4:18 AM
Hoàng Phong Nhã
ĐỐI THOẠI VỚI MAHATMA GANDHI
CHƯƠNG II
PUTLIBAI – TÔN GIÁO ĐI VÀO ĐỜI SỐNG NHƯ THẾ NÀO?
Nếu Chương I đặt Gandhi vào gia đình, xã hội và thời đại của ông, thì chương này đi vào một con người thường xuất hiện rất sớm trong mọi câu chuyện về Gandhi: Putlibai, mẹ ông.
Trong hồi ức của Gandhi, Putlibai là một người phụ nữ sùng đạo, nghiêm túc với lời nguyện, có khả năng chịu đựng và giữ kỷ luật bản thân.
Hình ảnh ấy rất quan trọng.
Nhưng cũng chính vì quá đẹp, nó dễ trở thành huyền thoại.
Một cách kể quen thuộc có thể đi thẳng từ:
Putlibai → tôn giáo → đạo đức → Ahimsa → Gandhi.
Lịch sử không đơn giản như thế.
Putlibai có thể là một nguồn ảnh hưởng quan trọng đối với Gandhi.
Nhưng ảnh hưởng không phải là định mệnh.
Và tôn giáo mà Gandhi tiếp nhận từ gia đình cũng không phải một hệ thống tư tưởng hoàn chỉnh mà ông chỉ việc sao chép.
Ông tiếp nhận nó, sống trong nó, có lúc vi phạm nó, nghi ngờ nó, thử nghiệm với nó, rồi về sau ông tái diễn giải nó.
Vì vậy, câu hỏi của chương này không phải “Putlibai đã tạo ra Gandhi như thế nào?”, mà là: “Một đứa trẻ đã học cách biến niềm tin tôn giáo thành một nguyên tắc sống như thế nào?”
1. PUTLIBAI TRONG KÝ ỨC CỦA GANDHI
Khi đọc Gandhi kể về mẹ mình, điều đầu tiên cần nhớ là chúng ta đang đọc Gandhi trưởng thành nhớ về Putlibai.
Đây là một nguồn cực kỳ quý giá, nhưng nó không phải camera ghi hình quá khứ.
Trong The Story of My Experiments with Truth, Gandhi nhiều lần nhắc tới ảnh hưởng của mẹ, đặc biệt là những lời nguyện, sự tiết chế trong ăn uống và thái độ nghiêm túc đối với tôn giáo.
Những ký ức ấy cho ta biết ít nhất một điều rất chắc:
Gandhi trưởng thành xem đời sống tôn giáo của mẹ là một phần quan trọng trong quá trình hình thành mình.
Nhưng từ đó đến kết luận rằng Putlibai trực tiếp “tạo ra” triết lý Ahimsa của Gandhi thì vẫn còn một khoảng cách rất lớn.
Khoảng cách ấy phải được giữ nguyên.
Bởi giữa Putlibai và Gandhi của những năm 1930, 1940 còn có Rajkot; London; các thử nghiệm tuổi trẻ; Bhagavad Gita; Jainism; Christianity; Henry David Thoreau; John Ruskin; Leo Tolstoy; Nam Phi; chính trị thuộc địa; tù đày; hàng triệu người Ấn Độ; và hàng chục năm Gandhi tự thử nghiệm.
Nếu bỏ toàn bộ quá trình ấy, ta biến một cuộc đời thành một câu chuyện thần thoại về “người mẹ đã tạo ra vị thánh”.
Đó không phải mục tiêu của cuốn sách này.
2. PUTLIBAI KHÔNG CHỈ “TIN” – BÀ THỰC HÀNH
Điểm đáng chú ý nhất trong ký ức Gandhi không phải là mẹ ông nói về tôn giáo nhiều đến đâu.
Mà là bà thực hành tôn giáo trong đời sống.
Những lời nguyện, việc ăn uống theo quy định tôn giáo, sự kiêng khem và khả năng chịu đựng trở thành những điều Gandhi nhìn thấy từ khi còn nhỏ.
