Thứ Hai, 16 tháng 11, 2026

CHƯƠNG 5 - ĐỐI THOẠI VỚI NGUYỄN NGỌC THƠ

ĐỐI THOẠI VỚI NGUYỄN NGỌC THƠ

MỘT CHÍNH KHÁCH DÂN SỰ GIỮA NHỮNG CUỘC CHUYỂN GIAO QUYỀN LỰC CỦA MIỀN NAM VIỆT NAM

Hoàng Phong Nhã

CHƯƠNG 5

MỘT CHÍNH KHÁCH TRONG THỜI KỲ CHUYỂN GIAO 1945–1954

Từ trật tự thuộc địa đến sự hình thành một nhà nước mới ở miền Nam

1. Luận đề trung tâm

Giai đoạn 1945–1954 là một trong những thời kỳ biến động sâu sắc nhất của lịch sử chính trị Việt Nam hiện đại. Trong vòng chưa đầy mười năm, đất nước trải qua sự sụp đổ của chế độ thuộc địa Pháp, sự xuất hiện của chính quyền Việt Nam Dân chủ Cộng hòa, cuộc chiến tranh giữa Việt Minh và Pháp, sự trở lại của quân đội Pháp, sự thành lập Quốc gia Việt Nam dưới Quốc trưởng Bảo Đại và những nỗ lực xây dựng một chính quyền Việt Nam không nằm dưới sự lãnh đạo của Việt Minh.

Đối với Nguyễn Ngọc Thơ, đây không chỉ là một giai đoạn biến động của lịch sử dân tộc mà còn là thời kỳ hình thành con đường chính trị của một viên chức hành chính Nam Bộ, người sau này trở thành một trong những nhân vật quan trọng của chính quyền Việt Nam Cộng hòa.

Muốn hiểu Nguyễn Ngọc Thơ, cần tránh hai cách nhìn đơn giản.

Thứ nhất, không nên nhìn ông chỉ từ vị trí Phó Tổng thống hoặc Thủ tướng Việt Nam Cộng hòa về sau, rồi diễn giải ngược toàn bộ cuộc đời chính trị trước đó như một quá trình tất yếu dẫn đến những chức vụ ấy.

Thứ hai, cũng không nên xem ông đơn thuần là một viên chức hành chính đứng ngoài những xung đột chính trị lớn. Trong một xã hội mà quyền lực đang được tái cấu trúc, việc tiếp tục hoạt động trong bộ máy công quyền, lựa chọn người hợp tác, duy trì quan hệ với các trung tâm quyền lực và ứng xử trước những thay đổi của chế độ đều có ý nghĩa chính trị.

Luận đề của chương này là: Nguyễn Ngọc Thơ trưởng thành về mặt chính trị trong một thời kỳ mà năng lực hành chính, uy tín xã hội, quan hệ chính trị và khả năng thích ứng với sự thay đổi của quyền lực trở thành những yếu tố quyết định con đường công danh của một chính khách.

Tuy nhiên, thích ứng không đồng nghĩa với bản lĩnh chính trị; kinh nghiệm hành chính không tự động đồng nghĩa với năng lực kiến tạo quốc gia. Đây chính là vấn đề cần được khảo sát bằng hồ sơ lịch sử, thay vì chỉ dựa vào những đánh giá hồi cố.

2. Từ nền hành chính thuộc địa đến bước ngoặt năm 1945

Nguyễn Ngọc Thơ sinh ngày 26 tháng 5 năm 1908 tại Mỹ Phước, Long Xuyên, trong một gia đình điền chủ có thế lực kinh tế ở Nam Bộ. Ông được đào tạo theo nền giáo dục Pháp, từng học tại trường Chasseloup-Laubat ở Sài Gòn. Năm 1930, ông bước vào con đường hành chính sau khi thi đỗ ngạch Tri huyện.

Đây là một chi tiết quan trọng để hiểu thế hệ chính khách Nam Bộ của ông.

Trước năm 1945, con đường tiến thân của một người Việt trong bộ máy hành chính thuộc địa thường đi qua hệ thống trường học Pháp, các kỳ thi công chức và quá trình phục vụ trong bộ máy cai trị. Những người như Nguyễn Ngọc Thơ được đào tạo để vận hành một hệ thống hành chính đã tồn tại từ trước, chứ chưa được chuẩn bị để kiến tạo một quốc gia độc lập.

Họ có thể hiểu luật lệ, thủ tục, tổ chức địa phương, quan hệ giữa tỉnh và quận, giữa chính quyền và giới điền chủ, nhưng những kiến thức ấy chưa đủ để trả lời câu hỏi lớn hơn: Một quốc gia Việt Nam độc lập phải được tổ chức như thế nào?

Năm 1945 tạo ra bước ngoặt đối với toàn bộ tầng lớp viên chức này.

Ngày 9 tháng 3 năm 1945, Nhật đảo chính Pháp tại Đông Dương, chấm dứt bộ máy cai trị trực tiếp của Pháp. Sau khi Nhật đầu hàng Đồng minh tháng 8 năm 1945, trật tự chính trị cũ tiếp tục tan rã. Cách mạng tháng Tám thành công, nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa ra đời ngày 2 tháng 9 năm 1945.

Đối với một viên chức đã trưởng thành trong hệ thống hành chính Pháp, đây là sự thay đổi không chỉ về người cầm quyền mà còn về tính chính danh của quyền lực.

Nguyễn Ngọc Thơ không trở thành một nhân vật lãnh đạo cách mạng. Ông tiếp tục con đường hành chính trong một trật tự chính trị khác. Các tài liệu tiểu sử hiện có cho biết trong giai đoạn Nhật đảo chính Pháp, ông từng bị bắt và giam giữ. Tuy nhiên, những chi tiết cụ thể về hoàn cảnh bị bắt, thời gian giam giữ và vai trò của ông trong những biến cố tháng 3–8 năm 1945 cần được kiểm chứng bằng hồ sơ lưu trữ và hồi ký có xuất xứ rõ ràng.

Điều cần chú ý không phải là gán cho ông một vai trò lịch sử mà tư liệu chưa chứng minh, mà là nhận diện sự chuyển đổi của một tầng lớp công chức: từ phục vụ chính quyền thuộc địa sang hoạt động trong những thiết chế chính quyền kế tiếp.

Đây là một vấn đề lớn của lịch sử xây dựng nhà nước.

Một cuộc cách mạng có thể thay đổi người đứng đầu, thay đổi hệ tư tưởng và thay đổi tính chính danh của chính quyền. Nhưng quốc gia vẫn cần những người biết tổ chức thuế khóa, quản lý đất đai, duy trì giao thông, điều hành địa phương, giải quyết tranh chấp và cung cấp các dịch vụ công.

Nếu loại bỏ toàn bộ đội ngũ hành chính cũ, nhà nước mới có thể thiếu năng lực vận hành. Nhưng nếu tiếp tục sử dụng họ mà không thay đổi cơ chế kiểm soát, trách nhiệm và mục tiêu phục vụ, những thói quen của bộ máy cũ có thể tiếp tục tồn tại dưới một danh nghĩa mới.

Nguyễn Ngọc Thơ là một trường hợp thích hợp để khảo sát bài toán ấy.

3. Từ quận trưởng Ô Môn đến người đứng đầu chính quyền tỉnh Long Xuyên

Sau năm 1945, chiến tranh và sự trở lại của quân đội Pháp khiến Nam Bộ trở thành một không gian quyền lực phức tạp.

Ở nhiều địa phương, quyền lực không nằm trọn trong tay một cơ quan duy nhất. Chính quyền do Pháp hậu thuẫn, các lực lượng kháng chiến, những tổ chức tôn giáo có vũ trang, giới điền chủ, các mạng lưới hành chính cũ và những nhóm chính trị địa phương cùng tồn tại, cạnh tranh hoặc thỏa hiệp.

Trong hoàn cảnh đó, chức vụ quận trưởng hay tỉnh trưởng không chỉ là một vị trí hành chính. Người đứng đầu địa phương phải xử lý đồng thời những vấn đề dân sự, an ninh, kinh tế và quan hệ với các lực lượng có vũ trang.

Theo những tài liệu tiểu sử được công bố, năm 1946, Nguyễn Ngọc Thơ được bổ nhiệm làm quận trưởng Ô Môn, sau đó có thời gian làm việc tại Thốt Nốt. Năm 1948, ông giữ chức quận trưởng Châu Thành, Long Xuyên.

Tháng 11 năm 1948, ông được cử làm Tỉnh trưởng Long Xuyên. Đây là một mốc đáng chú ý trong sự nghiệp của ông.

Từ một viên chức hành chính cấp quận, Nguyễn Ngọc Thơ bước lên vị trí điều hành một đơn vị hành chính cấp tỉnh trong thời kỳ chiến tranh.

Sự thăng tiến này cho thấy ông đã có được sự tin cậy nhất định của bộ máy chính quyền đương thời. Tuy nhiên, cần phân biệt ba vấn đề:

  • Việc được bổ nhiệm cho thấy ông có vị trí trong hệ thống quyền lực.
  • Việc điều hành địa phương phản ánh năng lực hành chính thực tế, cần được đánh giá bằng kết quả cụ thể.
  • Việc được dân chúng tín nhiệm là một vấn đề khác, không thể suy ra chỉ từ chức vụ.

Một nguồn tư liệu đặc biệt có giá trị để nhìn vào hoạt động địa phương của Nguyễn Ngọc Thơ là hồi ký của học giả Nguyễn Hiến Lê.

Theo lời kể của Nguyễn Hiến Lê, khi ông sinh sống tại Long Xuyên, Nguyễn Ngọc Thơ đã có quan hệ quen biết và từng giúp ông có công việc dạy học. Sau khi làm Tỉnh trưởng, ông Thơ cho mở trường Trung học Thoại Ngọc Hầu tại thị xã Long Xuyên và mời Nguyễn Hiến Lê tham gia giảng dạy.

Chi tiết này đáng chú ý ở hai phương diện.

Thứ nhất, nó cho thấy hoạt động của một chính quyền địa phương không chỉ giới hạn trong lĩnh vực an ninh và kiểm soát lãnh thổ. Việc mở trường trung học là một hoạt động xây dựng xã hội, tạo điều kiện đào tạo nhân lực và mở rộng cơ hội giáo dục.

Thứ hai, mối quan hệ giữa Nguyễn Ngọc Thơ và Nguyễn Hiến Lê cho thấy ông có tiếp xúc với giới trí thức và có ý thức sử dụng nhân lực chuyên môn trong hoạt động địa phương.

Tuy nhiên, một trường học được thành lập chưa đủ chứng minh một chính sách giáo dục toàn diện. Muốn đánh giá chính xác cần tìm hiểu ngân sách, chương trình học, đội ngũ giáo viên, số lượng học sinh, khả năng tiếp cận của con em các tầng lớp và mức độ duy trì hoạt động của trường.

Đây cũng là nguyên tắc khi nghiên cứu Nguyễn Ngọc Thơ: không biến một hành động tích cực thành bằng chứng cho toàn bộ năng lực quản trị.

4. Long Xuyên và bài toán quyền lực địa phương

Long Xuyên trong những năm cuối thập niên 1940 không phải là một địa bàn hành chính bình thường.

Đây là khu vực có nền kinh tế nông nghiệp phát triển, hệ thống điền chủ lớn, mạng lưới thương mại gắn với sông nước và nhiều cộng đồng tôn giáo, xã hội có tổ chức riêng.

Đặc biệt, lực lượng Hòa Hảo đã trở thành một nhân tố chính trị và quân sự quan trọng ở miền Tây Nam Bộ.

Sự hình thành những lực lượng vũ trang không hoàn toàn nằm trong hệ thống chỉ huy của chính quyền đặt ra một thách thức căn bản: Nhà nước có thể tồn tại trên danh nghĩa nhưng chưa chắc đã nắm được độc quyền sử dụng vũ lực trên toàn lãnh thổ.

Đối với một tỉnh trưởng, điều đó tạo ra một bài toán khó hơn nhiều so với quản lý hành chính thông thường.

Một mặt, chính quyền cần duy trì trật tự, bảo vệ dân chúng, bảo đảm giao thông và hoạt động kinh tế.

Mặt khác, người đứng đầu địa phương phải đối diện với những lực lượng có quân đội, có cơ sở xã hội, có lãnh tụ riêng và có khả năng tự tổ chức những hoạt động mà chính quyền không kiểm soát được.

Đặc điểm này sẽ trở thành một trong những vấn đề xuyên suốt sự nghiệp chính trị của Nguyễn Ngọc Thơ, đặc biệt trong quan hệ với các lực lượng Hòa Hảo và những nhân vật quân sự như Ba Cụt ở giai đoạn sau.

Điều quan trọng là không nên nhìn cuộc xung đột giữa chính quyền và các lực lượng tôn giáo có vũ trang chỉ như một vấn đề quân sự.

Đó còn là xung đột giữa hai hình thức tổ chức quyền lực:

  • Một bên là nhà nước muốn thiết lập hệ thống quản lý thống nhất.
  • Một bên là những tổ chức có căn cứ xã hội, lòng trung thành riêng và lực lượng vũ trang độc lập.

Một chính quyền muốn thống nhất quốc gia phải giải quyết được vấn đề này. Nhưng thống nhất không đồng nghĩa với tiêu diệt mọi khác biệt. Một nhà nước có năng lực phải biết phân biệt giữa lực lượng có thể tham gia đời sống chính trị hợp pháp, lực lượng cần thương lượng để hội nhập và lực lượng thực sự tiến hành bạo lực cần được xử lý theo pháp luật.

Đây là bài học quan trọng khi nghiên cứu hoạt động của Nguyễn Ngọc Thơ tại miền Tây.

5. Một chính khách giữa các lực lượng chính trị và tôn giáo

Muốn hiểu vị trí của Nguyễn Ngọc Thơ trong giai đoạn này, cần nhìn vào đặc điểm riêng của Nam Bộ.

Ở miền Tây, quyền lực chính trị không chỉ được quyết định bởi bộ máy hành chính. Các tổ chức tôn giáo, những cộng đồng địa phương, giới điền chủ và các lực lượng vũ trang đều có khả năng tác động đến đời sống xã hội.

