2:19 PM
Hoàng Phong Nhã
ĐỐI THOẠI VỚI AUGUSTINO
Đức tin, lý trí, tự do và thân phận con người trước Thiên Chúa
PHẦN I. CON NGƯỜI TRÊN ĐƯỜNG TÌM CHÂN LÝ
CHƯƠNG II
TỪ KHÁT VỌNG TRI THỨC ĐẾN KHỦNG HOẢNG NIỀM TIN
Luận đề trung tâm
Hành trình từ Cicero đến Manichaeism, rồi từ hoài nghi đến việc tìm kiếm một con đường tư tưởng khác, cho thấy Augustino không chỉ thay đổi đối tượng niềm tin mà còn từng bước thay đổi cách ông đánh giá tri thức và chân lý. Vấn đề cốt lõi không phải là một người đã tin vào học thuyết nào, mà là vì sao người ấy tin, bằng chứng nào khiến họ tiếp tục tin và điều gì khiến họ phải xem xét lại niềm tin của mình.
Chương này bảo vệ ba nhận định.
Thứ nhất, khát vọng tìm kiếm chân lý có thể thúc đẩy con người vượt khỏi những mục tiêu thành đạt trước mắt, nhưng khát vọng chân thành không bảo đảm rằng người tìm kiếm sẽ đi đúng hướng.
Thứ hai, sự thất vọng đối với một học thuyết cần được đánh giá bằng những lý do cụ thể. Việc một người đại diện không trả lời được câu hỏi chưa đủ để bác bỏ toàn bộ hệ thống mà người ấy đại diện; ngược lại, uy tín của người đại diện cũng không thể thay thế việc kiểm tra lập luận và chứng cứ.
Thứ ba, trưởng thành trí tuệ không chỉ là thay đổi từ niềm tin cũ sang niềm tin mới. Nó còn là khả năng nhận diện giới hạn của hiểu biết, phân biệt điều đã biết với điều đang giả định và tiếp tục xem xét lại những kết luận của chính mình.
Qua trường hợp Augustino, chương đặt ra một câu hỏi rộng hơn: làm thế nào để con người vừa có thể theo đuổi một chân lý mà mình cho là đáng tin cậy, vừa giữ được năng lực tự phê bình?
Đây là câu hỏi xuyên suốt chương và cũng là cầu nối với Hưng Quốc Học, nơi năng lực tự chủ của con người không thể tách rời năng lực suy xét, phản biện và sửa sai.
1. Cicero: khi một cuốn sách thay đổi mục tiêu của đời người
Dữ kiện lịch sử
Augustino sinh năm 354 tại Thagaste, thuộc Bắc Phi dưới quyền Đế quốc La Mã. Ông được đào tạo về ngữ pháp và tu từ học, từng giảng dạy và theo đuổi sự nghiệp trong môi trường coi trọng năng lực diễn thuyết.
Trong Tự thú, Quyển III, Augustino kể rằng khi còn trẻ, ông đọc Hortensius của Marcus Tullius Cicero. Tác phẩm hiện không còn nguyên vẹn, nhưng theo lời tự thuật của Augustino, việc đọc sách đã khơi dậy trong ông tình yêu đối với triết học và khiến ông thay đổi những điều mình mong muốn.
Đây là chứng cứ trực tiếp về cách Augustino nhìn lại ảnh hưởng của Cicero đối với bản thân. Tuy nhiên, vì tác phẩm gốc đã thất truyền phần lớn, chúng ta không thể tái dựng toàn bộ nội dung Hortensius chỉ từ lời kể của ông.
Diễn giải
Điều đáng chú ý không phải đơn thuần là một thanh niên đọc được một cuốn sách hay. Sự kiện này cho thấy tri thức có thể thay đổi thứ tự ưu tiên của con người.
Một người có thể bắt đầu bằng mong muốn thành công trong nghề nghiệp, được xã hội công nhận hoặc có địa vị cao. Nhưng khi tiếp xúc với những câu hỏi sâu hơn, người ấy có thể nhận ra rằng thành công chưa chắc trả lời được câu hỏi về ý nghĩa của cuộc đời.
Augustino bắt đầu tìm kiếm điều vượt lên trên tài năng diễn đạt. Ông muốn biết điều gì đáng tin, điều gì đáng theo đuổi và con người có thể đạt tới hạnh phúc bằng cách nào.