Đây là một kinh nghiệm giáo dục rất khác.
Một đứa trẻ có thể được dạy: “Phải sống tốt.” Nhưng cũng có thể nhìn thấy: “Mẹ mình đang sống theo điều bà tin.” Hai điều ấy không giống nhau. Một bên là giáo huấn. Một bên là thực hành.
Về sau Gandhi sẽ dành rất nhiều năng lượng cho việc thu hẹp khoảng cách giữa hai thứ ấy.
Ông không chỉ hỏi:
“Điều gì là đúng?”
Ông còn hỏi:
“Tôi có thể sống đúng với điều tôi cho là đúng hay không?”
Đây có lẽ là một trong những mạch sâu nhất chạy từ đời sống gia đình tới tư tưởng Gandhi trưởng thành.
Nhưng cần nói chính xác:
đây là một mối liên hệ có cơ sở trong hồi ức của Gandhi, không phải một quan hệ nhân quả đã được chứng minh đầy đủ.
3. LỜI NGUYỆN – KHI ĐẠO ĐỨC TRỞ THÀNH MỘT LỜI HỨA
Trong thế giới của Gandhi thời nhỏ, lời nguyện không chỉ là một ý tưởng.
Nó có tính ràng buộc.
Nếu đã hứa không ăn một món nào đó, thì việc giữ lời có thể quan trọng hơn sự tiện lợi trước mắt. Đây là một bài học rất nhỏ.
Nhưng chính những bài học nhỏ như vậy có thể tạo ra một kiểu tư duy đạo đức:
Một nguyên tắc chỉ có giá trị khi con người chấp nhận trả giá để giữ nó.
Sau này, Gandhi sẽ đưa nguyên tắc ấy lên quy mô chính trị. Một người Satyagrahi không chỉ tuyên bố rằng mình phản đối một đạo luật.
Người ấy phải chấp nhận bị bắt; bị phạt; bị đánh; bị tù; bị mất tài sản; thậm chí chịu đau khổ.
Đó chính là sự khác biệt giữa: phản đối bằng lời nói và phản kháng bằng sự hy sinh. Tuy nhiên, không được vội nói rằng Gandhi đã học Satyagraha từ mẹ.
Đó là một bước suy luận quá xa.
Ta chỉ có thể nói:
Tuổi thơ Gandhi cho ông một kinh nghiệm sớm về việc niềm tin tôn giáo có thể được gắn với sự tự kỷ luật và lời nguyện. Sau này, Gandhi mở rộng nguyên tắc ấy thành một phương pháp đạo đức và chính trị.
Đó là cách diễn đạt thận trọng hơn.
4. NHƯNG TÔN GIÁO CŨNG CÓ MỘT MẶT KHÁC
Ở đây cần dừng lại.
Bởi nếu chỉ kể Putlibai như biểu tượng của lòng đạo đức, ta sẽ bắt đầu lý tưởng hóa.
Tôn giáo có thể dạy con người tự kiềm chế; từ bi; giữ lời; chịu trách nhiệm.
Nhưng tôn giáo cũng có thể đi cùng quy tắc cứng nhắc; phân biệt; quyền lực của cộng đồng; sự phục tùng; những điều cấm đoán mà cá nhân không được phép đặt câu hỏi.
Gandhi trưởng thành về sau sẽ không chấp nhận một tôn giáo chỉ vì nó là truyền thống.
Ông ngày càng nhấn mạnh rằng tôn giáo phải được kiểm nghiệm bằng lương tâm và sự thật.
Điều này có nghĩa là Gandhi không chỉ kế thừa tôn giáo của gia đình; ông dần dần biến tôn giáo thành một vấn đề của lương tâm cá nhân.
Đây là một bước rất lớn.
5. GANDHI KHÔNG PHẢI LÀ MỘT ĐỨA TRẺ LUÔN VÂNG LỜI
Một trong những điều quan trọng nhất khi đọc hồi ký Gandhi là không được xóa những đoạn khiến hình ảnh “cậu bé thánh thiện” trở nên khó chịu.