Đạo Hòa Hảo, ra đời năm 1939 dưới sự khai sáng của Huỳnh Phú Sổ, đã phát triển thành một phong trào tôn giáo có ảnh hưởng lớn ở miền Tây Nam Bộ. Trong hoàn cảnh chiến tranh, một bộ phận lực lượng Hòa Hảo phát triển tổ chức vũ trang và tham gia vào những cuộc tranh chấp quyền lực địa phương.

Đây là một hiện tượng không thể giải thích chỉ bằng xung đột giữa chính quyền và tôn giáo.

Nó liên quan đến nhiều vấn đề:

  • Niềm tin tôn giáo và sự trung thành với lãnh tụ.
  • Quyền tự quản của cộng đồng địa phương.
  • Quyền kiểm soát đất đai và nguồn lực kinh tế.
  • Quan hệ giữa các tổ chức vũ trang và chính quyền.
  • Sự cạnh tranh giữa các trung tâm quyền lực trong một quốc gia chưa thống nhất.

Nguyễn Ngọc Thơ, với vị trí hành chính tại Long Xuyên, không thể đứng ngoài những vấn đề ấy.

Tuy nhiên, phải phân biệt vai trò của ông trong giai đoạn này với những hoạt động thương lượng và thu phục các lực lượng Hòa Hảo vào năm 1955–1956. Những hoạt động sau này thuộc một giai đoạn lịch sử khác, cần được nghiên cứu riêng, không nên đưa ngược về những năm 1948–1954.

Điều có thể đặt ra ở đây là một câu hỏi về năng lực chính trị:

Một chính khách địa phương có thể duy trì quyền lực bằng mệnh lệnh hành chính và sức mạnh quân sự hay phải xây dựng được sự hợp tác với những lực lượng có ảnh hưởng thực tế trong xã hội?

Câu trả lời có ý nghĩa vượt ra ngoài trường hợp Nguyễn Ngọc Thơ.

Một nhà nước không thể chỉ dựa vào việc bổ nhiệm quan chức để thiết lập quyền lực. Nó phải tạo dựng được sự công nhận, hợp tác và tuân thủ từ những cộng đồng mà nó quản lý.

6. Sự ra đời của Quốc gia Việt Nam và một trật tự chính trị mới

Ngày 8 tháng 3 năm 1949, Hiệp định Élysée được ký giữa Quốc trưởng Bảo Đại và Tổng thống Pháp Vincent Auriol.

Trên cơ sở đó, Quốc gia Việt Nam được hình thành trong khuôn khổ Liên hiệp Pháp, với Bảo Đại giữ vị trí Quốc trưởng.

Đây là một bước ngoặt quan trọng trong lịch sử chính trị Việt Nam.

Lần đầu tiên sau Cách mạng tháng Tám, một chính quyền Việt Nam khác với Việt Nam Dân chủ Cộng hòa được tổ chức dưới danh nghĩa một quốc gia có chủ quyền, với mục tiêu tập hợp những lực lượng dân tộc chủ nghĩa không đi theo Việt Minh.

Nhưng vấn đề nằm ở chỗ: chủ quyền được tuyên bố đến đâu và quyền lực thực tế được chuyển giao đến đâu?

Hiệp định Élysée đặt ra khuôn khổ độc lập trong Liên hiệp Pháp, nhưng Pháp vẫn giữ ảnh hưởng quyết định đối với quân đội và đối ngoại. Việc chuyển giao quyền lực thực tế diễn ra từng bước, không đồng đều và còn nhiều giới hạn.

Đây là mâu thuẫn căn bản của Quốc gia Việt Nam.

Một mặt, chính quyền này muốn chứng minh rằng người Việt có thể xây dựng một quốc gia độc lập không cần đi theo con đường cách mạng của Việt Minh.

Mặt khác, chính quyền ấy lại phải dựa vào sự bảo trợ quân sự, chính trị và tài chính của Pháp.

Đối với những viên chức như Nguyễn Ngọc Thơ, sự xuất hiện của Quốc gia Việt Nam tạo ra một không gian chính trị mới.

Họ có cơ hội tiếp tục con đường hành chính trong một chính quyền mang danh nghĩa quốc gia Việt Nam, thay vì chỉ hoạt động trong bộ máy thuộc địa trước đây.

Nhưng cơ hội ấy cũng đặt họ trước một câu hỏi khó:

Có thể xây dựng một chính quyền thực sự độc lập khi nền tảng quân sự và một phần quan trọng của quyền lực vẫn nằm trong tay một cường quốc nước ngoài hay không?

Đây không chỉ là câu hỏi dành cho Bảo Đại.

Đó còn là câu hỏi dành cho toàn bộ đội ngũ chính khách tham gia Quốc gia Việt Nam.

Nguyễn Ngọc Thơ thuộc thế hệ những người có kinh nghiệm quản trị địa phương, có hiểu biết về xã hội Nam Bộ và có khả năng hoạt động trong bộ máy hành chính. Những phẩm chất đó giúp ông có giá trị đối với một chính quyền đang cần xây dựng hệ thống quản lý người Việt.

Tuy nhiên, từ một viên chức tỉnh thành đến một chính khách cấp quốc gia là hai cấp độ năng lực khác nhau.

Người điều hành một tỉnh phải giải quyết những vấn đề cụ thể của địa phương.

Người tham gia điều hành một quốc gia phải đối diện với những vấn đề lớn hơn nhiều: chủ quyền, quốc phòng, ngoại giao, tài chính, tổ chức chính quyền, quan hệ giữa các vùng miền và tính chính danh của chế độ.

Không thể mặc nhiên xem kinh nghiệm ở cấp tỉnh là sự bảo đảm cho năng lực ở cấp quốc gia.

7. Năm 1954: Từ một viên chức hành chính đến nhân vật của chính trường quốc gia

Năm 1954 đánh dấu sự kết thúc của cuộc chiến tranh Đông Dương lần thứ nhất.

Chiến thắng Điện Biên Phủ ngày 7 tháng 5 năm 1954 và Hiệp định Genève tháng 7 năm 1954 đã làm thay đổi sâu sắc cấu trúc chính trị Việt Nam.

Đất nước tạm thời bị chia thành hai vùng tập kết quân sự, lấy vĩ tuyến 17 làm giới tuyến. Hiệp định dự kiến tổng tuyển cử vào năm 1956 để thống nhất đất nước.

Ở miền Nam, Quốc gia Việt Nam bước vào một giai đoạn chuyển giao đặc biệt.

Bảo Đại lựa chọn Ngô Đình Diệm làm Thủ tướng vào tháng 6 năm 1954. Chính phủ mới phải đối diện với hàng loạt vấn đề chưa được giải quyết triệt để:

  • Quan hệ với Pháp và yêu cầu giành quyền tự chủ thực tế.
  • Quan hệ với Hoa Kỳ trong bối cảnh Chiến tranh lạnh.
  • Tổ chức lại quân đội và bộ máy hành chính.
  • Xử lý các lực lượng vũ trang có tổ chức riêng.
  • Giải quyết những khác biệt giữa các nhóm chính trị, tôn giáo và vùng miền.
  • Xây dựng tính chính danh cho một chính quyền đang phải cạnh tranh với nhiều lực lượng khác.

Trong bối cảnh đó, Nguyễn Ngọc Thơ bắt đầu bước vào một cấp độ hoạt động chính trị mới.

Kinh nghiệm tại Long Xuyên và sự hiểu biết về xã hội Nam Bộ là những lợi thế đáng kể. Ông không phải một chính khách hoàn toàn xa lạ với đời sống địa phương miền Nam.

Ông có khả năng kết nối với giới hành chính, điền chủ và những nhân vật có ảnh hưởng trong vùng đồng bằng sông Cửu Long.

Chính những yếu tố đó khiến một nhân vật có nền tảng hành chính như Nguyễn Ngọc Thơ trở nên hữu dụng đối với chính quyền mới.

Trong nội các đầu tiên của Ngô Đình Diệm, Nguyễn Ngọc Thơ đảm nhiệm chức vụ Bộ trưởng Nội vụ. Hồ sơ bổ nhiệm và Công báo Quốc gia Việt Nam cần được đối chiếu để xác định chính xác ngày tháng và nhiệm vụ cụ thể.

Đây là bước chuyển quan trọng trong sự nghiệp của ông.

Nếu trước đó Nguyễn Ngọc Thơ được biết đến chủ yếu qua hoạt động quản lý địa phương, thì từ đây ông trở thành một thành viên của bộ máy điều hành quốc gia.

Nhưng cần nhìn nhận đúng bản chất của sự chuyển đổi này.

Ông không phải người đứng đầu một phong trào cách mạng, không phải lãnh tụ của một tổ chức chính trị toàn quốc và cũng không phải người trực tiếp tạo ra sự thay đổi chế độ năm 1954.

Ông là một viên chức hành chính có kinh nghiệm, được đưa vào bộ máy chính trị mới trong thời điểm chính quyền cần những người có khả năng điều hành và có cơ sở xã hội tại miền Nam.

Đó là một con đường tiến thân khác với con đường của Ngô Đình Diệm.

Diệm bước vào chính trường năm 1954 với danh tiếng của một nhà ái quốc chống Pháp, một người từng từ chối hợp tác với chính quyền thuộc địa và có quan hệ với các mạng lưới chính trị, tôn giáo ở trong và ngoài nước.

Nguyễn Ngọc Thơ bước vào chính trường quốc gia từ kinh nghiệm hành chính và vị trí xã hội ở Nam Bộ.

Hai con đường này có thể bổ sung cho nhau, nhưng cũng tiềm ẩn những khác biệt về cách nhìn quyền lực và cách tổ chức nhà nước.

8. Phản đề: Một viên chức giỏi có phải là một chính khách giỏi?

Đây là câu hỏi cần đặt ra khi đánh giá Nguyễn Ngọc Thơ.

Trong lịch sử, nhiều người có khả năng điều hành hành chính rất tốt nhưng không nhất thiết có khả năng lãnh đạo chính trị.

Một viên chức giỏi thường cần những phẩm chất như:

  • Hiểu hệ thống pháp luật và thủ tục.
  • Có khả năng tổ chức nhân sự.
  • Biết giải quyết công việc.
  • Có năng lực phối hợp các cơ quan.
  • Biết duy trì hoạt động của bộ máy.

Một chính khách giỏi còn phải có những năng lực khác:

  • Xác định được lợi ích quốc gia.
  • Có khả năng lựa chọn chính sách trong tình huống xung đột.
  • Biết xây dựng liên minh chính trị.
  • Có tầm nhìn dài hạn.
  • Dám chịu trách nhiệm trước những quyết định khó khăn.
  • Biết đặt giới hạn cho quyền lực của chính mình và tổ chức mà mình phục vụ.

Nhìn từ góc độ này, sự nghiệp của Nguyễn Ngọc Thơ giai đoạn 1945–1954 mới chỉ cho phép chúng ta nhận diện một số nền tảng của ông.

Ông có kinh nghiệm trong hệ thống hành chính thuộc địa.

Ông từng điều hành địa phương trong thời kỳ chiến tranh.

Ông có quan hệ với giới trí thức và có tham gia vào hoạt động giáo dục ở Long Xuyên.

Ông bước vào chính trường cấp quốc gia khi Quốc gia Việt Nam chuyển sang một giai đoạn mới.

Những dữ kiện ấy đáng được ghi nhận. Nhưng chúng chưa đủ để kết luận ông là một nhà cải cách, một nhà kiến tạo quốc gia hay một chính khách có tư tưởng chính trị độc lập.

Muốn đánh giá những phẩm chất đó, cần tiếp tục khảo sát hành động và quyết định của ông khi nắm những chức vụ cao hơn.

Đặc biệt, cần phân biệt giữa ba loại năng lực:

Năng lực hành chính: Khả năng làm cho bộ máy hoạt động.

Năng lực chính trị: Khả năng tổ chức sự ủng hộ, giải quyết xung đột và tạo dựng tính chính danh.

Năng lực kiến tạo quốc gia: Khả năng xây dựng những thiết chế có thể tồn tại, phát triển và phục vụ đất nước vượt ra ngoài nhiệm kỳ của một cá nhân.

Không nên lấy thành công ở một cấp độ để thay thế cho bằng chứng ở cấp độ khác.

9. Đối thoại Hưng Quốc: Người quản lý bộ máy và người kiến tạo quốc gia

Người nghiên cứu: Thưa ông Nguyễn Ngọc Thơ, ông trưởng thành trong nền hành chính thuộc địa, sau đó tiếp tục hoạt động qua nhiều chính quyền khác nhau. Ông nhìn nhận thế nào về sự thay đổi ấy?

Nguyễn Ngọc Thơ: Một người làm hành chính phải hiểu xã hội mà mình phục vụ. Khi hoàn cảnh thay đổi, công việc quản lý cũng thay đổi. Nhưng nhà nước vẫn cần những người có kinh nghiệm tổ chức và điều hành.

Người nghiên cứu: Nhưng nếu người làm hành chính chỉ biết phục vụ chính quyền đương thời mà không đặt câu hỏi về mục đích của chính quyền ấy thì sao?

Nguyễn Ngọc Thơ: Đó là vấn đề của trách nhiệm chính trị. Người làm công vụ không thể chỉ nhìn vào mệnh lệnh. Họ phải hiểu công việc mình làm ảnh hưởng đến dân chúng như thế nào.

Người nghiên cứu: Vậy theo ông, một chính quyền có thể được xem là thành công nếu bộ máy hoạt động tốt nhưng người dân không có quyền kiểm soát người cầm quyền hay không?

Nguyễn Ngọc Thơ: Một bộ máy hoạt động có hiệu quả là điều cần thiết. Nhưng sự ổn định cũng cần sự đồng thuận của xã hội.

Người nghiên cứu: Hưng Quốc đặt vấn đề xa hơn: Nhà nước phải mạnh về năng lực nhưng bị giới hạn về quyền lực. Công chức phải có khả năng thực thi chính sách, nhưng không được biến quyền hành chính thành đặc quyền cá nhân. Một tỉnh trưởng có thể xây dựng trường học, sửa đường sá, tổ chức bộ máy, nhưng người dân vẫn phải có quyền giám sát và khiếu nại nếu chính quyền làm sai.

Một nhà nước tốt không chỉ cần người quản lý có năng lực. Nó cần một cơ chế khiến người bình thường cũng có thể làm việc đúng, người tài có điều kiện phát triển và người lạm quyền phải chịu trách nhiệm.

Nguyễn Ngọc Thơ: Đó là một yêu cầu lớn hơn việc điều hành một địa phương.