Tuy nhiên, cần phân biệt sự thức tỉnh của khát vọng triết học với việc đã đạt được chân lý. Cicero giúp Augustino muốn tìm kiếm, nhưng không có nghĩa Cicero đã cung cấp cho ông mọi câu trả lời.
Đối thoại với Augustino
Người nghiên cứu: Thưa Augustino, ông đã học cách sử dụng ngôn từ để thuyết phục người khác. Điều gì khiến ông bắt đầu nghi ngờ rằng tài hùng biện chưa đủ cho một đời người?
Augustino: Trong lời tự thuật của tôi, Hortensius đánh thức tình yêu triết học. Điều thay đổi không chỉ là những điều tôi đọc, mà còn là điều tôi muốn đạt tới. Tôi bắt đầu hướng sự chú ý đến trí tuệ và chân lý, thay vì chỉ quan tâm đến những mục tiêu trước mắt.
Người nghiên cứu: Nhưng một người có thể yêu chân lý mà vẫn hiểu sai chân lý. Ông có đồng ý rằng khát vọng tìm kiếm không phải bằng chứng cho thấy mình đang đi đúng hướng?
Augustino: Điều đó phù hợp với chính hành trình của tôi. Tôi đã tìm kiếm qua nhiều con đường trước khi đi đến niềm tin mà mình chấp nhận. Việc tìm kiếm chân thành không khiến mọi lựa chọn trên đường đi đều trở thành đúng đắn.
Người nghiên cứu: Vậy giá trị của Cicero nằm ở câu trả lời ông nhận được, hay ở câu hỏi ông bắt đầu đặt ra?
Augustino: Theo cách hiểu của ông, có thể nói tác động quan trọng nhất là sự thay đổi trong khát vọng. Nhưng không nên vì thế mà bỏ qua nội dung tư tưởng của Cicero. Một tác phẩm có thể mở ra câu hỏi mới, đồng thời cung cấp những lý lẽ cụ thể đáng được xem xét.
Ghi chú: Đây là đối thoại tái dựng dựa trên tư tưởng và lời tự thuật của Augustino, không phải biên bản hội thoại lịch sử.
Cuộc đối thoại cho thấy một phân biệt căn bản: người khơi dậy khát vọng tìm chân lý không nhất thiết là người cung cấp câu trả lời cuối cùng. Một nền giáo dục tốt cũng vậy. Nó không chỉ truyền đạt kiến thức đã có mà còn giúp người học hình thành những câu hỏi tốt hơn, biết phân biệt điều mình hiểu với điều mình mới chỉ tin.
Nhưng câu hỏi tiếp theo vẫn còn nguyên: khi bắt đầu tìm kiếm, Augustino đã lựa chọn con đường nào, và vì sao con đường ấy có sức thuyết phục đối với ông?
2. Manichaeism: một lời giải thích có sức hấp dẫn
Dữ kiện lịch sử
Khoảng năm 373, Augustino gia nhập Manichaeism, một tôn giáo được hình thành từ thế kỷ III, gắn với Mani. Truyền thống này phát triển trên nhiều vùng rộng lớn, từ Tây Á đến thế giới Địa Trung Hải.
Manichaeism có một vũ trụ quan nhị nguyên, nhấn mạnh sự đối lập giữa ánh sáng và bóng tối. Trong Tự thú, Augustino nhìn lại thời kỳ mình gắn bó với phong trào này và mô tả những kỳ vọng ông từng đặt vào các lời giải thích của nó.
Augustino không rời bỏ Manichaeism ngay sau khi gia nhập. Ông gắn bó với phong trào trong nhiều năm, trong đó có thời gian tiếp tục học tập và giảng dạy tại Bắc Phi, Rome và Milan.
Diễn giải
Không nên giải thích việc Augustino theo Manichaeism chỉ bằng sự non nớt hoặc thiếu hiểu biết. Cách giải thích ấy không cho thấy vì sao một người được đào tạo về tu từ học, có khát vọng triết học và khả năng tranh luận lại có thể gắn bó với một hệ thống tư tưởng trong nhiều năm.
Cần đặt câu hỏi khác: Manichaeism đã cung cấp điều gì mà Augustino đang tìm kiếm?
Một phần câu trả lời nằm ở vấn đề cái ác. Nếu thế giới có trật tự và có nguồn gốc từ một nguyên lý thiện, tại sao trong thế giới lại tồn tại đau khổ, bất công và những hành vi phá hoại? Tại sao con người có thể muốn làm điều tốt nhưng vẫn hành động trái với điều mình cho là đúng?