Gandhi tự kể về những thử nghiệm tuổi trẻ của mình ăn thịt; hút thuốc; lấy tiền; nói dối; và những hành động mà sau này ông nhìn lại với cảm giác tội lỗi. Những câu chuyện ấy có giá trị đặc biệt.
Bởi nếu Gandhi từ nhỏ đã hoàn toàn đạo đức, câu chuyện về “thí nghiệm với chân lý” sẽ trở nên khó hiểu.
Ngược lại, nếu ta nhìn thấy một đứa trẻ tin → vi phạm → sợ hãi → thú nhận → suy ngẫm → thay đổi, ta bắt đầu hiểu một điều quan trọng hơn. Đạo đức của Gandhi không nhất thiết bắt đầu bằng sự hoàn hảo.
Nó có thể bắt đầu bằng ý thức về sự không hoàn hảo của chính mình.
Đây là một khác biệt rất lớn.
6. TỘI LỖI VÀ THÚ NHẬN
Trong câu chuyện Gandhi kể về việc thú nhận với cha, điều đáng chú ý không chỉ là ông đã làm điều sai.
Mà là ông tìm cách thú nhận bằng văn bản, thay vì đối diện trực tiếp. Gandhi kể rằng ông viết một lời thú nhận và đưa cho cha. Cha ông đọc.Không đánh và làm nhục ông. Phản ứng ấy để lại một ấn tượng rất sâu. Đây là một trong những cảnh có sức nặng nhất trong tự truyện Gandhi.
Nhưng một lần nữa đó là ký ức của Gandhi.
Ta không nên biến nó thành một sự kiện được xác nhận độc lập ở mức tuyệt đối.
Điều chắc chắn hơn là Gandhi trưởng thành xem khoảnh khắc ấy như một kinh nghiệm đạo đức quan trọng.
Và điều ông rút ra không phải là “Cha tôi có quyền lực nên tôi phải sợ.”
Mà gần với sự thành thật có khả năng phá vỡ vòng tròn của sợ hãi.
Đây là một ý tưởng sẽ xuất hiện rất nhiều lần trong đời ông.
7. TỪ “SỢ HÃI” ĐẾN “SỰ THẬT”
Ở Gandhi, “Truth” không chỉ là nói đúng một sự kiện.
Nó ngày càng trở thành một vấn đề rộng hơn sống phù hợp với điều mình nhận là đúng.
Điều này giải thích tại sao Gandhi về sau không gọi cuộc đời mình là:" Những thành tựu của tôi”
mà là những thí nghiệm của tôi với chân lý. Cách gọi này rất quan trọng.
Một “thành tựu” cho thấy người ta đã biết đáp án. Một “thí nghiệm” thừa nhận rằng người ta có thể thử; sai; sửa; thử lại. Vì thế, nếu đọc Gandhi đúng cách, ta không nên tìm một triết gia đã có sẵn hệ thống hoàn chỉnh.
Ta nên tìm một con người liên tục thử nghiệm: Nếu tôi tin điều này, tôi có thể sống theo nó đến đâu?
8. ĐỨA TRẺ GANDHI VÀ NỖI SỢ
Một đặc điểm khác trong hồi ức Gandhi là ông không che giấu nhiều nỗi sợ của tuổi thơ.
Sợ ma.Sợ rắn. Sợ bóng tối. Sợ bị phát hiện. Sợ làm sai.Sợ hậu quả.
Điều này đáng chú ý bởi Gandhi trưởng thành sau này thường được tưởng tượng như một con người gần như không biết sợ.
Nhưng có lẽ chính vì từng biết sợ mà vấn đề fearlessness – không sợ hãi trở nên quan trọng đối với ông.
Một trong những điều Gandhi sẽ học dần dần không phải là “Tôi không còn sợ.”, mà là “Tôi có thể hành động dù tôi sợ.” Đó là một định nghĩa khác về can đảm.
