nhưng không thể đồng nhất chúng với toàn thể nhân dân Nga, cũng không thể đồng nhất chúng với Bolshevik. Cần phân biệt cơ quan đại diện, đảng chính trị và chính quyền được hình thành sau cách mạng. Chỉ khi phân biệt ba cấp độ ấy, ta mới có thể đánh giá đúng ai đưa ra quyết định, ai thực hiện quyết định và ai phải chịu trách nhiệm về hậu quả.

Lenin không phải toàn bộ lịch sử Bolshevik; Bolshevik cũng không phải toàn bộ xã hội Nga. Nhưng tư tưởng, quyết định của Lenin và những chính sách mà ông ủng hộ vẫn phải được xem xét nghiêm túc trong phạm vi trách nhiệm lịch sử của ông.

Đóng góp quan trọng của Lenin trong giai đoạn này là đặt ra bài toán giành và chuyển giao quyền lực. Câu hỏi Hưng Quốc bổ sung là làm thế nào để quyền lực sau chuyển giao tiếp tục chịu sự kiểm soát của xã hội.

Một quốc gia không chỉ cần lực lượng đủ sức thay đổi chính quyền. Nó cần những thiết chế bảo đảm rằng người được trao quyền không thể tự biến mình thành chủ sở hữu ý chí của toàn dân.

Từ đây, cuộc đối thoại chuyển sang câu hỏi sâu hơn: nhà nước là gì, quyền lực nhà nước thuộc về ai, và bằng cách nào quyền lực ấy có thể được tổ chức mà không trở thành độc quyền?

CHƯƠNG IV: NHÀ NƯỚC VÀ CÁCH MẠNG

Nhà nước là công cụ của giai cấp hay là thiết chế của quốc gia?

Hoàng Phong Nhã


0 nhận xét:

Đăng nhận xét

 
Design by Free WordPress Themes | Bloggerized by Lasantha - Premium Blogger Themes | LunarPages Coupon Code