Một hệ thống tư tưởng đưa ra lời giải thích có cấu trúc cho những câu hỏi ấy có thể tạo nên sức hấp dẫn lớn. Nhưng sức hấp dẫn không đồng nghĩa với tính đúng đắn. Một lời giải thích có thể khiến người nghe cảm thấy thế giới trở nên dễ hiểu hơn mà vẫn cần được kiểm tra bằng lý lẽ và chứng cứ.
Đây là điểm cần giữ rõ khi nghiên cứu Augustino: chúng ta có thể tìm hiểu vì sao ông tin Manichaeism mà không cần mặc nhiên chấp nhận mọi giáo lý của nó; đồng thời, chúng ta có thể nghiên cứu những giới hạn của Manichaeism mà không cần phủ nhận rằng nó từng đáp ứng những nhu cầu trí tuệ có thật của ông.
Đối thoại với Augustino
Người nghiên cứu: Thưa Augustino, khi theo Manichaeism, ông có cho rằng mình đang tìm kiếm chân lý không?
Augustino: Theo lời tự thuật của tôi, tôi đã tìm kiếm một lời giải thích cho những vấn đề mà mình chưa hiểu. Tôi không xem việc gia nhập ấy như một trò thử nghiệm vô nghĩa. Tôi từng đặt kỳ vọng vào những điều được giảng dạy.
Người nghiên cứu: Vậy điều gì khiến một học thuyết trở nên đáng tin đối với người đang tìm kiếm?
Augustino: Có thể là khả năng giải thích những điều khiến họ băn khoăn, sự mạch lạc của những lập luận và niềm tin vào những người truyền đạt học thuyết ấy. Nhưng khi nhìn lại hành trình của mình, tôi không thể nói rằng mọi điều từng thuyết phục tôi đều đúng.
Người nghiên cứu: Nếu một hệ thống giải thích được nhiều điều nhưng thất bại trước một số câu hỏi quan trọng, chúng ta nên làm gì?
Augustino: Cần xác định chính xác điều gì đã được giải thích, điều gì chưa được giải thích và mức độ quan trọng của những câu hỏi còn lại. Không nên chỉ vì một điểm chưa rõ mà bác bỏ mọi thứ; nhưng cũng không nên vì một số câu trả lời có vẻ thuyết phục mà ngừng đặt câu hỏi.
Đối thoại tái dựng này gợi ra một nguyên tắc nghiên cứu: phải đánh giá một học thuyết qua những luận điểm cụ thể, chứ không chỉ qua sức hấp dẫn tổng thể của nó.
Trong khoa học, chính trị hay tôn giáo, một hệ thống có thể đưa ra những giải thích đúng ở một số lĩnh vực nhưng sai ở những lĩnh vực khác. Việc đánh giá cần đủ chi tiết để tránh cả sự tôn sùng lẫn sự phủ định vội vàng.
3. Cái ác: câu hỏi khiến niềm tin phải đối diện với lý trí
Dữ kiện lịch sử
Augustino quan tâm sâu sắc đến vấn đề cái ác trong nhiều giai đoạn của cuộc đời. Trong thời kỳ theo Manichaeism, ông tiếp xúc với một cách giải thích nhị nguyên về thực tại. Về sau, ông phát triển một quan niệm khác: cái ác không phải là một thực thể độc lập ngang hàng với cái thiện, mà được hiểu như sự thiếu hụt hoặc hư hoại của điều thiện.
Những suy tư trưởng thành ấy được thể hiện trong các tác phẩm của ông, trong đó có Tự thú, Quyển VII.
Diễn giải
Sự thay đổi trong cách Augustino hiểu cái ác cho thấy ông không chỉ thay đổi cộng đồng tôn giáo. Ông còn thay đổi cách đặt vấn đề về bản chất của thực tại.
Tuy nhiên, cần phân biệt hai câu hỏi.
Câu hỏi thứ nhất: cái ác có nguồn gốc từ đâu, và nó tồn tại theo nghĩa nào trong thế giới? Đây là vấn đề bản thể học và thần học.
Câu hỏi thứ hai: tại sao một con người biết điều mình làm là sai mà vẫn thực hiện nó? Đây là vấn đề liên quan đến tâm lý, ý chí và trách nhiệm đạo đức.