Và nó sẽ trở thành một thành phần quan trọng của Satyagraha. Người bất bạo động không nhất thiết là người không sợ. Người ấy phải có khả năng không để nỗi sợ quyết định hành động.
9. PUTLIBAI VÀ “AHIMSA” – KHÔNG NÊN NHẢY QUÁ NHANH
Có một cách giải thích phổ biến:
Mẹ Gandhi sùng đạo → Gandhi học lòng từ bi → Gandhi trở thành nhà bất bạo động.
Cách giải thích này có phần đúng nhưng quá ngắn.
Bởi Ahimsa không phải một phát minh của Gandhi.
Ý niệm bất hại có lịch sử rất sâu trong các truyền thống Ấn Độ, đặc biệt trong Jainism, Hinduism và Buddhism, dù mỗi truyền thống diễn giải khác nhau.
Gandhi không sáng tạo ra từ con số không.
Điều độc đáo hơn của ông là ông từng bước chuyển một nguyên tắc đạo đức thành phương pháp hành động xã hội và chính trị. Đó là sự chuyển hóa lớn.
Từ “Tôi không được làm hại người khác.” đến “Tôi sẽ chống lại điều tôi cho là bất công mà không dùng bạo lực.” Hai mệnh đề này không giống nhau.
Mệnh đề thứ hai đòi hỏi tổ chức; kỷ luật; chiến lược; khả năng chịu đựng; truyền thông; huy động quần chúng; và hiểu biết về đối phương.
Những điều ấy chưa có trong tuổi thơ Porbandar.
Chúng sẽ được Gandhi học bằng những thất bại rất đắt giá sau này.
10. TÔN GIÁO CỦA GANDHI SAU NÀY KHÔNG CÒN CHỈ LÀ TÔN GIÁO CỦA GIA ĐÌNH
Đây là điểm cần đặc biệt nhấn mạnh.
Nếu Gandhi chỉ giữ nguyên tôn giáo gia đình, ông có lẽ sẽ trở thành một người Hindu sùng đạo.
Nhưng Gandhi đã đi xa hơn.
Ông đọc: Bhagavad Gita, tiếp xúc với: Christianity, đọc:Tolstoy.
Ông chịu ảnh hưởng của:Ruskin. Ông tiếp xúc với tư tưởng: Jain.
Ông đối diện với: Islam.
Và trong thực tế chính trị, ông buộc phải sống cùng những người không chia sẻ niềm tin của ông.
Do đó, tôn giáo của Gandhi dần trở thành một thứ rất riêng không hoàn toàn là tôn giáo của Hindu giáo truyền thống; không phải một thứ thế tục thuần túy; cũng không phải một hệ thống thần học có tính giáo điều.
Nó ngày càng trở thành một phương pháp tìm kiếm chân lý bằng đời sống. Đây là Gandhi trưởng thành.
Không được đem ông áp trở lại lên đứa trẻ.
11. TỪ “TIN” ĐẾN “THỬ”
Đây có thể là sự chuyển đổi quan trọng nhất trong đời Gandhi.
Một đứa trẻ có thể nói:
“Mẹ tôi tin như vậy.”
Gandhi trưởng thành bắt đầu hỏi:
“Tôi có thể kiểm nghiệm điều ấy trong đời mình không?”
Đây là sự chuyển từ niềm tin được thừa hưởng sang niềm tin được thử nghiệm, và đây cũng là nơi Gandhi bắt đầu trở nên đặc biệt.
Không phải vì ông có tất cả câu trả lời, mà vì ông sẵn sàng biến chính mình thành nơi thử nghiệm.
Ăn uống. Kiêng khem. Brahmacharya. Sức khỏe. Giáo dục. Kinh tế. Lao động. Trang phục. Chính trị. Bất bạo động. Tất cả dần trở thành những “thí nghiệm”.
