ĐỐI THOẠI HƯNG QUỐC VỚI MAO TRẠCH ĐÔNG
CHIẾN TRANH, QUYỀN LỰC, CHIẾN LƯỢC VÀ VẬN MỆNH QUỐC GIA
Khảo cứu lịch sử tư tưởng quân sự từ cổ đại đến chiến tranh công nghệ và trí tuệ nhân tạo
CHƯƠNG 8
ĐƯỜNG LỐI QUẦN CHÚNG — MASS LINE VÀ VẤN ĐỀ NGHE DÂN
Nếu Chương 7 đặt ra câu hỏi “Ai xác định mâu thuẫn chủ yếu?”, thì chương này phải đặt một câu hỏi tiếp theo:
Người lãnh đạo lấy thông tin từ đâu để biết xã hội đang thực sự nghĩ gì, cần gì và đang thay đổi như thế nào?
Một chính quyền có thể có quyền lực. Có thể có bộ máy. Có thể có kế hoạch. Có thể có chuyên gia.
Nhưng nếu thông tin đi vào trung tâm quyền lực đã bị méo mó, chậm trễ hoặc bị sàng lọc theo một chiều, thì năng lực ra quyết định đúng cũng suy giảm theo—dù bộ máy ấy có vẻ mạnh đến đâu trên bề mặt.
Mao Trạch Đông nhìn thấy bài toán thông tin và sự gắn kết xã hội này từ rất sớm. Trong tư tưởng của ông, quần chúng không chỉ là lực lượng được huy động để thực thi một chủ trương đã có sẵn. Quần chúng còn là nơi chứa đựng kinh nghiệm sống, nhu cầu thực tế và những sáng kiến mà người lãnh đạo phải thu thập, tổng hợp rồi đưa trở lại xã hội thành đường lối và hành động.
Đó là logic thường được khái quát thành “từ quần chúng, đến quần chúng”.
Nhưng ngay tại điểm này, Hưng Quốc phải đặt một câu hỏi căn bản:
Nghe dân để lãnh đạo tốt hơn có giống với để dân có thực quyền tham gia, kiểm tra và điều chỉnh quyền lực hay không?
Hai điều ấy có thể gặp nhau trong một số thời điểm. Nhưng chúng không phải là một.
1. “Đường lối quần chúng” không bắt đầu bằng khẩu hiệu
Trong các văn bản năm 1943, đặc biệt là Một số vấn đề về phương pháp lãnh đạo, Mao đặt nguyên tắc kết hợp giữa lãnh đạo và quần chúng cạnh nguyên tắc kết hợp giữa cái chung và cái riêng.
Mao không chỉ nói rằng cán bộ phải “gần dân” hay “thương dân” theo kiểu đạo đức, khẩu hiệu. Ông mô tả một cơ chế vận hành: người lãnh đạo phải đi vào thực tế cụ thể, tìm hiểu kinh nghiệm từ những nơi cụ thể, từ đó khái quát thành nhận thức chung; sau đó đem nhận thức chung ấy quay trở lại các địa phương và tổ chức để kiểm nghiệm trong thực tế.
Đó là một vòng vận động liên tục:
Quần chúng =>Kinh nghiệm => Khái quát => Đường lối => Quần chúng =>Thực tiễn =>Kinh nghiệm mới.
Sau này, trong cách diễn đạt chính thức của Đảng Cộng sản Trung Quốc, tinh thần ấy được cô đọng thành “từ quần chúng, đến quần chúng”: tập hợp ý kiến phân tán của quần chúng, xử lý và hệ thống hóa thành nhận thức, rồi đưa trở lại quần chúng để thực hiện, kiểm nghiệm và tiếp tục hoàn thiện.
Điểm đáng chú ý là Mao không xem “quần chúng” chỉ như một đám đông thụ động chờ hiệu lệnh. Quần chúng là nguồn kinh nghiệm thực tiễn sống động, còn lãnh đạo—theo logic của ông—có nhiệm vụ biến những kinh nghiệm phân tán thành nhận thức có tổ chức và phương hướng hành động.
2. Mao không chỉ nói “hãy nghe dân”
“Nghe dân” theo nghĩa thông thường có thể chỉ là hỏi xem dân muốn gì, rồi người lãnh đạo tự quyết định.