Một lời giải thích về nguồn gốc của cái ác trong vũ trụ không tự động giải thích đầy đủ hành vi của từng cá nhân. Ngược lại, việc hiểu cơ chế tâm lý khiến con người hành động sai cũng không tự động giải quyết được câu hỏi siêu hình về cái ác.
Phân biệt hai cấp độ này giúp chúng ta không biến một vấn đề phức tạp thành một câu trả lời duy nhất.
Đối thoại với Augustino
Người nghiên cứu: Thưa Augustino, khi ông thay đổi cách hiểu về cái ác, đó là vì ông tìm thấy một lời giải thích mới hay vì ông nhận ra những điểm yếu của lời giải thích cũ?
Augustino: Hai điều ấy không nhất thiết loại trừ nhau. Một người có thể nhận ra rằng quan niệm cũ không còn đủ sức giải thích vấn đề, rồi tìm kiếm một cách hiểu khác. Trong trường hợp của tôi, sự thay đổi liên quan đến cả việc suy xét lại những quan niệm trước đây lẫn việc tiếp nhận những ảnh hưởng triết học mới.
Người nghiên cứu: Nhưng việc ông tìm được một lời giải thích khiến mình thỏa mãn có chứng minh rằng lời giải thích ấy đúng không?
Augustino: Không thể chỉ dựa vào cảm giác thỏa mãn để kết luận. Muốn hiểu lập trường của tôi, cần khảo sát những lập luận cụ thể mà tôi đưa ra và những tiền đề mà chúng dựa vào.
Người nghiên cứu: Vậy người không chấp nhận tiền đề thần học của ông vẫn có thể học được điều gì từ cuộc tìm kiếm này?
Augustino: Họ có thể nghiên cứu cách tôi đặt vấn đề, cách tôi thay đổi quan niệm và cách tôi phân biệt những cách giải thích khác nhau. Nhưng họ không bắt buộc phải chấp nhận kết luận thần học của tôi chỉ vì hành trình ấy có ý nghĩa đối với tôi.
Đây là một điểm quan trọng của phương pháp đối thoại: tôn trọng một tư tưởng không có nghĩa là tiếp nhận toàn bộ kết luận của nó. Có thể học từ cách đặt vấn đề của một nhà tư tưởng, đồng thời phản biện những tiền đề hoặc kết luận mà mình chưa thấy đủ thuyết phục.
Đối với Hưng Quốc Học, sự phân biệt giữa nguyên nhân và trách nhiệm cũng rất cần thiết. Khi xã hội xuất hiện hành vi sai trái, cần tìm hiểu các yếu tố cá nhân, thể chế và hoàn cảnh. Nhưng việc giải thích nguyên nhân không đồng nghĩa với việc xóa bỏ trách nhiệm của người hành động.
4. Faustus: khi uy tín không đủ để bảo đảm câu trả lời
Dữ kiện lịch sử
Trong Tự thú, Quyển V, Augustino kể về cuộc gặp Faustus thành Milevis, một nhân vật có uy tín trong cộng đồng Manichaeism ở Bắc Phi.
Augustino từng mong đợi Faustus giải đáp những câu hỏi mà ông quan tâm, đặc biệt là những vấn đề liên quan đến vũ trụ và thiên văn học. Theo lời kể của Augustino, Faustus có tài diễn đạt và phong thái dễ gây thiện cảm, nhưng không đáp ứng được những kỳ vọng tri thức mà Augustino đặt ra.
Cần lưu ý rằng đây là lời kể hồi cố của Augustino sau khi ông đã rời bỏ Manichaeism. Vì vậy, lời đánh giá Faustus cần được xem xét trong bối cảnh tư tưởng của người kể, chứ không thể được coi là một bản đánh giá độc lập từ nhiều phía.
Diễn giải
Cuộc gặp Faustus đặt ra vấn đề về mối quan hệ giữa uy tín và tri thức.
Một người có thể là diễn giả giỏi mà không phải chuyên gia trong mọi lĩnh vực. Một người có thể có địa vị cao trong một cộng đồng mà vẫn không đủ khả năng giải đáp mọi câu hỏi liên quan đến học thuyết mình đại diện.
Đối với Augustino, sự thất vọng ấy làm suy yếu niềm tin vào khả năng giải thích của Manichaeism. Nhưng về mặt logic, cần phân biệt việc một người không trả lời được một câu hỏi với việc toàn bộ học thuyết của người ấy là sai.