Người nghiên cứu: Đúng vậy. Và đó chính là ranh giới giữa người quản lý một bộ máy có sẵn với người có khả năng kiến tạo một nhà nước.

Lưu ý: Đoạn đối thoại trên là đối thoại tư tưởng giả định, không phải lời phát biểu lịch sử của Nguyễn Ngọc Thơ.

10. Quy luật vận hành của xã hội – Bài học Hưng Quốc

Từ trường hợp Nguyễn Ngọc Thơ, có thể rút ra một quy luật quan trọng:

Nhà nước muốn tồn tại phải có đội ngũ hành chính; muốn phát triển phải có đội ngũ chính khách; muốn trở thành một quốc gia mạnh phải có những thiết chế vượt lên trên cả hai.

Một nền hành chính có thể tiếp tục hoạt động sau khi chế độ thay đổi. Nhưng sự tồn tại của bộ máy chưa chứng minh rằng quốc gia đã có một nền tảng chính trị vững chắc.

Một chính khách có thể tập hợp nhân sự, thiết lập quan hệ và điều hành chính phủ. Nhưng nếu mọi quyết định đều phụ thuộc vào cá nhân lãnh đạo, nhà nước vẫn thiếu sức mạnh thể chế.

Từ đây, Hưng Quốc đặt ra ba nguyên tắc:

Thứ nhất, kế thừa năng lực nhưng phải thay đổi mục đích phục vụ.

Không phải mọi thứ của một chế độ cũ đều cần bị loại bỏ. Kiến thức hành chính, kỹ năng quản trị và kinh nghiệm tổ chức có thể tiếp tục được sử dụng. Nhưng mục đích cuối cùng phải chuyển từ phục vụ quyền lực cai trị sang phục vụ quốc gia và nhân dân.

Thứ hai, không đồng nhất sự ổn định của chính quyền với sự ổn định của quốc gia.

Một chính quyền có thể tồn tại nhờ quân đội, bộ máy hành chính và sự hậu thuẫn của nước ngoài. Nhưng một quốc gia chỉ thực sự vững mạnh khi có chủ quyền thực chất, sự đồng thuận xã hội và những thiết chế có khả năng tự điều chỉnh.

Thứ ba, không để kinh nghiệm cá nhân thay thế cơ chế thể chế.

Một viên chức tốt có thể làm cho một địa phương hoạt động hiệu quả. Nhưng một hệ thống tốt phải bảo đảm rằng ngay cả khi người đứng đầu thay đổi, công việc vẫn tiếp tục và quyền lợi của người dân vẫn được bảo vệ.

Đó là sự khác biệt giữa một bộ máy phụ thuộc vào con người và một nhà nước được xây dựng trên nền tảng thể chế.

11. Kết luận: Một bước trưởng thành trong hành trình chính trị

Giai đoạn 1945–1954 đánh dấu sự chuyển đổi quan trọng trong cuộc đời chính trị của Nguyễn Ngọc Thơ.

Từ một viên chức trưởng thành trong nền hành chính Pháp, ông tiếp tục hoạt động qua những biến động chính trị của Nam Bộ, đảm nhiệm các chức vụ hành chính địa phương, tham gia điều hành tỉnh Long Xuyên và cuối cùng bước vào bộ máy chính quyền Quốc gia Việt Nam.

Đây là một quá trình đáng nghiên cứu vì nó phản ánh sự chuyển tiếp của tầng lớp viên chức Nam Bộ từ chế độ thuộc địa sang một nhà nước mang danh nghĩa quốc gia.

Nguyễn Ngọc Thơ không phải nhân vật trung tâm quyết định vận mệnh Việt Nam trong giai đoạn 1945–1954. Nhưng ông là một trường hợp tiêu biểu để tìm hiểu cách một chính khách hình thành vị thế trong thời kỳ chuyển giao quyền lực.

Điều đáng chú ý nhất không phải là ông đã giữ bao nhiêu chức vụ, mà là những kinh nghiệm nào đã tạo nên con đường chính trị của ông và những giới hạn nào vẫn còn tồn tại trong năng lực của một người quản lý hành chính khi bước vào chính trường quốc gia.

Năm 1954, Nguyễn Ngọc Thơ đã bước qua ngưỡng cửa từ một viên chức địa phương sang một thành viên của chính phủ trung ương.

Nhưng đây mới chỉ là sự khởi đầu.

Phía trước ông là một miền Nam đầy biến động, nơi chính quyền Ngô Đình Diệm phải đối diện với các lực lượng vũ trang Bình Xuyên, Hòa Hảo, Cao Đài, những trung tâm quyền lực địa phương và sự can dự ngày càng sâu của Hoa Kỳ.

Trong trật tự mới ấy, kinh nghiệm hành chính của Nguyễn Ngọc Thơ sẽ được thử thách ở một cấp độ hoàn toàn khác.

Câu hỏi tiếp theo không còn là ông có thể điều hành một tỉnh như thế nào, mà là:

Một chính khách có kinh nghiệm địa phương sẽ đứng ở đâu trong cuộc đấu tranh xây dựng một nhà nước tập quyền, khi quyền lực chính trị, quân sự và xã hội đang tập trung vào một trung tâm lãnh đạo mới?

Đó là vấn đề của chương tiếp theo.

Hoàng Phong Nhã 


TÀI LIỆU THAM KHẢO VÀ HỒ SƠ CẦN ĐỐI CHIẾU

A. Tư liệu lịch sử và hồi ký

  1. Nguyễn Hiến Lê, Hồi ký. Tư liệu quan trọng để khảo sát quan hệ giữa Nguyễn Ngọc Thơ, giới trí thức và hoạt động giáo dục tại Long Xuyên.
  2. U.S. Department of State, Foreign Relations of the United States (FRUS), 1949, Volume VII, Part 1. Hồ sơ về Hiệp định Élysée và sự hình thành Quốc gia Việt Nam.
  3. U.S. Department of State, Foreign Relations of the United States (FRUS), 1950, Volume VI. Hồ sơ về sự công nhận ngoại giao đối với các chính quyền Việt Nam.

B. Nghiên cứu lịch sử

  1. Jason A. Picard (2014), Fragmented Loyalties: The Great Migration's Impact on South Vietnam, 1954–1963, University of California, Berkeley.
  2. Phạm Đức Thuận và Phạm Thị Phượng Linh (2024), Bao Dai Solution and the Formation of the “National Government of Vietnam” During the Indochina War (1945–1954).
  3. The Pentagon Papers, phần nghiên cứu về quan hệ Hoa Kỳ, Pháp và chủ nghĩa dân tộc Việt Nam.

C. Hồ sơ cần tiếp tục truy tìm để hoàn thiện chân dung Nguyễn Ngọc Thơ

  • Hồ sơ công chức và bổ nhiệm Nguyễn Ngọc Thơ từ năm 1930 đến năm 1954.
  • Hồ sơ bổ nhiệm quận trưởng Ô Môn, Thốt Nốt và tỉnh trưởng Long Xuyên.
  • Công báo và hồ sơ tổ chức chính quyền Quốc gia Việt Nam giai đoạn 1949–1954.
  • Hồ sơ thành lập và hoạt động Trường Trung học Thoại Ngọc Hầu.
  • Hồ sơ về các chính sách hành chính, kinh tế, giáo dục và an ninh tại Long Xuyên.
  • Hồ sơ bổ nhiệm Nguyễn Ngọc Thơ vào chức vụ Bộ trưởng Nội vụ trong chính phủ Ngô Đình Diệm năm 1954.

Nguyên tắc sử liệu: Những thông tin về tiểu sử và chức vụ được phân biệt với những nhận định về năng lực, động cơ và quan điểm chính trị. Những vấn đề chưa có hồ sơ gốc xác nhận không được xem là sự kiện đã được chứng minh.


ĐỊNH HƯỚNG CHƯƠNG 6

NGUYỄN NGỌC THƠ TRONG CHÍNH QUYỀN NGÔ ĐÌNH DIỆM 1954–1956

Từ Bộ trưởng Nội vụ đến Đại sứ tại Nhật Bản – sự chuyển dịch giữa quyền lực hành chính, chính trị miền Nam và chiến lược tập trung quyền lực của Ngô Đình Diệm.

CHƯƠNG 6 - ĐỐI THOẠI VỚI NGUYỄN NGỌC THƠ

ĐỐI THOẠI VỚI NGUYỄN NGỌC THƠ

MỘT CHÍNH KHÁCH DÂN SỰ GIỮA NHỮNG CUỘC CHUYỂN GIAO QUYỀN LỰC CỦA MIỀN NAM VIỆT NAM

Hoàng Phong Nhã

CHƯƠNG 6

NGUYỄN NGỌC THƠ TRONG CHÍNH QUYỀN NGÔ ĐÌNH DIỆM 1954–1956

Từ chính trường Sài Gòn đến Tokyo – quyền lực hành chính, ngoại giao và bài toán xây dựng chính quyền miền Nam

1. Luận đề trung tâm

Nếu giai đoạn 1945–1954 là thời kỳ Nguyễn Ngọc Thơ hình thành vị thế trong bộ máy hành chính Nam Bộ, thì giai đoạn 1954–1956 đánh dấu bước chuyển của ông sang một môi trường chính trị hoàn toàn khác: chính quyền Ngô Đình Diệm

Đây là thời kỳ miền Nam Việt Nam trải qua những biến động đặc biệt sâu sắc. Quốc gia Việt Nam đứng trước sự thay đổi về chế độ, quyền lực của Bảo Đại suy giảm, Ngô Đình Diệm từng bước củng cố vị trí lãnh đạo, quân đội được tổ chức lại, các lực lượng vũ trang giáo phái bị đặt trước yêu cầu giải thể hoặc hội nhập vào quân đội quốc gia, trong khi hàng trăm nghìn người di cư từ miền Bắc vào miền Nam tạo ra những thách thức lớn về xã hội, kinh tế và quản trị.

Nguyễn Ngọc Thơ xuất hiện trong giai đoạn này với một vị trí đáng chú ý.

Ông có kinh nghiệm quản lý địa phương, hiểu biết xã hội Nam Bộ, từng tham gia bộ máy Quốc gia Việt Nam và có quan hệ với những tầng lớp có ảnh hưởng ở đồng bằng sông Cửu Long.

Tuy nhiên, con đường chính trị của ông dưới thời Ngô Đình Diệm không phải một quá trình thăng tiến liên tục. Ông vừa tham gia chính quyền trung ương, vừa được điều động sang hoạt động ngoại giao tại Nhật Bản, rồi được triệu hồi về nước khi chính quyền cần giải quyết những vấn đề phức tạp liên quan đến các lực lượng Hòa Hảo.

Điểm đáng nghiên cứu ở đây là: Vì sao một chính khách có kinh nghiệm quản trị miền Tây lại được sử dụng trong những vị trí khác nhau như vậy? Đó là sự lựa chọn dựa trên năng lực chuyên môn, sự tin cậy chính trị hay nhu cầu sử dụng nhân sự của một chính quyền đang trong quá trình tập trung quyền lực?

Một điểm cần chỉnh lý về mặt sử liệu từ chương trước: cần phân biệt chức vụ Bộ trưởng Nội vụ của Nguyễn Ngọc Thơ trong chính quyền Quốc gia Việt Nam trước khi nền Đệ nhất Cộng hòa được thành lập với các chức vụ ông đảm nhiệm trong chính quyền Ngô Đình Diệm. Hồ sơ ngoại giao Hoa Kỳ ghi nhận ông là Bộ trưởng Kinh tế Quốc gia đến tháng 12 năm 1956, sau đó trở thành Phó Tổng thống. Vì vậy, không nên mặc nhiên ghi ông là Bộ trưởng Nội vụ trong nội các đầu tiên của Ngô Đình Diệm năm 1954. Đây là sự phân biệt cần thiết để bảo đảm tính chính xác của công trình. 

2. Năm 1954: Sự chuyển giao quyền lực và vị trí của Nguyễn Ngọc Thơ

Sau Hiệp định Genève tháng 7 năm 1954, Việt Nam bước vào một tình thế chính trị mới. Việc tập kết quân đội và phân chia hai vùng kiểm soát quân sự đã làm thay đổi toàn bộ cấu trúc quyền lực ở Đông Dương.

Ở miền Nam, Quốc gia Việt Nam dưới quyền Quốc trưởng Bảo Đại đứng trước một cuộc khủng hoảng về tổ chức và tính chính danh.

Ngô Đình Diệm được Bảo Đại bổ nhiệm làm Thủ tướng vào tháng 6 năm 1954. Ông chính thức thành lập chính phủ và ra mắt nội các ngày 7 tháng 7 năm 1954.

Đây không phải là một cuộc chuyển giao quyền lực đơn giản.

Ngô Đình Diệm tiếp nhận một chính quyền có bộ máy hành chính nhưng chưa kiểm soát thống nhất các lực lượng vũ trang. Quân đội Quốc gia Việt Nam còn chịu ảnh hưởng của Pháp. Các tổ chức Bình Xuyên, Cao Đài và Hòa Hảo duy trì những lực lượng riêng. Những nhóm chính trị khác nhau cũng có tham vọng và lợi ích riêng.

Trong khi đó, Hoa Kỳ ngày càng quan tâm đến việc xây dựng một chính quyền chống cộng sản ổn định ở miền Nam.

Nguyễn Ngọc Thơ bước vào chính quyền mới với những lợi thế riêng.

Ông không phải một nhân vật cách mạng, cũng không phải một lãnh tụ quân sự. Thế mạnh của ông nằm ở kinh nghiệm hành chính, sự hiểu biết về miền Tây Nam Bộ và khả năng tiếp xúc với những tầng lớp xã hội có ảnh hưởng.

Đối với Ngô Đình Diệm, đây là những phẩm chất có giá trị.

Một chính quyền mới không thể chỉ dựa vào những người thân cận với lãnh đạo. Nó còn cần những người hiểu địa phương, có kinh nghiệm tổ chức bộ máy và có khả năng kết nối với các cộng đồng xã hội.

Tuy nhiên, sự tham gia của những nhân vật có kinh nghiệm từ chế độ trước cũng đặt ra một vấn đề: họ sẽ được sử dụng như những người cộng tác thực chất hay chỉ là những thành phần bổ sung để mở rộng hình ảnh và cơ sở xã hội của chính quyền mới?