12. MẶT TỐI CỦA “THÍ NGHIỆM”
Nhưng ở đây chúng ta cũng phải đặt câu hỏi khó.
Nếu một người biến chính mình thành đối tượng thử nghiệm, điều đó có thể tạo ra sức mạnh đạo đức.
Nhưng nếu người ấy bắt đầu yêu cầu người khác cũng phải sống theo những chuẩn mực của mình thì sao?
Đây chính là vấn đề sẽ xuất hiện nhiều lần trong đời Gandhi.
Tự kỷ luật có thể là tự do của cá nhân.
Nhưng cũng có thể trở thành áp lực đạo đức đối với người khác.
Một người nhịn ăn vì chính mình là một chuyện. Một lãnh tụ nhịn ăn khiến cả cộng đồng cảm thấy mình phải thay đổi là chuyện khác. Một người sống khổ hạnh là một chuyện. Một người có uy tín đạo đức cao dùng chính thân thể mình để gây áp lực chính trị lại là chuyện khác.
Vì vậy, ngay từ chương này cần đặt một câu hỏi sẽ quay lại ở những chương sau:
Khi đạo đức của một cá nhân trở thành quyền lực đối với người khác, ranh giới nằm ở đâu?
13. PUTLIBAI – NGƯỜI MẸ HAY BIỂU TƯỢNG?
Cần phân biệt hai hình ảnh. Putlibai lịch sử và Putlibai trong ký ức của Gandhi. Có thể chúng rất gần nhau. Nhưng không nhất thiết hoàn toàn giống nhau. Gandhi trưởng thành có nhu cầu giải thích cuộc đời mình. Trong quá trình ấy, người mẹ trở thành một biểu tượng của đức tin; tiết chế; lời nguyện; sự hy sinh; sức chịu đựng.
Điều đó không có nghĩa là hình ảnh ấy giả tạo.
Nhưng nó có nghĩa rằng: ký ức cũng là một quá trình kiến tạo ý nghĩa.
Một người nhìn lại tuổi thơ bằng con mắt của tuổi già sẽ không nhìn nó giống hệt như khi mình mười tuổi.
Đây là lý do tự truyện của Gandhi vừa là nguồn tư liệu vừa là một văn bản cần được phê bình.
14. ĐẶT LẠI VẤN ĐỀ: TÔN GIÁO CÓ TẠO RA ĐẠO ĐỨC KHÔNG?
Không thể trả lời bằng một chữ “có”.
Tôn giáo có thể cung cấp: chuẩn mực; câu chuyện; nghi lễ; cộng đồng; hình mẫu; cảm thức về trách nhiệm; ý niệm về điều thiêng liêng.
Nhưng nó không bảo đảm rằng một người sẽ sống đạo đức.
Lịch sử có quá nhiều người sùng đạo nhưng vẫn làm điều tàn nhẫn.
Và ngược lại, có những người có đạo đức sâu sắc nhưng không sống trong một khuôn khổ tôn giáo truyền thống.
Vì vậy, điều đáng nghiên cứu ở Gandhi không phải là:
“Ông có tôn giáo hay không?”
mà là:
Ông đã biến tôn giáo thành một cơ chế tự ràng buộc bản thân như thế nào?
Và tiếp theo:
Ông có thể biến cơ chế tự ràng buộc ấy thành sức mạnh tập thể hay không?
Đây mới là câu hỏi chính trị.
15. VẤN NẠN: NẾU GANDHI KHÔNG PHẢI LÀ MỘT “THÁNH NHÂN” TỪ NHỎ, ĐIỀU GÌ THỰC SỰ LÀM NÊN ÔNG?
Câu trả lời bước đầu có thể là:
Không phải một yếu tố.
Mà là khả năng biến trải nghiệm thành nguyên tắc.