Muốn đánh giá một học thuyết, phải khảo sát những luận điểm cụ thể và những bằng chứng được dùng để bảo vệ chúng. Uy tín của người phát ngôn không thể thay thế công việc ấy.
Đối thoại với Augustino
Người nghiên cứu: Thưa Augustino, ông đã thất vọng khi Faustus không trả lời được những câu hỏi mà ông quan tâm. Nhưng một người không biết câu trả lời có đồng nghĩa với việc học thuyết họ đại diện là sai không?
Augustino: Không nhất thiết. Người đại diện cho một học thuyết có thể không hiểu đầy đủ mọi lĩnh vực. Cần phân biệt giới hạn của cá nhân với những vấn đề thuộc chính hệ thống tư tưởng.
Người nghiên cứu: Vậy cuộc gặp ấy thực sự chứng minh điều gì?
Augustino: Theo lời tự thuật của tôi, nó khiến tôi nhận ra rằng người mà tôi kỳ vọng có thể giải đáp những vấn đề quan trọng lại không đáp ứng được kỳ vọng ấy. Điều đó ảnh hưởng đến niềm tin của tôi. Nhưng nếu muốn đưa ra kết luận rộng hơn về Manichaeism, cần khảo sát các giáo lý và lập luận của nó.
Người nghiên cứu: Nếu Faustus có uy tín nhưng không trả lời được, ông có nên tiếp tục tin chỉ vì những người khác kính trọng ông ấy không?
Augustino: Uy tín có thể khiến người ta chú ý đến một người, nhưng không nên thay thế việc xem xét điều người ấy nói. Khi câu hỏi chưa được giải đáp, người tìm kiếm phải quyết định xem mình có đủ lý do để tiếp tục tin hay cần tìm hiểu thêm.
Cuộc đối thoại này làm rõ một nguyên tắc: không dùng uy tín thay cho chứng cứ, cũng không dùng một thất bại riêng lẻ để kết án toàn bộ một hệ thống.
Nguyên tắc ấy có thể được vận dụng trong khoa học, giáo dục và quản trị. Một nhà lãnh đạo không trả lời được một câu hỏi chưa đủ để chứng minh mọi chính sách của người ấy đều sai. Nhưng nếu một thiết chế liên tục tuyên bố có năng lực giải quyết vấn đề mà không đưa ra được kết quả có thể kiểm tra, sự thất bại ấy phải trở thành đối tượng đánh giá.
5. Vì sao Augustino không từ bỏ Manichaeism ngay lập tức?
Dữ kiện lịch sử
Sau cuộc gặp Faustus, Augustino không lập tức rời bỏ Manichaeism. Ông tiếp tục những hoạt động nghề nghiệp và quan hệ xã hội của mình, chuyển đến Rome rồi Milan. Trong quá trình ấy, ông tiếp xúc với những truyền thống tư tưởng và cách giải thích khác.
Các nghiên cứu về Augustino nhấn mạnh rằng việc ông rời bỏ Manichaeism là một quá trình phức tạp, không thể giản lược thành một sự kiện duy nhất.
Diễn giải
Chi tiết này quan trọng vì nó giúp tránh cách kể lịch sử theo lối tất định: Augustino đã gặp một người không trả lời được câu hỏi, do đó ông lập tức từ bỏ niềm tin cũ và tiến thẳng đến chân lý mới.
Trên thực tế, thay đổi niềm tin thường không diễn ra như vậy.
Một người có thể nghi ngờ một số luận điểm nhưng vẫn giữ những niềm tin khác. Có thể thất vọng với người đại diện nhưng chưa sẵn sàng rời bỏ cộng đồng. Có thể nhận ra giới hạn của một học thuyết nhưng chưa tìm được một hệ thống thay thế.
Khi nhìn lại quá khứ, con người thường sắp xếp các sự kiện thành một chuỗi có vẻ rõ ràng, như thể mỗi bước đều tất yếu dẫn đến kết quả cuối cùng. Nhưng người đang sống trong quá trình thay đổi không biết trước kết quả ấy.
Augustino về sau trở thành một nhà thần học Kitô giáo có ảnh hưởng lớn. Điều đó không có nghĩa rằng khi còn theo Manichaeism, ông đã biết mình sẽ đi đến đâu.
Đối thoại với Augustino
Người nghiên cứu: Thưa Augustino, nếu ông đã thất vọng với Manichaeism, tại sao ông không lập tức từ bỏ nó?