Đây là câu hỏi cần theo dõi trong toàn bộ sự nghiệp của Nguyễn Ngọc Thơ dưới thời Ngô Đình Diệm.

3. Chính quyền Ngô Đình Diệm và vai trò của một chính khách Nam Bộ

Trong những tháng đầu cầm quyền, Ngô Đình Diệm phải giải quyết đồng thời ba cuộc khủng hoảng.

Thứ nhất là cuộc khủng hoảng quyền lực chính trị.

Bảo Đại vẫn giữ chức Quốc trưởng và có khả năng tác động đến việc bổ nhiệm, thay thế Thủ tướng. Diệm phải chứng minh rằng chính quyền của ông có đủ năng lực điều hành và không phải chỉ là một nội các được dựng lên bởi sự lựa chọn của Quốc trưởng.

Thứ hai là cuộc khủng hoảng quân sự.

Quân đội Quốc gia Việt Nam chưa phải một lực lượng hoàn toàn thống nhất dưới quyền kiểm soát trực tiếp của chính phủ. Những lực lượng vũ trang giáo phái và Bình Xuyên có khả năng gây sức ép lên chính quyền trung ương.

Thứ ba là cuộc khủng hoảng xã hội.

Cuộc di cư từ miền Bắc vào miền Nam sau Hiệp định Genève làm thay đổi nhanh chóng cơ cấu dân số, tạo ra nhu cầu lớn về nhà ở, lương thực, y tế, giáo dục và việc làm.

Đối với một chính quyền đang xây dựng tính chính danh, khả năng giải quyết những vấn đề dân sinh này có ý nghĩa không kém những chiến thắng chính trị hay quân sự.

Nguyễn Ngọc Thơ có nền tảng để tham gia vào công việc đó.

Nhưng ông phải hoạt động trong một hệ thống lãnh đạo mà quyền quyết định ngày càng tập trung vào Ngô Đình Diệm và những người thân cận trong gia đình họ Ngô.

Đây là điểm cần phân biệt giữa hai khái niệm:

Một người được tham gia chính phủ không có nghĩa là người ấy có quyền quyết định chính sách.

Một người giữ chức vụ cao không có nghĩa là người ấy có ảnh hưởng tương ứng đối với toàn bộ hệ thống quyền lực.

Trong nghiên cứu chính trị, cần xác định rõ chức vụ chính thức, quyền hạn pháp định và quyền lực thực tế. Ba yếu tố này có thể không trùng khớp.

4. Sứ mệnh tại Nhật Bản: Một bước chuyển từ chính trường sang ngoại giao

Trong giai đoạn 1955–1956, Nguyễn Ngọc Thơ được cử làm Đại sứ Việt Nam tại Nhật Bản.

Đây là một sự chuyển đổi đáng chú ý.

Nhật Bản vừa trải qua thất bại trong Chiến tranh thế giới thứ hai và đang trong quá trình tái thiết đất nước. Quan hệ giữa Nhật Bản với các quốc gia Đông Nam Á cũng đang được định hình lại trên cơ sở Hiệp ước Hòa bình San Francisco năm 1951 và những vấn đề tồn đọng về trách nhiệm chiến tranh.

Đối với chính quyền Sài Gòn, quan hệ với Nhật Bản có ít nhất ba ý nghĩa.

Một là, mở rộng quan hệ ngoại giao với một quốc gia có tiềm lực kinh tế và công nghiệp đang phục hồi mạnh mẽ.

Hai là, tìm kiếm nguồn lực phục vụ tái thiết và phát triển kinh tế.

Ba là, giải quyết vấn đề bồi thường chiến tranh mà Nhật Bản có trách nhiệm đối với những thiệt hại gây ra trong thời kỳ chiếm đóng Đông Dương.

Việc Nguyễn Ngọc Thơ được cử sang Tokyo cho thấy chính quyền Diệm sử dụng ông trong một lĩnh vực khác với quản lý hành chính địa phương.

Tuy nhiên, không nên xem việc bổ nhiệm đại sứ đơn thuần là một sự điều chuyển nhân sự. Ngoại giao đòi hỏi khả năng đàm phán, hiểu biết về lợi ích quốc gia, nắm bắt tình hình quốc tế và biết chuyển những quan hệ chính trị thành lợi ích kinh tế cụ thể.

Đối với Nguyễn Ngọc Thơ, đây là một thử thách mới.

Ông phải chuyển từ môi trường chính trị Nam Bộ, nơi các quan hệ xã hội và quyền lực địa phương có vai trò lớn, sang môi trường ngoại giao, nơi lợi ích quốc gia được đặt trong tương quan với luật pháp quốc tế, thương mại và chiến lược của các nước.

Một số tài liệu tiểu sử cho biết trong thời gian ở Nhật Bản, ông gặp vấn đề sức khỏe do chấn thương hông và phải hạn chế hoạt động. Chi tiết này cần được kiểm chứng thêm bằng hồ sơ ngoại giao và tài liệu cá nhân, thay vì xem những lời kể hồi cố là bằng chứng đầy đủ.

5. Bồi thường chiến tranh Nhật Bản: Một vấn đề ngoại giao và kinh tế dài hạn

Vấn đề bồi thường chiến tranh là một trong những nội dung quan trọng trong quan hệ giữa Việt Nam và Nhật Bản thời kỳ hậu chiến.

Trong Chiến tranh thế giới thứ hai, quân đội Nhật Bản chiếm đóng Đông Dương và gây ra những tổn thất nghiêm trọng về kinh tế, xã hội và đời sống dân chúng.

Sau chiến tranh, Hiệp ước Hòa bình San Francisco năm 1951 tạo cơ sở pháp lý cho việc giải quyết những vấn đề bồi thường giữa Nhật Bản và các quốc gia liên quan.

Đối với chính quyền miền Nam, yêu cầu bồi thường không chỉ mang ý nghĩa đòi hỏi trách nhiệm lịch sử. Nó còn liên quan trực tiếp đến khả năng huy động nguồn lực để phát triển kinh tế.

Năm 1956, phía Việt Nam đưa ra yêu cầu bồi thường rất lớn, lên tới 250 triệu USD. Nhật Bản không chấp nhận mức yêu cầu này và hai bên chưa thể đạt được thỏa thuận.

Đây là một cuộc thương lượng phức tạp, bởi mỗi bên có cách xác định khác nhau về phạm vi thiệt hại, trách nhiệm bồi thường và hình thức thanh toán.

Phía Việt Nam muốn có nguồn lực đáng kể để phục vụ tái thiết.

Phía Nhật Bản muốn giới hạn nghĩa vụ tài chính và ưu tiên hình thức cung cấp hàng hóa, dịch vụ và hỗ trợ phát triển.

Cần đặc biệt lưu ý một điểm về niên đại: Hiệp định bồi thường giữa Nhật Bản và Việt Nam Cộng hòa được ký ngày 13 tháng 5 năm 1959 tại Sài Gòn, không phải trong nhiệm kỳ đại sứ của Nguyễn Ngọc Thơ năm 1955–1956.

Theo văn bản hiệp định được công bố trong Tuyển tập Hiệp ước của Liên Hiệp Quốc, Nhật Bản cam kết cung cấp sản phẩm và dịch vụ trị giá tương đương 39 triệu USD trong thời hạn năm năm. Hiệp định có hiệu lực ngày 12 tháng 1 năm 1960.

Những người ký kết phía Việt Nam trong hiệp định năm 1959 gồm Bộ trưởng Ngoại giao Vũ Văn Mẫu, Đại sứ Bùi Văn Thịnh và Phạm Đăng Lâm. Vì vậy, không thể quy toàn bộ kết quả bồi thường này cho Nguyễn Ngọc Thơ.

Tuy nhiên, hoạt động ngoại giao của ông trong giai đoạn trước đó thuộc quá trình hình thành và thúc đẩy quan hệ Việt Nam – Nhật Bản sau chiến tranh.

Một nhà ngoại giao có thể không trực tiếp ký kết hiệp định cuối cùng nhưng vẫn có đóng góp trong việc duy trì quan hệ, truyền đạt lập trường và chuẩn bị điều kiện cho những cuộc thương lượng tiếp theo.

Muốn xác định chính xác mức độ đóng góp của Nguyễn Ngọc Thơ, cần tìm được điện văn ngoại giao, báo cáo công tác đại sứ quán và hồ sơ thương lượng trong giai đoạn ông hoạt động tại Tokyo.

Đây là một nguyên tắc nghiên cứu quan trọng: không phủ nhận đóng góp chỉ vì người đó không ký văn kiện cuối cùng, nhưng cũng không gán cho một cá nhân thành quả của cả một tiến trình ngoại giao kéo dài nhiều năm.

6. Năm 1955: Ngô Đình Diệm và quá trình tập trung quyền lực

Trong khi Nguyễn Ngọc Thơ hoạt động tại Nhật Bản, chính trường miền Nam trải qua những biến động có tính quyết định.

Tháng 2 năm 1955, chính quyền Diệm bắt đầu triển khai mạnh mẽ việc củng cố quyền kiểm soát đối với các lực lượng vũ trang và những trung tâm quyền lực không nằm dưới sự chỉ huy trực tiếp của chính phủ.

Tháng 4 năm 1955, cuộc xung đột với Bình Xuyên tại Sài Gòn trở thành một bước ngoặt lớn.

Chính quyền Diệm giành thắng lợi quân sự, làm suy yếu nghiêm trọng vị thế của Bình Xuyên và củng cố quyền kiểm soát đối với thủ đô.

Tiếp đó, những xung đột với các lực lượng Cao Đài và Hòa Hảo tiếp tục đặt chính quyền trước bài toán thống nhất quân đội và thiết lập quyền lực trung ương.

Đây không chỉ là một cuộc đấu tranh giữa các phe phái.

Nó phản ánh một vấn đề căn bản trong quá trình hình thành nhà nước: một quốc gia có thể tồn tại lâu dài hay không khi quyền sử dụng vũ lực bị phân chia giữa nhiều tổ chức?

Từ góc độ xây dựng nhà nước, việc thiết lập một hệ thống chỉ huy quân sự thống nhất là cần thiết. Nhưng cách thực hiện việc thống nhất ấy sẽ quyết định bản chất của nhà nước mới.

Nếu quyền lực quân sự được đưa vào một hệ thống pháp luật thống nhất, có trách nhiệm giải trình và chịu sự kiểm soát của cơ quan dân sự, đó là quá trình xây dựng nhà nước.

Nếu chỉ thay thế những trung tâm quyền lực cũ bằng một trung tâm quyền lực cá nhân mới, thì sự tập trung quyền lực chưa đồng nghĩa với sự trưởng thành của thể chế.

Đây là sự phân biệt mà Hưng Quốc cần giữ vững khi đánh giá chính quyền Ngô Đình Diệm.

Ngày 23 tháng 10 năm 1955, cuộc trưng cầu dân ý giữa Bảo Đại và Ngô Đình Diệm được tổ chức.

Kết quả chính thức nghiêng áp đảo về phía Diệm. Ngày 26 tháng 10 năm 1955, Việt Nam Cộng hòa được tuyên bố thành lập và Ngô Đình Diệm trở thành Tổng thống.

Cuộc trưng cầu dân ý này có ý nghĩa đặc biệt vì nó chấm dứt vai trò Quốc trưởng của Bảo Đại và tạo ra cơ sở chính trị cho một chế độ cộng hòa mới.

Tuy nhiên, những nghiên cứu lịch sử và hồ sơ ngoại giao Hoa Kỳ cho thấy quá trình tổ chức trưng cầu dân ý có nhiều vấn đề về cạnh tranh chính trị, tuyên truyền và tính công bằng của thủ tục bỏ phiếu.

Do đó, không thể chỉ căn cứ vào kết quả chính thức để kết luận rằng chính quyền đã có được sự ủy quyền dân chủ đầy đủ.

Đây là một trong những vấn đề quan trọng khi đánh giá quá trình hình thành Đệ nhất Cộng hòa.

7. Tháng 5 năm 1956: Nguyễn Ngọc Thơ được triệu hồi về Sài Gòn

Tháng 5 năm 1956, Nguyễn Ngọc Thơ được Ngô Đình Diệm triệu hồi từ Nhật Bản về Sài Gòn để tham gia giải quyết vấn đề Hòa Hảo.

Đây là một chi tiết có ý nghĩa đặc biệt trong sự nghiệp chính trị của ông.

Tại miền Tây Nam Bộ, Hòa Hảo không chỉ là một tổ chức tôn giáo. Đây còn là một cộng đồng xã hội rộng lớn, có mạng lưới tín đồ, cơ sở địa phương và lực lượng vũ trang từng giữ vai trò quan trọng trong cuộc chiến tranh Đông Dương.

Sau khi chính quyền Diệm củng cố quyền lực tại Sài Gòn, vấn đề Hòa Hảo trở thành một trong những thách thức lớn nhất đối với việc thống nhất miền Nam.

Một bộ phận lực lượng Hòa Hảo đã hợp tác với chính quyền mới, trong khi những bộ phận khác tiếp tục duy trì lực lượng vũ trang riêng.

Đặc biệt, Lê Quang Vinh, thường được gọi là Ba Cụt, trở thành một nhân vật quân sự nổi bật trong cuộc đối đầu với chính quyền Diệm.

Đối với Ngô Đình Diệm, việc giải quyết vấn đề Hòa Hảo không thể chỉ dựa vào quân sự.

Nếu chỉ sử dụng vũ lực, chính quyền có nguy cơ biến một bộ phận cộng đồng tôn giáo lớn ở miền Tây thành lực lượng đối kháng lâu dài.

Nếu chỉ thương lượng, chính quyền có thể không đạt được mục tiêu thiết lập quyền kiểm soát thống nhất đối với lãnh thổ và quân đội.

Nguyễn Ngọc Thơ được triệu hồi vì ông có những lợi thế mà một viên chức từ miền Trung hoặc miền Bắc khó có thể thay thế ngay lập tức.

Ông hiểu địa bàn.

Ông có kinh nghiệm quản lý Long Xuyên.

Ông có quan hệ với giới điền chủ và những nhân vật có ảnh hưởng tại miền Tây.

Ông có khả năng tiếp xúc với những nhóm xã hội vốn không hoàn toàn tin tưởng chính quyền trung ương.

Sự lựa chọn này phản ánh một thực tế: trong những cuộc khủng hoảng chính trị, năng lực hiểu biết xã hội địa phương đôi khi có giá trị không kém sức mạnh quân sự.