Một đứa trẻ sợ hãi. Gandhi sau này suy nghĩ về sự sợ hãi. Một đứa trẻ phạm lỗi. Gandhi sau này suy nghĩ về sự thú nhận. Một đứa trẻ được dạy giữ lời. Gandhi sau này biến lời nguyện thành kỷ luật. Một người trẻ tiếp xúc với nhiều tôn giáo. Gandhi sau này xây dựng một quan niệm rộng hơn về Truth. Một luật sư bị xúc phạm. Gandhi sau này tìm cách biến sự xúc phạm cá nhân thành vấn đề về phẩm giá và quyền.
Nhưng giữa mỗi bước ấy có một khoảng cách.
Chính khoảng cách đó là lịch sử.
16. GANDHI VÀ HƯNG QUỐC – CHƯA ĐẾN LÚC KẾT LUẬN
Ở giai đoạn này, chưa nên vội nói: “Đây chính là Dân Mạnh.” Chưa.
Gandhi mới là một đứa trẻ.
Hưng Quốc Học chỉ nên bước vào khi chúng ta đã hiểu Gandhi bằng chính lịch sử của Gandhi.
Tuy nhiên, có một câu hỏi có thể tạm giữ: Một con người mạnh bắt đầu từ khả năng tự quản mình đến đâu?
Nếu về sau Gandhi chứng minh rằng: người dân muốn chống lại một quyền lực lớn phải học cách tự kỷ luật, thì ta sẽ có một điểm gặp với khái niệm Dân Mạnh.
Nhưng đó là kết luận phải đến sau chứng cứ, không phải trước chứng cứ.
17. KẾT LUẬN CHƯƠNG
Putlibai không “sản xuất” ra Gandhi.
Nhưng hình ảnh của bà trong đời Gandhi cho ta thấy một điều quan trọng: Gandhi được tiếp xúc rất sớm với một hình thức đạo đức trong đó niềm tin phải được thể hiện bằng hành động và tự kỷ luật. Đó là một hạt giống.
Nhưng hạt giống không phải cái cây.
Cái cây Gandhi chỉ hình thành sau nhiều thập niên:
gia đình → tuổi trẻ → London → Nam Phi → thất bại → tôn giáo → chính trị → tù đày → thử nghiệm → tổ chức → quần chúng.
Và có một nghịch lý rất đáng chú ý:
Gandhi về sau nổi tiếng vì nói với hàng triệu người phải thay đổi xã hội, nhưng nền tảng đầu tiên của ông lại là việc học cách thay đổi chính mình.
Đó có thể là một trong những bí mật của sức mạnh Gandhi.
Nhưng cũng chính từ đó xuất hiện một nguy cơ:
Nếu một người tin rằng mình có thể tự cải hóa, liệu người ấy có bắt đầu tin rằng mình cũng có quyền cải hóa người khác?
Câu hỏi này sẽ trở thành một trong những câu hỏi khó nhất của cuốn sách.
Chương III sẽ đi thẳng vào vùng đất ấy:
Gandhi có thực sự là một đứa trẻ “thánh thiện”?
Hay trước khi trở thành người nói về chân lý, ông cũng từng là một cậu bé tò mò, sợ hãi, ham muốn, nói dối, thử nghiệm và phạm lỗi?
Nếu câu trả lời là có, thì có lẽ điều đáng học ở Gandhi không phải là sự hoàn hảo.
Mà là:
khả năng biến sai lầm thành một cuộc thử nghiệm để tự thay đổi.
Hoàng Phong Nhã
Tài liệu nền cần giữ cho Chương II: The Story of My Experiments with Truth là nguồn chính về ký ức của Gandhi; CWMG dùng để đối chiếu văn bản; Gandhi Heritage Portal là nguồn chuẩn để kiểm tra chronology và tư liệu gia đình. Ở các chương sau, ta sẽ bổ sung nguồn Jain/Hindu, Christian, Tolstoy, Ruskin và các nghiên cứu độc lập thay vì để tự truyện Gandhi trở thành nguồn duy nhất.
Posted in: ĐỐI THOẠI VỚI MAHATMA GANDHI
0 comments:
Post a Comment