Augustino: Một sự nghi ngờ không nhất thiết dẫn ngay đến một quyết định dứt khoát. Người ta có thể nhận thấy những giới hạn của điều mình tin mà vẫn chưa biết phải thay thế nó bằng điều gì.
Người nghiên cứu: Vậy sự thay đổi niềm tin có phải là một quá trình tích lũy?
Augustino: Trong trường hợp của tôi, có thể hiểu như vậy. Những câu hỏi chưa được giải đáp, những cuộc gặp gỡ và những tư tưởng mới đều góp phần vào quá trình tìm kiếm. Không nên quy toàn bộ sự thay đổi cho một nguyên nhân duy nhất.
Người nghiên cứu: Nếu một người thay đổi niềm tin nhiều lần, điều đó có chứng minh rằng người ấy thiếu lập trường không?
Augustino: Không thể kết luận chỉ từ số lần thay đổi. Cần xem xét lý do của từng lần thay đổi. Có người thay đổi vì thiếu suy xét; cũng có người thay đổi vì nhận ra những sai lầm thực sự trong quan niệm trước đây.
Điều này dẫn đến một phân biệt quan trọng: kiên định không đồng nghĩa với việc không bao giờ thay đổi. Một người có thể kiên định với mục tiêu tìm kiếm chân lý nhưng phải thay đổi những kết luận cụ thể khi có lý do chính đáng.
Ngược lại, việc liên tục thay đổi quan điểm mà không có tiêu chuẩn đánh giá cũng không phải dấu hiệu của sự trưởng thành trí tuệ.
6. Hoài nghi: năng lực tự sửa sai hay sự phủ định vô tận?
Diễn giải và phản biện
Trường hợp Augustino cho phép đặt ra câu hỏi: hoài nghi có phải con đường dẫn đến chân lý không?
Câu trả lời cần có điều kiện. Hoài nghi có thể giúp con người nhận ra mâu thuẫn, phát hiện bằng chứng mới và sửa chữa những quan niệm sai lầm. Nhưng hoài nghi cũng có thể trở thành thói quen phủ định mọi điều mà không đưa ra được tiêu chuẩn nào để phân biệt đúng với sai.
Người tin tuyệt đối có thể bỏ qua những bằng chứng trái với niềm tin của mình. Người hoài nghi tuyệt đối có thể không chấp nhận bất cứ bằng chứng nào là đủ. Cả hai đều có nguy cơ tự đóng cửa trước việc học hỏi.
Điều cần thiết không phải là tin tất cả hoặc nghi ngờ tất cả. Điều cần thiết là đánh giá mỗi tuyên bố theo loại chứng cứ thích hợp, mức độ chắc chắn có thể đạt được và những giới hạn của kết luận.
Có thể sử dụng ba câu hỏi để xem xét một quá trình thay đổi niềm tin.
Một là, người ta thay đổi vì có bằng chứng và lập luận mới, hay chỉ vì thất vọng với một cá nhân?
Hai là, kết luận mới có tương xứng với chứng cứ không, hay từ một thất bại cụ thể người ta vội vàng phủ nhận toàn bộ hệ thống?
Ba là, niềm tin mới có cho phép tiếp tục chất vấn và sửa sai không, hay chỉ thay thế một hệ thống không thể bị phản biện bằng một hệ thống khác cũng không thể bị phản biện?
Những câu hỏi này không phải là bằng chứng cho thấy Augustino đã có sẵn một phương pháp nghiên cứu hiện đại. Chúng là công cụ phân tích mà người nghiên cứu ngày nay có thể dùng để đánh giá quá trình tư tưởng của ông.
Đối thoại với Augustino
Người nghiên cứu: Thưa Augustino, có người cho rằng thay đổi niềm tin là dấu hiệu của sự yếu đuối. Có người khác lại cho rằng càng nghi ngờ nhiều thì càng thông minh. Ông nghĩ sao?
Augustino: Hai nhận định ấy đều quá đơn giản. Một người có thể giữ niềm tin vì đã xem xét kỹ lưỡng; nhưng cũng có thể giữ nó vì sợ thay đổi. Một người có thể nghi ngờ vì muốn hiểu rõ hơn; nhưng cũng có thể nghi ngờ mà không chịu đi đến bất kỳ kết luận nào.
Người nghiên cứu: Vậy điều gì phân biệt người đang tìm kiếm chân lý với người chỉ muốn bảo vệ bản thân?