8. Thương lượng và thu phục lực lượng Hòa Hảo: Năng lực chính trị hay nghệ thuật phân hóa?

Trong quá trình giải quyết vấn đề Hòa Hảo, Nguyễn Ngọc Thơ tham gia vào những hoạt động vận động và thương lượng với các thủ lĩnh địa phương.

Một số tài liệu tiểu sử mô tả ông đã góp phần làm suy yếu lực lượng Hòa Hảo thông qua việc thuyết phục, thu phục và tạo điều kiện để một số thủ lĩnh rời bỏ con đường đối đầu với chính quyền.

Cần thận trọng khi sử dụng những cách diễn đạt như mua chuộc hay thu phục.

Mỗi trường hợp có thể có động cơ khác nhau: người muốn bảo toàn lực lượng, người muốn giữ địa vị, người muốn tránh chiến tranh, người muốn được tham gia vào hệ thống chính quyền và người thực sự muốn chấm dứt xung đột.

Không thể gom tất cả những hành động đó vào một kết luận duy nhất.

Đối với Hưng Quốc, đây là một vấn đề đáng nghiên cứu ở cấp độ lý thuyết chính trị.

Một nhà nước muốn thống nhất lãnh thổ cần có khả năng đưa các lực lượng vũ trang địa phương vào hệ thống quốc gia. Nhưng quá trình này cần phân biệt:

  • Hội nhập chính trị tự nguyện.
  • Giải giới có thương lượng.
  • Chuyển đổi lực lượng vũ trang thành lực lượng hợp pháp.
  • Xử lý những tổ chức tiếp tục sử dụng bạo lực ngoài khuôn khổ pháp luật.
  • Bảo đảm quyền tự do tín ngưỡng và quyền sinh hoạt cộng đồng.

Nếu nhà nước chỉ nhìn một tổ chức tôn giáo qua lực lượng vũ trang của một bộ phận thành viên, nó có thể gây tổn hại đến quyền lợi của cả cộng đồng tín đồ.

Ngược lại, nếu một tổ chức tôn giáo sử dụng danh nghĩa tín ngưỡng để duy trì quân đội riêng và thực thi quyền lực cưỡng chế ngoài pháp luật, nhà nước cũng không thể bỏ qua vấn đề chủ quyền.

Bài toán ở đây là làm thế nào để thống nhất quyền lực công mà không biến sự thống nhất ấy thành sự áp đặt đối với đời sống tín ngưỡng.

Nguyễn Ngọc Thơ có vai trò đáng chú ý trong quá trình vận động chính trị này. Tuy nhiên, cần tiếp tục truy tìm hồ sơ về từng cuộc thương lượng, danh sách những thủ lĩnh được tiếp xúc, các điều kiện thỏa thuận và kết quả thực tế để đánh giá chính xác đóng góp của ông.

Không nên chỉ dựa vào những lời kể khái quát rằng ông đã giúp thu phục Hòa Hảo rồi xem đó là một thành tựu đã được chứng minh đầy đủ.

9. Từ ngoại giao trở lại kinh tế: Nguyễn Ngọc Thơ trong bộ máy điều hành quốc gia

Sau khi được triệu hồi về nước năm 1956, Nguyễn Ngọc Thơ tiếp tục tham gia bộ máy chính quyền với chức vụ liên quan đến kinh tế quốc gia.

Hồ sơ nhân sự trong tài liệu ngoại giao Hoa Kỳ ghi nhận ông giữ chức Bộ trưởng Kinh tế Quốc gia đến tháng 12 năm 1956, sau đó đảm nhiệm chức vụ Phó Tổng thống Việt Nam Cộng hòa.

Đây là một dữ kiện quan trọng để xác định đúng vị trí của ông trong hệ thống chính quyền.

Việc phụ trách kinh tế đặt Nguyễn Ngọc Thơ trước một lĩnh vực hoàn toàn khác với quản lý hành chính địa phương và hoạt động ngoại giao.

Miền Nam sau năm 1954 phải đối diện với nhiều vấn đề kinh tế:

  • Tiếp nhận và ổn định đời sống người di cư.
  • Khôi phục sản xuất nông nghiệp.
  • Tổ chức lưu thông hàng hóa.
  • Phát triển thương mại và công nghiệp.
  • Quản lý ngân sách và nguồn viện trợ nước ngoài.
  • Xây dựng quan hệ kinh tế với Hoa Kỳ, Nhật Bản và các nước trong khu vực.

Đặc biệt, kinh tế miền Nam có sự phụ thuộc đáng kể vào viện trợ nước ngoài, trong khi bộ máy quản lý còn đang trong quá trình tổ chức lại.

Đây là môi trường mà năng lực hành chính của Nguyễn Ngọc Thơ có thể được sử dụng.

Tuy nhiên, muốn đánh giá ông có thực sự là một nhà hoạch định kinh tế hay không, cần khảo sát những chính sách cụ thể mà ông tham gia xây dựng, các quyết định về thương mại, sản xuất, đầu tư, ngân sách và quan hệ kinh tế quốc tế.

Chức vụ Bộ trưởng Kinh tế Quốc gia tự nó chưa đủ để chứng minh năng lực kiến tạo kinh tế.

Một chính khách có thể quản lý tốt một bộ máy kinh tế nhưng chưa chắc có tầm nhìn phát triển dài hạn.

Một nhà kiến tạo kinh tế phải biết xây dựng cơ chế khuyến khích sản xuất, bảo vệ quyền tài sản, phát triển nguồn nhân lực, mở rộng thị trường và hạn chế sự lệ thuộc vào các nguồn lực bên ngoài.

Đó là những tiêu chuẩn cần sử dụng khi nghiên cứu Nguyễn Ngọc Thơ.

10. Tháng 12 năm 1956: Nguyễn Ngọc Thơ trở thành Phó Tổng thống

Ngày 26 tháng 10 năm 1956, Hiến pháp Việt Nam Cộng hòa được ban hành.

Trong cấu trúc chính quyền mới, chức vụ Tổng thống và Phó Tổng thống được xác lập.

Nguyễn Ngọc Thơ trở thành Phó Tổng thống đầu tiên của Việt Nam Cộng hòa. Ông chính thức đảm nhiệm chức vụ này vào tháng 12 năm 1956.

Sự lựa chọn này có ý nghĩa chính trị đáng chú ý.

Ngô Đình Diệm xuất thân từ miền Trung, có nền tảng chính trị và mạng lưới thân cận riêng. Chính quyền của ông thường bị nhận xét là tập trung nhiều quyền lực vào gia đình họ Ngô và một số nhóm thân tín.

Trong khi đó, Nguyễn Ngọc Thơ có xuất thân Nam Bộ, có quan hệ với giới hành chính, điền chủ và những cộng đồng xã hội ở đồng bằng sông Cửu Long.

Việc đưa ông vào vị trí Phó Tổng thống có thể được nhìn nhận như một nỗ lực mở rộng cơ sở đại diện của chính quyền.

Đặc biệt, sau những biến động với các lực lượng giáo phái, sự hiện diện của một chính khách Nam Bộ có kinh nghiệm quản trị và quan hệ xã hội tại miền Tây mang ý nghĩa chính trị nhất định.

Tuy nhiên, cần phân biệt giữa giá trị đại diện và quyền lực thực tế.

Một chức vụ Phó Tổng thống có thể tạo ra hình ảnh về sự tham gia của nhiều vùng miền trong chính quyền. Nhưng điều quan trọng hơn là người giữ chức vụ ấy có được tham gia vào quá trình hoạch định chính sách, kiểm soát hoạt động chính phủ và tác động đến những quyết định quan trọng hay không.

Đây là câu hỏi sẽ trở thành trọng tâm khi nghiên cứu Nguyễn Ngọc Thơ trong giai đoạn 1956–1963.

11. Phản đề: Nguyễn Ngọc Thơ là người được trọng dụng hay chỉ là nhân vật đại diện?

Có hai cách nhìn thường gặp về Nguyễn Ngọc Thơ trong chính quyền Ngô Đình Diệm.

Cách nhìn thứ nhất nhấn mạnh sự tin cậy của Diệm đối với ông.

Nguyễn Ngọc Thơ được sử dụng trong nhiều vị trí quan trọng, từ hoạt động hành chính, ngoại giao, kinh tế đến Phó Tổng thống. Điều đó cho thấy ông có giá trị nhất định đối với chính quyền.

Cách nhìn thứ hai cho rằng ông chủ yếu được sử dụng như một nhân vật đại diện cho miền Nam, trong khi quyền quyết định thực tế nằm trong tay Tổng thống và những người thân cận.

Hai cách nhìn này không nhất thiết loại trừ nhau.

Một chính khách có thể được trọng dụng vì năng lực chuyên môn, đồng thời được lựa chọn vì giá trị chính trị và khả năng đại diện cho một vùng miền.

Vấn đề là mức độ ảnh hưởng thực tế của ông.

Muốn trả lời, cần khảo sát những câu hỏi cụ thể:

  • Ông có quyền đề xuất và quyết định chính sách đến đâu?
  • Ông có khả năng tác động đến việc bổ nhiệm nhân sự không?
  • Ông có được tham gia vào những cuộc họp quyết định về an ninh và quốc phòng không?
  • Ông có tiếng nói độc lập trước những quyết định của Tổng thống không?
  • Ông có thể phản biện chính sách mà không bị mất vị trí hay không?

Nếu một Phó Tổng thống không có quyền lực thực chất, chức vụ ấy có thể chỉ còn ý nghĩa biểu tượng.

Nếu ông có quyền hạn nhưng không sử dụng được quyền hạn vì cơ chế tập trung quyền lực, vấn đề không còn nằm ở năng lực cá nhân mà nằm ở cấu trúc chính trị.

Đây là sự phân biệt rất quan trọng.

Không nên đánh giá một chính khách chỉ bằng việc ông đã giữ chức vụ gì. Phải đánh giá ông đã có thể làm được gì trong chức vụ đó.

12. Đối thoại Hưng Quốc: Quyền lực, đại diện và trách nhiệm chính trị

Người nghiên cứu: Thưa ông Nguyễn Ngọc Thơ, ông đã trải qua nhiều vị trí khác nhau: viên chức hành chính, tỉnh trưởng, đại sứ, bộ trưởng và cuối cùng là Phó Tổng thống. Theo ông, điều gì tạo nên giá trị thực sự của một chính khách?

Nguyễn Ngọc Thơ: Chức vụ tạo điều kiện để một người thực hiện công việc. Nhưng muốn đánh giá một người, phải nhìn vào kết quả công việc và khả năng giải quyết những vấn đề mà đất nước đang đối diện.

Người nghiên cứu: Nếu một người giữ chức vụ cao nhưng không có quyền quyết định thực sự thì sao?

Nguyễn Ngọc Thơ: Khi đó, cần xem xét cơ chế phân công quyền lực và trách nhiệm của từng vị trí.

Người nghiên cứu: Vậy một Phó Tổng thống có nên chỉ làm nhiệm vụ đại diện cho một vùng miền hay phải có quyền tham gia điều hành đất nước?

Nguyễn Ngọc Thơ: Một quốc gia cần sự đại diện của nhiều vùng miền. Nhưng đại diện không thể chỉ là hình thức. Người đại diện phải có khả năng phản ánh nguyện vọng của xã hội và tham gia vào những quyết định liên quan đến lợi ích chung.

Người nghiên cứu: Hưng Quốc đồng ý với điểm đó. Nhưng chúng tôi muốn đặt thêm một câu hỏi: Nếu người đại diện không thể phản biện Tổng thống, không thể giám sát chính phủ và không có cơ chế bảo vệ quyền phản biện, thì sự đại diện ấy có còn ý nghĩa hay không?

Nguyễn Ngọc Thơ: Đó là vấn đề của thiết kế thể chế.

Người nghiên cứu: Chính xác. Một nhà nước tốt không thể phụ thuộc vào việc người đứng đầu có thiện chí hay không. Nó phải được tổ chức sao cho quyền lực có giới hạn, trách nhiệm có thể truy cứu và người giữ chức vụ cao vẫn phải chịu sự giám sát của pháp luật.

Người có năng lực phải được trao quyền để làm việc. Nhưng quyền lực được trao phải đi kèm trách nhiệm giải trình.

Một Phó Tổng thống không nên chỉ là người đứng bên cạnh Tổng thống. Ông phải có thẩm quyền được hiến pháp xác định, có trách nhiệm rõ ràng và có khả năng tham gia bảo vệ lợi ích quốc gia.

Nguyễn Ngọc Thơ: Đó là một yêu cầu vượt ra ngoài vấn đề nhân sự của một chính phủ.

Người nghiên cứu: Đúng vậy. Đó là vấn đề của cả một nền chính trị.

Lưu ý: Đoạn đối thoại trên là đối thoại tư tưởng giả định, không phải lời phát biểu lịch sử của Nguyễn Ngọc Thơ.

13. Quy luật vận hành của xã hội – Bài học Hưng Quốc

Từ giai đoạn 1954–1956 trong sự nghiệp Nguyễn Ngọc Thơ, có thể rút ra năm bài học.

Thứ nhất, một nhà nước muốn thống nhất phải có khả năng tập hợp những lực lượng xã hội khác nhau.

Không thể xây dựng quốc gia chỉ bằng một nhóm chính trị, một vùng miền hay một mạng lưới thân hữu.

Một chính quyền cần sử dụng người có năng lực từ nhiều thành phần xã hội, đồng thời tạo ra cơ chế để họ tham gia thực chất vào việc điều hành đất nước.

Thứ hai, thống nhất quân đội phải đi cùng thống nhất pháp luật.

Việc đưa các lực lượng vũ trang địa phương vào hệ thống quốc gia là một yêu cầu của nhà nước hiện đại. Nhưng quân đội phải phục vụ hiến pháp và quốc gia, không trở thành công cụ riêng của một gia đình, một đảng phái hay một cá nhân.

Thứ ba, ngoại giao phải hướng đến lợi ích lâu dài của quốc gia.

Một đại sứ không chỉ đại diện cho chính quyền đương nhiệm. Người ấy phải bảo vệ lợi ích quốc gia, duy trì quan hệ quốc tế và tạo ra những điều kiện thuận lợi cho phát triển kinh tế, khoa học và văn hóa.

Thứ tư, đại diện chính trị phải đi cùng quyền lực thực chất.

Đưa một người từ miền Nam vào vị trí Phó Tổng thống có thể giúp mở rộng tính đại diện. Nhưng nếu người đó không có khả năng tham gia quyết định, sự đại diện sẽ trở thành hình thức.

Thứ năm, nhân tài không thể thay thế thể chế, nhưng thể chế cũng không thể thiếu nhân tài.

Một chính quyền có thể sử dụng người giỏi để giải quyết những khó khăn trước mắt. Nhưng muốn phát triển bền vững, phải tạo ra cơ chế cho phép người giỏi phát huy năng lực, người có ý kiến khác biệt được phản biện và người đứng đầu phải chịu trách nhiệm.

Đây là nguyên tắc cốt lõi của Hưng Quốc: Nhà nước mạnh về năng lực, bị giới hạn về quyền lực.

14. Kết luận: Một chính khách có nhiều năng lực nhưng quyền lực thực tế đến đâu?

Giai đoạn 1954–1956 là thời kỳ Nguyễn Ngọc Thơ bước vào những vị trí quan trọng hơn trong chính quyền miền Nam.

Từ một nhân vật có kinh nghiệm hành chính ở Nam Bộ, ông được sử dụng trong hoạt động ngoại giao tại Nhật Bản, trở về tham gia giải quyết vấn đề Hòa Hảo, đảm nhiệm chức vụ liên quan đến kinh tế quốc gia và cuối cùng trở thành Phó Tổng thống Việt Nam Cộng hòa.

Con đường ấy cho thấy Nguyễn Ngọc Thơ có một giá trị chính trị nhất định đối với chính quyền Ngô Đình Diệm.

Ông có kinh nghiệm quản lý, có sự hiểu biết về miền Tây, có khả năng tiếp xúc với các lực lượng xã hội và có thể được sử dụng trong nhiều lĩnh vực khác nhau.

Nhưng một vấn đề vẫn chưa được giải đáp:

Nguyễn Ngọc Thơ có thực sự là một chính khách có quyền lực và ảnh hưởng đối với việc hoạch định chính sách, hay ông chủ yếu là một nhân vật đại diện được đặt vào vị trí cao trong một hệ thống tập trung quyền lực?

Câu hỏi này không thể được giải quyết chỉ bằng những nhận xét về tính cách hoặc quan hệ cá nhân.

Phải khảo sát hồ sơ chính phủ, biên bản họp, tài liệu ngoại giao, những quyết định chính sách và quan hệ giữa Tổng thống với các thành viên nội các.

Năm 1956, Nguyễn Ngọc Thơ đã đạt đến vị trí Phó Tổng thống. Nhưng vị trí ấy cũng mở ra một nghịch lý lớn của chính trường miền Nam:

Một người có thể đứng thứ hai trong trật tự chức danh mà chưa chắc có quyền lực thứ hai trong thực tế.

Đó là vấn đề mà chương tiếp theo cần đi sâu.

Bởi từ năm 1956 đến năm 1963, Nguyễn Ngọc Thơ sẽ trải qua một thời kỳ dài trong chính quyền Ngô Đình Diệm, nơi chức vụ Phó Tổng thống, quyền lực của gia đình họ Ngô, vai trò của quân đội, những biến động xã hội và sự can dự của Hoa Kỳ tạo thành một cấu trúc chính trị phức tạp.

Câu hỏi trung tâm của chương tiếp theo là:

Nguyễn Ngọc Thơ đã thực sự có quyền lực gì trong tám năm giữ chức Phó Tổng thống, và vì sao một người đứng ở vị trí cao thứ hai của quốc gia lại có thể trở thành nhân vật ít có ảnh hưởng trong những quyết định quan trọng nhất của chính quyền?

Đây là vấn đề của chương 7.


TÀI LIỆU THAM KHẢO VÀ HỒ SƠ CẦN ĐỐI CHIẾU

A. Hồ sơ ngoại giao và chính phủ

  1. U.S. Department of State, Foreign Relations of the United States, 1955–1957, Vietnam, Volume I. Đặc biệt là phần về củng cố chính quyền Diệm, khủng hoảng giáo phái và cuộc trưng cầu dân ý Bảo Đại – Diệm.
  2. U.S. Department of State, Foreign Relations of the United States, 1955–1957, mục Persons. Hồ sơ xác định Nguyễn Ngọc Thơ là Bộ trưởng Kinh tế Quốc gia đến tháng 12 năm 1956, sau đó là Phó Tổng thống.
  3. Government Organization Manual, Viet Nam Government Organization Manual, 1957–1958. Hồ sơ về tổ chức và chức năng Bộ Kinh tế Quốc gia.

B. Tư liệu Nhật Bản và bồi thường chiến tranh

  1. United Nations Treaty Series, Volume 373, No. 5317, Reparations Agreement Between Japan and the Republic of Viet-Nam, ký ngày 13 tháng 5 năm 1959.
  2. Ministry of Foreign Affairs of Japan, Reparations and Economic Cooperation Negotiations with South Vietnam. Hồ sơ về quá trình thương lượng bồi thường chiến tranh Nhật Bản – Việt Nam Cộng hòa.
  3. Japan Center for Asian Historical Records (JACAR), hồ sơ Agreement of Reparations and Loans between Japan and Vietnam.

C. Nghiên cứu lịch sử

  1. Jessica M. Chapman (2006), “Staging Democracy: South Vietnam's 1955 Referendum to Depose Bao Dai”, Diplomatic History, Volume 30, Issue 4, trang 671–703.
  2. Jason A. Picard (2014), Fragmented Loyalties: The Great Migration's Impact on South Vietnam, 1954–1963, University of California, Berkeley.
  3. Các tài liệu nghiên cứu về chính quyền Ngô Đình Diệm, sự hình thành Việt Nam Cộng hòa và quá trình giải quyết các lực lượng vũ trang giáo phái ở miền Nam.

D. Hồ sơ cần tiếp tục truy tìm

  • Hồ sơ bổ nhiệm Nguyễn Ngọc Thơ làm Đại sứ Việt Nam tại Nhật Bản.
  • Báo cáo công tác của Đại sứ quán Việt Nam tại Tokyo giai đoạn 1955–1956.
  • Điện văn ngoại giao liên quan đến yêu cầu bồi thường chiến tranh Nhật Bản.
  • Hồ sơ triệu hồi Nguyễn Ngọc Thơ về Sài Gòn tháng 5 năm 1956.
  • Hồ sơ thương lượng giữa chính quyền Diệm và các thủ lĩnh Hòa Hảo.
  • Hồ sơ Bộ Kinh tế Quốc gia giai đoạn 1956.
  • Hồ sơ thành lập chức vụ Phó Tổng thống và quá trình Nguyễn Ngọc Thơ đảm nhiệm chức vụ này.
  • Biên bản và tài liệu về quyền hạn thực tế của Phó Tổng thống trong chính quyền Đệ nhất Cộng hòa.

Nguyên tắc sử liệu: Phân biệt rõ dữ kiện được xác nhận bằng văn kiện gốc, thông tin từ nghiên cứu thứ cấp và những nhận định còn cần kiểm chứng. Không quy kết quả ngoại giao của năm 1959 cho nhiệm kỳ đại sứ 1955–1956 nếu chưa có hồ sơ chứng minh đóng góp trực tiếp.


ĐỊNH HƯỚNG CHƯƠNG 7

NGUYỄN NGỌC THƠ – TÁM NĂM TRONG CÁI BÓNG QUYỀN LỰC NGÔ ĐÌNH DIỆM (1956–1963)

Phó Tổng thống trên danh nghĩa và quyền lực thực tế trong một chính quyền tập trung.

Các vấn đề trọng tâm:

  1. Cơ cấu quyền lực của Đệ nhất Cộng hòa.
  2. Quan hệ giữa Nguyễn Ngọc Thơ và Ngô Đình Diệm.
  3. Vai trò của Ngô Đình Nhu và gia đình họ Ngô.
  4. Quyền hạn thực tế của Phó Tổng thống.
  5. Chính sách kinh tế, điền địa và vị thế của giới điền chủ.
  6. Quan hệ với quân đội và các tướng lĩnh.
  7. Khủng hoảng Phật giáo năm 1963.
  8. Thái độ của Nguyễn Ngọc Thơ trước sự suy yếu của chính quyền.
  9. Những giới hạn của một chính khách trong hệ thống quyền lực tập trung.
  10. Bài học Hưng Quốc về phân quyền, trách nhiệm và kiểm soát quyền lực.

Chủ Nhật, 15 tháng 11, 2026

CHƯƠNG 1 - ĐỐI THOẠI HƯNG QUỐC VỚI DO THÁI GIÁO

ĐỐI THOẠI HƯNG QUỐC VỚI DO THÁI GIÁO

​Đức tin, giao ước, dân tộc, luật pháp và trí tuệ trong hành trình phát triển văn minh nhân loại

Hoàng Phong Nhã 

CHƯƠNG I

VÙNG ĐẤT CANAAN VÀ THẾ GIỚI CỔ ĐẠI

Một vùng đất, nhiều nền văn minh và sự hình thành của một cộng đồng lịch sử


1. Đặt lại vấn đề: Một dân tộc hình thành trong khoảng không gian nào?

Muốn hiểu Do Thái giáo, không thể bắt đầu ngay bằng Abraham, Moses hay Mười Điều Răn mà bỏ qua thế giới đã tồn tại trước họ.

Không có một dân tộc nào xuất hiện trong khoảng trống lịch sử. Những cộng đồng người được hình thành từ quan hệ giữa con người với đất đai, khí hậu, nguồn nước, sinh kế, chiến tranh, giao thương, quyền lực và những hệ thống niềm tin được truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác.

Dân tộc Do Thái cũng không nằm ngoài quy luật ấy.

Trước khi trở thành một truyền thống tôn giáo có ảnh hưởng toàn cầu, lịch sử Israel cổ đại đã gắn liền với vùng đất Canaan, một khu vực nằm ở phía đông Địa Trung Hải, nơi giao thoa giữa Ai Cập, Lưỡng Hà, Anatolia và thế giới Syria cổ đại.

Đây không phải vùng đất biệt lập. Trái lại, Canaan nằm giữa những trung tâm quyền lực lớn, trên những tuyến đường thương mại và quân sự quan trọng. Người sống tại đây thường xuyên phải đối diện với những ảnh hưởng văn hóa, tôn giáo, kinh tế và chính trị từ bên ngoài.

Chính hoàn cảnh ấy đặt ra một câu hỏi căn bản:

Làm thế nào một cộng đồng có thể hình thành bản sắc riêng khi sống giữa nhiều nền văn minh, chịu ảnh hưởng của những đế chế lớn và liên tục phải thích nghi với biến động lịch sử?

Đây là câu hỏi mở đầu cho cuộc đối thoại giữa Do Thái giáo và Hưng Quốc.

Hưng Quốc không xem địa lý là định mệnh, nhưng cũng không xem địa lý là yếu tố có thể tùy ý bỏ qua. Đất đai tạo ra những điều kiện ban đầu; con người, tổ chức xã hội, văn hóa và thể chế quyết định cách cộng đồng sử dụng những điều kiện ấy.

Muốn hiểu một dân tộc, trước hết phải hiểu không gian lịch sử đã góp phần hình thành dân tộc đó.

2. Canaan: Vùng đất giao thoa giữa các nền văn minh

Canaan là tên gọi cổ đại được tìm thấy trong nhiều nguồn văn bản của vùng Cận Đông, đặc biệt từ thiên niên kỷ thứ hai trước Công nguyên.

Phạm vi địa lý của Canaan thay đổi theo thời kỳ và theo cách sử dụng của từng nguồn tư liệu. Trong cách hiểu phổ biến của giới nghiên cứu, vùng này bao gồm phần lớn khu vực Levant phía nam, tương ứng với những vùng thuộc Israel, Palestine, Lebanon, Jordan và một phần Syria ngày nay.

Canaan không phải một quốc gia thống nhất với đường biên giới cố định theo quan niệm hiện đại. Đây là một không gian lịch sử gồm nhiều thành thị, tiểu quốc, cộng đồng nông nghiệp và nhóm cư dân khác nhau.

Những trung tâm như Hazor, Megiddo, Shechem, Jerusalem, Byblos và nhiều thành phố khác từng giữ vai trò quan trọng trong mạng lưới chính trị và thương mại khu vực.

Đặc điểm nổi bật của Canaan là sự đa dạng về địa hình.

Phía đông Địa Trung Hải có những đồng bằng ven biển, vùng đồi núi, thung lũng, cao nguyên và các khu vực khô hạn. Sự khác biệt về địa hình tạo ra những phương thức sinh sống khác nhau: nông nghiệp, chăn nuôi, khai thác tài nguyên, thủ công nghiệp và thương mại.

Những tuyến đường nối Ai Cập với Syria, Anatolia và Lưỡng Hà đi qua hoặc tiếp cận vùng đất này. Vì thế, Canaan vừa có điều kiện phát triển giao thương, vừa trở thành địa bàn tranh giành ảnh hưởng của những thế lực bên ngoài.

Một cộng đồng sinh sống tại đây không chỉ phải tìm cách khai thác tài nguyên thiên nhiên mà còn phải đối diện với những vấn đề về an ninh, quyền lực, liên minh và sự tồn tại.

Địa lý không tự động tạo ra một dân tộc có sức sống. Nhưng địa lý có thể đặt một cộng đồng trước những thử thách buộc họ phải hình thành năng lực tổ chức, thích nghi và liên kết.

Đó là một trong những nền tảng cần được xem xét khi nghiên cứu lịch sử Israel cổ đại.

3. Người Canaan và nền văn minh trước Israel

Một sai lầm thường gặp khi nghiên cứu lịch sử Do Thái là bắt đầu câu chuyện bằng cách xem vùng đất Canaan như một không gian chưa có lịch sử trước khi người Israel xuất hiện.

Trên thực tế, Canaan đã có những cộng đồng dân cư, thành thị, hệ thống tín ngưỡng và mạng lưới kinh tế phát triển từ rất lâu trước khi Israel được ghi nhận trong những tư liệu lịch sử.

Người Canaan không phải một dân tộc thống nhất theo nghĩa hiện đại. Thuật ngữ này được các học giả sử dụng để chỉ những cộng đồng đa dạng cùng sinh sống trong một không gian văn hóa và địa lý có nhiều đặc điểm chung.