Augustino: Cần xem xét người ấy có sẵn sàng đối diện với những câu hỏi khó hay không, có xem xét các lý do trái với điều mình tin hay không, và có nhận ra giới hạn của bản thân hay không.
Người nghiên cứu: Nhưng nếu cuối cùng ông đi đến một niềm tin tôn giáo mà người khác không chấp nhận, cuộc tìm kiếm của ông có còn giá trị với họ không?
Augustino: Họ có thể nghiên cứu hành trình và lập luận của tôi mà không phải chấp nhận mọi kết luận của tôi. Điều quan trọng là không nhầm lẫn giữa việc hiểu một niềm tin với việc bắt buộc phải chia sẻ niềm tin ấy.
Đối thoại này dẫn đến một nguyên tắc quan trọng: khả năng tự sửa sai không làm cho con người mất đi bản sắc. Trái lại, nó giúp con người phân biệt điều mình thực sự có lý do để bảo vệ với điều mình chỉ giữ lại vì thói quen hoặc lòng trung thành.
7. Từ đời sống cá nhân đến năng lực tự chủ của một dân tộc
Vận dụng vào Hưng Quốc Học
Câu chuyện Augustino trước hết là câu chuyện về một cá nhân. Không thể dùng riêng trường hợp ấy để chứng minh những quy luật phổ quát về mọi con người hoặc mọi xã hội. Tuy nhiên, nó gợi mở một số câu hỏi có thể được nghiên cứu độc lập trong giáo dục và quản trị.
Một nền giáo dục chỉ yêu cầu người học ghi nhớ kết luận sẽ khác với một nền giáo dục giúp họ hiểu cách hình thành kết luận, nhận diện bằng chứng và tự sửa sai.
Một thiết chế chỉ dựa vào uy tín của người đứng đầu sẽ khác với một thiết chế có cơ chế kiểm tra quyết định, công khai kết quả và chịu trách nhiệm khi thất bại.
Một cộng đồng xem mọi phản biện là sự phủ nhận sẽ khó học hỏi từ những sai lầm của chính mình. Nhưng một cộng đồng không có những nguyên tắc chung cũng khó tạo ra sự ổn định và hợp tác lâu dài.
Đối với Hưng Quốc Học, bài học không phải là cổ vũ sự hoài nghi đối với mọi thứ. Bài học là xây dựng năng lực tự chủ: con người phải có khả năng suy xét điều mình tin, đánh giá những người có uy tín và nhận ra khi nào cần điều chỉnh quan điểm.
Dân Mạnh không chỉ là dân có sức lao động, tri thức hay thu nhập. Một phương diện quan trọng của Dân Mạnh là khả năng không lệ thuộc hoàn toàn vào phán đoán của người khác, đồng thời không tự biến mình thành người duy nhất có quyền quyết định chân lý.
Năng lực ấy cần đi cùng trách nhiệm. Tự do suy xét không có nghĩa là mọi ý kiến đều đúng; quyền phản biện không miễn trừ nghĩa vụ đưa ra lý do; quyền thay đổi quan điểm không có nghĩa con người được phép tùy tiện phủ nhận hậu quả của những quyết định trước đây.
Một xã hội trưởng thành cần những con người có thể vừa bảo vệ điều họ tin là đúng, vừa chấp nhận rằng chính họ có thể sai.
Tuy nhiên, phải phân biệt rõ bài học vận dụng này với lập trường lịch sử của Augustino. Trong vai trò giám mục, ông từng ủng hộ một số hình thức cưỡng chế tôn giáo trong tranh chấp với người Donatist. Quan điểm ấy đặt ra những câu hỏi nghiêm trọng về giới hạn của quyền lực và cách đối xử với người bất đồng. Không thể lấy tinh thần tìm kiếm chân lý của Augustino để mặc nhiên kết luận rằng ông luôn bảo vệ quyền tự do tư tưởng theo quan niệm hiện đại.
Chính sự phân biệt này làm cho cuộc đối thoại có ý nghĩa: ta có thể học từ hành trình trí tuệ của một nhà tư tưởng mà vẫn phê bình những lập trường khác của ông.
8. Kết luận: điều quan trọng không chỉ là tìm được niềm tin mới
Từ Cicero đến Manichaeism, từ cuộc gặp Faustus đến những nghi vấn ngày càng tăng, Augustino đã trải qua một giai đoạn quan trọng trong quá trình hình thành tư tưởng.