Họ sử dụng các ngôn ngữ thuộc nhóm Tây Semitic, có những nét tương đồng về văn hóa vật chất và tham gia vào hệ thống các thành bang độc lập.

Trong thời kỳ đồ đồng, nhiều thành phố Canaan được bảo vệ bằng tường thành, có cung điện, đền thờ, khu dân cư và những cơ cấu quản lý riêng.

Nông nghiệp là nền tảng kinh tế quan trọng. Bên cạnh đó là chăn nuôi, sản xuất đồ gốm, chế tác kim loại, dệt may và thương mại đường dài.

Một ví dụ tiêu biểu là Ugarit, thành phố cổ nằm ở vùng ven biển Syria ngày nay.

Những cuộc khai quật tại Ras Shamra từ năm 1929 đã phát hiện một kho tư liệu phong phú gồm văn bản hành chính, kinh tế, pháp lý và văn học. Các văn bản Ugarit giúp giới nghiên cứu hiểu rõ hơn về ngôn ngữ, tín ngưỡng và đời sống của những cộng đồng Tây Semitic cổ đại.

Đáng chú ý, các văn bản văn học Ugarit có những điểm tương đồng về ngôn ngữ và hình tượng với một số đoạn thơ trong Kinh Thánh Hebrew.

Điều đó cho thấy truyền thống tôn giáo Israel cổ đại đã phát triển trong một thế giới văn hóa có những quan hệ lịch sử và ngôn ngữ phức tạp, chứ không xuất hiện hoàn toàn tách biệt khỏi môi trường xung quanh.

Cần nhấn mạnh rằng nhận diện những mối liên hệ văn hóa không đồng nghĩa với việc phủ nhận tính độc đáo của Do Thái giáo. Một truyền thống có thể tiếp nhận những yếu tố từ môi trường lịch sử, rồi biến đổi chúng thành một hệ thống tư tưởng và niềm tin riêng.

Đó là quy luật thường thấy trong lịch sử hình thành các nền văn minh.

4. Ai Cập và Lưỡng Hà: Hai thế giới quyền lực bao quanh Canaan

Canaan nằm giữa hai khu vực có truyền thống nhà nước và văn minh lâu đời: Ai Cập ở phía tây nam và Lưỡng Hà ở phía đông bắc.

Ai Cập cổ đại phát triển dọc theo sông Nile. Con sông tạo điều kiện cho nông nghiệp, giao thông và sự tập trung quyền lực. Nhà nước Ai Cập hình thành một hệ thống quản trị tương đối tập trung, gắn với quyền lực của Pharaoh, bộ máy quan lại, quân đội và các thiết chế tôn giáo.

Trong khi đó, Lưỡng Hà là không gian của những thành bang và đế chế như Sumer, Akkad, Babylon và Assyria.

Tại đây, nhân loại chứng kiến sự phát triển của chữ viết hình nêm, hệ thống kế toán, văn bản hành chính, luật pháp, thiên văn học và những hình thức tổ chức nhà nước phức tạp.

Canaan nằm giữa hai trung tâm quyền lực ấy.

Trong nhiều giai đoạn, các thành bang Canaan phải thừa nhận ảnh hưởng của những đế chế lớn, đóng thuế, cung cấp nhân lực hoặc tham gia các liên minh chính trị.

Các bức thư Amarna từ thế kỷ XIV trước Công nguyên là nguồn tư liệu quan trọng. Chúng phản ánh mạng lưới quan hệ ngoại giao giữa Ai Cập với các thế lực và thành bang tại Cận Đông, trong đó có những người cai trị tại Canaan.

Những tài liệu này cho thấy chính trị cổ đại không đơn thuần là chiến tranh giữa các quốc gia. Đó còn là một hệ thống phức tạp của ngoại giao, hôn nhân chính trị, cống nạp, cạnh tranh thương mại và những liên minh thay đổi theo lợi ích.

Đối với một cộng đồng nhỏ nằm giữa các đế chế, vấn đề tồn tại luôn gắn với khả năng hiểu được tương quan quyền lực.

Một thành bang có thể giàu có nhưng vẫn mất quyền tự chủ. Một cộng đồng có thể duy trì đời sống văn hóa nhưng phải chấp nhận sự kiểm soát chính trị từ bên ngoài.

Đây là một bài học đáng chú ý đối với Hưng Quốc:

Sự thịnh vượng kinh tế không đồng nghĩa với độc lập chiến lược; sự tồn tại của một cộng đồng không đồng nghĩa với khả năng tự quyết định vận mệnh của mình.

Một quốc gia muốn tồn tại lâu dài phải xây dựng cả năng lực kinh tế, năng lực tổ chức, năng lực phòng vệ và năng lực ứng xử với môi trường quốc tế.

5. Tôn giáo Canaan và thế giới tâm linh cổ đại

Trước khi Israel cổ đại phát triển truyền thống thờ phụng Yahweh thành một hệ thống tôn giáo có tính độc thần ngày càng rõ nét, vùng Canaan đã có đời sống tín ngưỡng đa thần phong phú.

Những văn bản Ugarit cho thấy một thế giới thần linh gồm nhiều vị thần và nữ thần, gắn với thiên nhiên, sinh sản, quyền lực, chiến tranh và trật tự vũ trụ.

Trong số những thần linh được biết đến có El, Baal, Asherah và Dagan.

El thường được mô tả như một vị thần đứng đầu trong hệ thống thần linh Ugarit. Baal gắn với sức mạnh, bão tố và sự phồn thịnh của thiên nhiên. Asherah là một nữ thần quan trọng trong thế giới tôn giáo Tây Semitic cổ đại.

Các nghi lễ tôn giáo gắn với đền thờ, hiến tế, lễ hội và đời sống cộng đồng. Tôn giáo không chỉ là vấn đề niềm tin cá nhân mà còn là một bộ phận của cấu trúc xã hội và quyền lực chính trị.

Trong thế giới cổ đại, thần linh thường được xem là lực lượng bảo trợ thành phố, mùa màng, quân đội và nhà vua.

Điều này giúp chúng ta hiểu vì sao sự thay đổi tôn giáo không chỉ là thay đổi cách con người cầu nguyện. Nó còn có thể làm thay đổi quan niệm về quyền lực, đạo đức và quan hệ giữa con người với cộng đồng.

Trong lịch sử Israel cổ đại, sự hình thành và phát triển của tín ngưỡng Yahweh cần được đặt trong bối cảnh này.

Các nhà nghiên cứu hiện đại vẫn tiếp tục tranh luận về nguồn gốc, quá trình phát triển và sự chuyển biến từ những hình thức thờ phụng ban đầu đến chủ nghĩa độc thần trong Do Thái giáo.

Không nên đơn giản hóa tiến trình ấy thành một sự kiện xảy ra trong một thời điểm duy nhất.

Một truyền thống tôn giáo lớn thường được hình thành qua nhiều thế hệ, thông qua những biến động lịch sử, sự diễn giải kinh điển, hoạt động của các nhà tiên tri và những cuộc cải cách tôn giáo.

Điều đáng chú ý là Do Thái giáo về sau đặt ra một quan niệm rất khác với nhiều mô hình tôn giáo chính trị cổ đại: quyền lực của vua chúa không phải là nguồn gốc tối cao của đạo đức và công lý.

Đó sẽ là một trong những chủ đề quan trọng của những chương tiếp theo.

6. Sự xuất hiện của Israel: Một quá trình hình thành lịch sử phức tạp

Một câu hỏi quan trọng là: Người Israel xuất hiện từ đâu?

Theo trình thuật Kinh Thánh, tổ tiên Israel có nguồn gốc từ các nhân vật như Abraham, Isaac và Jacob. Câu chuyện tiếp tục với Moses, cuộc Xuất hành khỏi Ai Cập, hành trình trong hoang mạc và việc tiến vào vùng đất được hứa ban.

Đây là nền tảng ký ức thiêng liêng của Do Thái giáo.

Tuy nhiên, khi chuyển từ nghiên cứu thần học sang nghiên cứu lịch sử, chúng ta phải phân biệt giữa truyền thống tôn giáo, ký ức cộng đồng và bằng chứng khảo cổ học.

Hiện nay, giới nghiên cứu chưa có sự đồng thuận tuyệt đối về toàn bộ tiến trình hình thành Israel cổ đại.

Một trong những tư liệu quan trọng nhất là bia đá Merneptah của Ai Cập, có niên đại khoảng năm 1208 trước Công nguyên. Đây là chứng cứ ngoài Kinh Thánh sớm nhất được biết đến nhắc đến Israel như một nhóm người tại vùng Canaan.

Điều đáng chú ý là văn bản Ai Cập sử dụng cách ghi tên cho thấy Israel được nhận diện như một cộng đồng người, chứ không đơn thuần là một thành phố hay một vương quốc.

Cùng với tư liệu khảo cổ học, bia đá này giúp xác định rằng vào cuối thế kỷ XIII trước Công nguyên, Israel đã hiện diện trên sân khấu lịch sử Cận Đông.

Một số nghiên cứu cho rằng những cộng đồng Israel ban đầu có nguồn gốc đáng kể từ chính cư dân Canaan, đặc biệt là những nhóm định cư tại vùng cao nguyên trung tâm.

Các mô hình nghiên cứu khác nhấn mạnh vai trò của những nhóm chăn nuôi bán du mục, các nhóm di cư và những cộng đồng có nguồn gốc khác nhau.

Lịch sử nghiên cứu những gì có thể được tái dựng thông qua văn bản, khảo cổ học, ngôn ngữ học và những nguồn tư liệu độc lập.

7. Sự sụp đổ của thế giới đồ đồng và bước chuyển sang thời đại mới

Khoảng cuối thế kỷ XIII và đầu thế kỷ XII trước Công nguyên, thế giới Đông Địa Trung Hải trải qua những biến động lớn.

Nhiều trung tâm quyền lực bị suy yếu hoặc phá hủy. Đế chế Hittite sụp đổ. Ugarit bị tàn phá và không được tái lập như một đô thị quan trọng. Hệ thống thành bang và quan hệ thương mại quốc tế trước đó thay đổi sâu sắc.

Những biến động này có nhiều nguyên nhân, bao gồm xung đột quân sự, di cư, khủng hoảng chính trị, gián đoạn thương mại và những yếu tố môi trường.

Không có một lời giải thích duy nhất được giới nghiên cứu chấp nhận cho toàn bộ sự sụp đổ của hệ thống đồ đồng muộn.

Tại Canaan, sự suy yếu của quyền kiểm soát Ai Cập và sự biến đổi của hệ thống thành bang tạo ra một môi trường mới.

Những nhóm dân cư mới xuất hiện hoặc định hình bản sắc rõ hơn. Trong đó có người Philistine tại vùng ven biển phía nam và những cộng đồng được nhận diện là Israel tại các khu vực cao nguyên.

Đây là thời kỳ mà bản sắc dân tộc, tổ chức chính trị và đời sống tôn giáo của các cộng đồng trong khu vực có những chuyển biến quan trọng.

Lịch sử Israel cổ đại vì thế không thể tách khỏi sự chuyển đổi rộng lớn của toàn bộ thế giới Cận Đông.

Một dân tộc không chỉ được hình thành bằng ý chí nội tại. Nó còn được hình thành trong những thời điểm mà trật tự cũ suy yếu, những cấu trúc quyền lực mới xuất hiện và cộng đồng phải tìm cách định nghĩa lại chính mình.

Đây là một quy luật lịch sử đáng suy ngẫm.

8. Đặt lại vấn đề: Đất đai tạo ra dân tộc hay dân tộc tạo ra quê hương?

Đến đây, chúng ta có thể đặt ra một vấn đề sâu hơn.

Một vùng đất có thể chứa đựng nhiều dân tộc. Một dân tộc có thể trải qua nhiều lần thay đổi lãnh thổ. Một cộng đồng có thể hình thành bản sắc trong điều kiện không có một nhà nước thống nhất.

Vậy điều gì khiến một nhóm người trở thành một dân tộc?

Có phải chỉ là cùng huyết thống?

Có phải chỉ là cùng ngôn ngữ?

Có phải chỉ là cùng lãnh thổ?

Hay phải có thêm ký ức chung, những biểu tượng chung, hệ thống giá trị, thiết chế xã hội và ý thức về một cộng đồng có chung vận mệnh?

Lịch sử Do Thái cho thấy không thể giải thích sự tồn tại của một dân tộc chỉ bằng một yếu tố đơn lẻ.

Địa lý có vai trò quan trọng, nhưng không đủ.

Huyết thống có thể góp phần tạo ra sự liên tục dân cư, nhưng không đủ để giải thích sự hình thành bản sắc.

Tôn giáo có thể liên kết cộng đồng, nhưng không phải mọi thành viên của một dân tộc đều có cùng một mức độ đức tin hoặc cùng một cách thực hành tôn giáo.

Ngôn ngữ có thể là phương tiện truyền tải văn hóa, nhưng bản sắc dân tộc có thể tiếp tục tồn tại ngay cả khi cộng đồng sử dụng nhiều ngôn ngữ khác nhau.

Vì vậy, cần nhìn nhận dân tộc như một thực thể lịch sử đa chiều, được hình thành và tái tạo thông qua ký ức, văn hóa, quan hệ xã hội, thiết chế và sự tự nhận diện.

Đối với Hưng Quốc, đây là điểm khởi đầu để suy nghĩ về vấn đề dân tộc Việt Nam.

Một dân tộc không thể chỉ được xây dựng bằng những khẩu hiệu về nguồn gốc. Cũng không thể duy trì sự gắn kết chỉ bằng việc nhắc lại quá khứ.

Bản sắc phải được truyền thừa, nhưng đồng thời phải có khả năng tiếp nhận tri thức, đối thoại với thế giới và thích nghi với thời đại.

Một dân tộc trưởng thành không sợ nghiên cứu lại lịch sử của chính mình. Ngược lại, càng hiểu rõ những lớp lang lịch sử, dân tộc ấy càng có khả năng phân biệt giữa ký ức, huyền thoại, niềm tin và sự thật có thể kiểm chứng.

9. Đối thoại Hưng Quốc: Một dân tộc cần những gì để tồn tại qua biến động?

Hưng Quốc đặt câu hỏi với truyền thống Do Thái:

Nếu một dân tộc có thể trải qua nhiều thế kỷ biến động, bị chia cắt, chịu sự cai trị của những đế chế khác nhau và nhiều lần mất quyền tự chủ, điều gì giúp cộng đồng ấy tiếp tục tồn tại?