Cicero khơi dậy tình yêu triết học. Manichaeism cung cấp một hệ thống giải thích mà Augustino từng đặt kỳ vọng. Cuộc gặp Faustus làm bộc lộ khoảng cách giữa uy tín và khả năng giải đáp. Những câu hỏi chưa được giải quyết thúc đẩy Augustino tiếp tục tìm kiếm.
Nhưng những sự kiện ấy không tự động chứng minh rằng mọi kết luận về sau của ông đều đúng. Chúng cũng không chứng minh rằng Manichaeism hoàn toàn sai chỉ vì Augustino đã từ bỏ nó.
Điều chương này muốn làm rõ là sự thay đổi niềm tin phải được nghiên cứu bằng những lý do cụ thể, không phải chỉ bằng kết quả cuối cùng của một đời người.
Sự chân thành của người tìm kiếm là điều đáng ghi nhận, nhưng không thay thế cho việc kiểm tra lập luận. Uy tín của người đại diện có thể là lý do để lắng nghe, nhưng không thể thay thế chứng cứ. Hoài nghi có thể mở đường cho hiểu biết, nhưng chỉ khi đi cùng những tiêu chuẩn giúp phân biệt điều có cơ sở với điều chưa được chứng minh.
Augustino vẫn chưa tìm thấy lời giải đáp cuối cùng cho những câu hỏi của mình. Những bước ngoặt tiếp theo ở Milan, đặc biệt là việc tiếp xúc với giám mục Ambrose và triết học Tân-Platon, sẽ làm thay đổi sâu sắc cách ông hiểu thực tại, tâm trí và Thiên Chúa.
Nhưng trước khi đi tiếp, cần giữ lại câu hỏi trung tâm của chương này:
Khi con người từ bỏ một niềm tin cũ, điều gì chứng minh rằng họ đã tiến gần hơn đến chân lý, chứ không chỉ chuyển từ một niềm tin sang một niềm tin khác?
Không thể trả lời chỉ bằng việc nhìn xem họ đã đi đến đâu. Phải xem xét con đường họ đã đi, những lý do khiến họ thay đổi và khả năng họ tiếp tục chất vấn chính kết luận của mình.
Đó là bài học quan trọng nhất của giai đoạn này trong cuộc đời Augustino.
Hoàng Phong Nhã
TÀI LIỆU THAM KHẢO
Nguồn sơ cấp
- Augustine. Confessions. Quyển III, đặc biệt chương 4; Quyển V, các chương 3–7; Quyển VII–VIII. Khi trích dẫn cần ghi rõ bản dịch và số chương.
- Augustine. Contra Academicos (Chống phái Hàn lâm).
- Augustine. De beata vita (Về đời sống hạnh phúc).
Nghiên cứu thứ cấp
- Brown, Peter. Augustine of Hippo: A Biography. Revised Edition. University of California Press, 2000.
- BeDuhn, Jason David. Augustine’s Manichaean Dilemma: Conversion and Apostasy, 373–388 C.E. University of Pennsylvania Press, 2010.
- BeDuhn, Jason David. Augustine’s Manichaean Dilemma, Volume 2: Making a “Catholic” Self, 388–401 C.E. University of Pennsylvania Press, 2013.
- Widengren, Geo. “Augustine.” Encyclopaedia Iranica, xuất bản lần đầu năm 1987, bản trực tuyến cập nhật năm 2016. https://www.iranicaonline.org/articles/augustine/
Quy ước về chứng cứ
Các dữ kiện về cuộc đời Augustino chủ yếu dựa trên Tự thú và những nghiên cứu lịch sử được liệt kê ở trên. Lời tự thuật của Augustino là nguồn sơ cấp quan trọng nhưng mang tính hồi cố, vì vậy cần phân biệt điều ông kể với cách ông diễn giải quá khứ.
Những đoạn đối thoại trong chương là tái dựng triết học nhằm làm rõ các vấn đề và lập luận; không phải lời nói nguyên văn được ghi chép trong lịch sử. Các nhận định về giáo dục, năng lực tự sửa sai và Hưng Quốc Học là phần phân tích, vận dụng của người nghiên cứu, không được gán ngược cho Augustino như những quan niệm hiện đại mà ông đã trực tiếp trình bày.
Posted in: ĐỐI THOẠI VỚI S-AUGUSTINO
0 comments:
Post a Comment