Câu trả lời không thể chỉ là đức tin.

Cần nghiên cứu đồng thời nhiều yếu tố: gia đình, giáo dục, nghi lễ, ký ức lịch sử, cộng đồng tôn giáo, văn bản kinh điển, hệ thống luật lệ và khả năng tổ chức đời sống tập thể.

Đức tin có thể tạo ra một trung tâm tinh thần. Nhưng muốn được truyền qua nhiều thế hệ, đức tin phải được chuyển hóa thành những thực hành xã hội cụ thể.

Trẻ em phải được giáo dục. Kinh điển phải được đọc và diễn giải. Lịch sử phải được kể lại. Những ngày lễ phải được duy trì. Các thế hệ phải có những không gian để gặp gỡ, học tập và truyền thừa.

Đó là quá trình tái tạo bản sắc cộng đồng.

Hưng Quốc không xem đây là một đặc quyền của Do Thái giáo.

Bất kỳ dân tộc nào cũng có thể xây dựng những cơ chế truyền thừa tương tự bằng tôn giáo, văn hóa, giáo dục, ngôn ngữ, lịch sử hoặc những giá trị công dân chung.

Điều quan trọng không phải là sao chép một mô hình, mà là tìm ra quy luật vận hành bên dưới mô hình ấy.

9.1. Bài học thứ nhất: Đất nước không chỉ là lãnh thổ

Lãnh thổ là điều kiện vật chất của một quốc gia. Nhưng một cộng đồng không thể chỉ dựa vào lãnh thổ để duy trì bản sắc.

Một đất nước có thể có biên giới, chính quyền và quân đội, nhưng nếu người dân không có ký ức chung, không có lòng tin xã hội và không có những giá trị được chia sẻ thì nền tảng tinh thần của quốc gia vẫn mong manh.

Hưng Quốc gọi đây là yêu cầu xây dựng Quốc Thể: sự thống nhất về nền tảng lịch sử, văn hóa, pháp lý và ý thức cộng đồng, không đồng nghĩa với sự đồng nhất tư tưởng.

9.2. Bài học thứ hai: Ký ức phải được chuyển hóa thành tri thức

Ký ức có thể giúp một dân tộc không quên nguồn gốc. Nhưng ký ức nếu không được nghiên cứu có thể trở thành huyền thoại khép kín.

Một nền giáo dục trưởng thành phải dạy con người biết yêu lịch sử nhưng cũng biết đặt câu hỏi về lịch sử.

Phải phân biệt giữa sự kiện được chứng minh, truyền thống được lưu truyền, diễn giải của các thế hệ và những vấn đề còn tranh luận.

Đây là điều đặc biệt quan trọng đối với Quốc Trí.

Quốc Trí không chỉ là tổng số kiến thức của một dân tộc. Đó còn là năng lực kiểm chứng, phản biện, học hỏi và điều chỉnh nhận thức trước bằng chứng mới.

9.3. Bài học thứ ba: Cộng đồng mạnh phải biết truyền thừa

Một cộng đồng chỉ tồn tại bền vững khi thế hệ sau có khả năng tiếp nhận những thành quả của thế hệ trước.

Gia đình, nhà trường, thiết chế văn hóa, thư viện, hội đoàn và những không gian sinh hoạt cộng đồng đều có vai trò trong quá trình này.

Nếu sự truyền thừa chỉ phụ thuộc vào một tổ chức hoặc một cá nhân, cộng đồng sẽ dễ bị tổn thương khi tổ chức ấy suy yếu hoặc cá nhân ấy qua đời.

Hưng Quốc vì vậy đề cao việc xây dựng những thiết chế truyền thừa bền vững, có khả năng hoạt động vượt khỏi nhiệm kỳ của một chính quyền và tuổi thọ của một thế hệ.

9.4. Bài học thứ tư: Bản sắc không được trở thành công cụ loại trừ

Một cộng đồng có quyền gìn giữ bản sắc và những truyền thống riêng. Nhưng quyền gìn giữ bản sắc không đồng nghĩa với quyền phủ nhận phẩm giá của người khác.

Khái niệm dân tộc được tuyển chọn, nếu được hiểu như một trách nhiệm đạo đức, có thể khuyến khích sự tự ràng buộc và tinh thần phụng sự.

Nhưng nếu bị diễn giải thành đặc quyền tuyệt đối, nó có thể trở thành cơ sở cho sự phân biệt và loại trừ.

Hưng Quốc đặt ra nguyên tắc:

Không một dân tộc nào có quyền tự nhận mình cao hơn các dân tộc khác về phẩm giá con người.

Một dân tộc trưởng thành không chỉ được đánh giá qua cách họ bảo vệ cộng đồng của mình mà còn qua cách họ đối xử với những người không thuộc cộng đồng ấy.

10. Vấn nạn và phản biện: Có nên lý tưởng hóa lịch sử Do Thái?

Khi nghiên cứu một dân tộc có lịch sử đặc biệt, người ta dễ rơi vào hai thái cực.

Thái cực thứ nhất là lý tưởng hóa, xem mọi thành tựu của cộng đồng ấy như kết quả tất yếu của một đức tin hoặc một phẩm chất dân tộc đặc biệt.

Thái cực thứ hai là phủ nhận, giải thích toàn bộ lịch sử bằng quyền lực, xung đột và lợi ích chính trị.

Cả hai đều không đủ sức giải thích lịch sử.

Do Thái giáo là một truyền thống có những đóng góp lớn về tư tưởng tôn giáo, đạo đức, luật pháp và văn hóa. Nhưng điều đó không có nghĩa mọi giai đoạn trong lịch sử Do Thái đều hoàn hảo hoặc mọi hành động của những nhà cầm quyền mang danh Do Thái đều có thể được xem là chính đáng.

Cũng cần tránh cách giải thích thành công của người Do Thái bằng những giả thuyết về trí thông minh bẩm sinh, bản chất huyết thống hay những đặc điểm cố định của một dân tộc.

Những thành tựu của các cộng đồng Do Thái cần được nghiên cứu trong mối liên hệ với lịch sử giáo dục, nghề nghiệp, mạng lưới thương mại, điều kiện pháp lý, cấu trúc cộng đồng, cơ hội xã hội và hoàn cảnh di cư ở từng thời kỳ.

Đồng thời, cần nhìn nhận những khác biệt lớn giữa các cộng đồng Do Thái Ashkenazi, Sephardi, Mizrahi và nhiều truyền thống địa phương khác.

Không có một kinh nghiệm Do Thái duy nhất đại diện cho toàn bộ lịch sử Do Thái.

Một cuộc đối thoại nghiêm túc phải nhìn thấy cả thành tựu lẫn giới hạn, cả sức mạnh lẫn những mâu thuẫn nội tại.

Đó không phải sự thiếu tôn trọng. Đó chính là sự tôn trọng trí tuệ.

11. Quy luật vận hành và bài học Hưng Quốc

Từ nghiên cứu vùng đất Canaan và bối cảnh hình thành Israel cổ đại, có thể rút ra năm nhận định:

Thứ nhất, địa lý tạo ra điều kiện nhưng không quyết định hoàn toàn vận mệnh dân tộc.

Những cộng đồng sống trong cùng một không gian địa lý có thể hình thành những hệ thống chính trị, kinh tế và văn hóa rất khác nhau.

Thứ hai, giao lưu văn minh vừa là cơ hội vừa là thách thức.

Một cộng đồng muốn tồn tại không thể đóng cửa với thế giới. Nhưng tiếp nhận văn hóa bên ngoài phải đi cùng năng lực chọn lọc và sáng tạo.

Thứ ba, bản sắc dân tộc được hình thành qua một quá trình lịch sử lâu dài.

Không thể giải thích nguồn gốc một dân tộc bằng một sự kiện đơn lẻ hoặc một câu chuyện duy nhất.

Thứ tư, ký ức chung là một nguồn lực xã hội quan trọng.

Nhưng ký ức chỉ thực sự trở thành sức mạnh khi được giáo dục, nghiên cứu và chuyển hóa thành ý thức trách nhiệm.

Thứ năm, sức mạnh của một dân tộc phải được đo bằng khả năng kiến tạo tương lai.

Tồn tại qua biến động là một thành tựu lịch sử. Nhưng tồn tại không phải mục tiêu cuối cùng. Một dân tộc còn phải xây dựng được những thiết chế công bằng, một nền giáo dục tiến bộ, một nền kinh tế có năng lực cạnh tranh và một trật tự chính trị tôn trọng phẩm giá con người.

Đối với Hưng Quốc, đây là điểm chuyển tiếp từ nghiên cứu lịch sử sang tư tưởng kiến tạo quốc gia.

Dân mạnh không chỉ là dân có tinh thần đoàn kết. Dân mạnh còn là dân có tri thức, có khả năng tự tổ chức, có quyền chất vấn quyền lực và có năng lực bảo vệ những giá trị chung.

Quốc gia mạnh không chỉ là quốc gia có lãnh thổ và quân đội. Quốc gia mạnh còn phải có luật pháp đáng tin cậy, nền giáo dục có chất lượng, thể chế có trách nhiệm và một xã hội không ngừng sản sinh tri thức mới.


12. Kết luận: Trước khi có một quốc gia, đã có một lịch sử hình thành cộng đồng

Canaan không phải câu chuyện riêng của người Do Thái. Đó là một phần của lịch sử rộng lớn về sự hình thành các cộng đồng người tại Cận Đông cổ đại.

Nhưng trong không gian lịch sử ấy, một cộng đồng mang tên Israel đã xuất hiện, phát triển và dần hình thành những truyền thống tôn giáo, văn hóa và ký ức đặc biệt.

Muốn hiểu Do Thái giáo, phải hiểu thế giới đã tạo ra những điều kiện để Do Thái giáo hình thành.

Muốn hiểu sức sống của dân tộc Do Thái, phải nghiên cứu cả những yếu tố bên trong lẫn những tác động bên ngoài.

Và muốn học hỏi từ lịch sử Do Thái, Hưng Quốc phải tránh một sai lầm: biến kinh nghiệm của một dân tộc thành công thức áp dụng cho mọi dân tộc.

Không có con đường lịch sử nào có thể sao chép nguyên vẹn.

Điều có thể học là những quy luật: giáo dục tạo ra năng lực truyền thừa; ký ức tạo ra sự liên tục; thiết chế tạo ra khả năng tồn tại; tri thức tạo ra năng lực thích nghi; luật pháp và đạo đức tạo ra giới hạn cho quyền lực.

Một dân tộc không thể lựa chọn nơi mình bắt đầu trong lịch sử, nhưng có thể lựa chọn cách mình tiếp tục lịch sử ấy.

Đó là điểm khởi đầu của cuộc đối thoại Hưng Quốc với Do Thái giáo.

Câu hỏi chuyển tiếp sang Chương II: Abraham và khởi nguyên giao ước

Một cộng đồng vốn tồn tại giữa nhiều dân tộc và nhiều truyền thống tín ngưỡng đã hình thành một ký ức chung về Abraham như thế nào? Vì sao câu chuyện về một con người, một lời hứa và một giao ước lại trở thành nền tảng tinh thần cho một truyền thống tôn giáo có ảnh hưởng sâu rộng đến lịch sử nhân loại?


HỒ SƠ NGHIÊN CỨU VÀ TÀI LIỆU THAM KHẢO

A. Nguồn tư liệu cổ đại

  1. Kinh Thánh Hebrew (Tanakh), đặc biệt các sách Sáng Thế, Xuất Hành, Giô-suê và Các Quan Xét. Sử dụng như nguồn văn bản tôn giáo và ký ức lịch sử, đồng thời phải được khảo sát bằng phương pháp phê bình văn bản.
  2. Amarna Letters (Thư tín Amarna), thế kỷ XIV TCN. Tư liệu quan trọng về ngoại giao, quan hệ chính trị giữa Ai Cập và các thành bang Canaan.
  3. Merneptah Stele (Bia đá Merneptah), khoảng năm 1208 TCN. Nguồn tư liệu ngoài Kinh Thánh sớm nhất hiện được biết đến nhắc đến Israel.
  4. Ugaritic Texts (Văn bản Ugarit), phát hiện tại Ras Shamra, Syria. Nguồn quan trọng để nghiên cứu ngôn ngữ, văn học và tín ngưỡng Canaan cổ đại.

B. Nghiên cứu học thuật hiện đại

  1. Killebrew, Ann E. (2020). “Early Israel’s Origins, Settlement, and Ethnogenesis.” Trong The Oxford Handbook of the Historical Books of the Hebrew Bible, Oxford University Press, tr. 79–93.
  2. Killebrew, Ann E. (2016). “Canaanites.” Oxford Bibliographies in Biblical Studies. Oxford University Press.
  3. Faust, Avraham (2015). “The Emergence of Israel and Theories of Ethnogenesis.” Trong The Wiley Blackwell Companion to Ancient Israel.
  4. Burke, Aaron A. “The Archaeology of Ritual and Religion in Ancient Israel and the Levant, and the Origins of Judaism.” Trong The Oxford Handbook of the Archaeology of the Levant.
  5. Department of Ancient Near Eastern Art, The Metropolitan Museum of Art (2004). “Ugarit.” Heilbrunn Timeline of Art History.
  6. Al-Houdalieh, Salah (2023). “The Canaanites: Their Spatial Origin, Geographical Borders, and Sociopolitical Landscape during the Bronze Ages (3600–1200 B.C.E).” An-Najah University Journal for Research – B (Humanities), 37(4), tr. 577–598.

C. Nguyên tắc sử dụng tư liệu

  • Không đồng nhất trình thuật Kinh Thánh với kết luận khảo cổ học.
  • Không biến giả thuyết nghiên cứu thành sự kiện đã được xác lập.
  • Khi có những cách giải thích cạnh tranh, phải trình bày rõ các quan điểm và mức độ bằng chứng.
  • Phân biệt Israel cổ đại, dân tộc Do Thái, Do Thái giáo và Nhà nước Israel hiện đại.
  • Các vấn đề còn tranh luận sẽ được tiếp tục khảo sát trong những chương có liên quan, không kết luận vội vàng ở chương mở đầu.

 
Design by Free WordPress Themes | Bloggerized by Lasantha - Premium Blogger Themes | LunarPages Coupon Code