Nhưng trong Một số vấn đề về phương pháp lãnh đạo, Mao đi xa hơn. Ông phê phán lối làm việc chỉ đưa ra những lời kêu gọi chung chung rồi khoán trắng cho cấp dưới tự xoay xở. Theo ông, người lãnh đạo phải chọn những điểm cụ thể để đi sâu nghiên cứu, rút ra kinh nghiệm thực tiễn, rồi dùng chính kinh nghiệm ấy để kiểm tra xem lời kêu gọi và chủ trương ban đầu có sát thực tế hay không.
Có thể thấy “nghe dân” trong phương pháp của Mao gồm ít nhất ba tầng:
- Nghe (thu thập kinh nghiệm): tiếp xúc thực tế để nắm đời sống và kinh nghiệm cụ thể thay vì ngồi ở cơ quan suy diễn.
- Khái quát (hệ thống hóa): nâng kinh nghiệm riêng lẻ, tản mát thành chủ trương, chính sách có tính phổ quát hơn.
- Kiểm nghiệm (đối chiếu với thực tế): đưa chính sách quay lại đời sống để xem nó có giải quyết được vấn đề thật hay sinh ra vấn đề mới.
Đây là một cấu trúc nhận thức chứ không chỉ là một thái độ chính trị. Nó nối thẳng với Chương 5 về Thực tiễn: nhận thức đúng không thể sinh ra trong chân không, mà phải đi qua thử thách và chỉnh sửa trong thực tế.
3. “Từ quần chúng” không có nghĩa mọi ý kiến đều giống nhau
Một xã hội không phải là một cá nhân. “Nhân dân” cũng không phải là một ý chí duy nhất, thuần nhất như đúc từ một khuôn.
Nông dân có lợi ích và mối bận tâm riêng. Công nhân có điều kiện lao động và lợi ích riêng. Người làm kinh doanh, tiểu thương, trí thức, người trẻ, người cao tuổi, cư dân đô thị và cư dân nông thôn—mỗi nhóm có thể nhìn cùng một chính sách qua những lăng kính rất khác nhau. Ngay trong cùng một tầng lớp, sự phân hóa lợi ích và quan điểm cũng luôn tồn tại.
Vì vậy, mỗi khi nghe câu “Quần chúng muốn…”, người phân tích chiến lược luôn phải hỏi tiếp:
- Quần chúng nào?
- Ở đâu?
- Trong hoàn cảnh cụ thể nào?
- Gắn với lợi ích và rủi ro nào?
Nếu lãnh đạo xem xã hội như một khối đồng nhất có cùng một tiếng nói, họ rất dễ rơi vào cạm bẫy nói thay cho toàn xã hội—lấy ý kiến của một nhóm, một địa phương hoặc một cách nhìn để gán cho “nhân dân”. Khi đó, “đường lối quần chúng” dễ biến thành sự hợp thức hóa cho một quyết định đã được định hình từ trước.
4. Điểm mạnh của Mao: chống bệnh quan liêu và mệnh lệnh
Một giá trị thực tiễn rõ rệt trong tư tưởng của Mao là sự phê phán mạnh mẽ đối với lối làm việc quan liêu, mệnh lệnh và tách rời đời sống.
Trong các văn bản về công tác kinh tế và phương pháp lãnh đạo, Mao nhấn mạnh rằng chỉ đặt ra nhiệm vụ thôi thì chưa đủ; phải giải quyết phương pháp thực hiện, phải quan tâm đến những vấn đề thiết thực trong đời sống quần chúng, và phải tránh kiểu ra lệnh áp đặt làm suy giảm lòng tin.
Sự tha hóa của bộ máy hiếm khi bắt đầu bằng một biến cố lớn. Nó thường khởi phát từ những điều tưởng như nhỏ nhặt:
- Một thủ tục rườm rà làm khó người dân nhưng thuận tiện cho công chức.
- Một quy định đẹp trên văn bản nhưng trái với nhịp vận hành thực tế.
- Một chỉ tiêu thiếu căn cứ buộc cấp dưới phải đối phó.
- Một chính sách thiết kế từ trên cao nhưng thiếu nguồn lực và điều kiện thi hành ở cơ sở.
Khi những độ lệch nhỏ này tích tụ mà không được sửa kịp thời, khoảng cách giữa bộ máy và đời sống sẽ nới rộng. Trung tâm quyền lực bắt đầu tiếp nhận một phiên bản thực tế đã qua bộ lọc—không phải thực tế khách quan, mà là thực tế được diễn giải lại qua lăng kính của cơ quan và cấp bậc.
5. Nguy cơ lớn nhất của hệ thống lãnh đạo: độ méo của thông tin đi lên
Khoảng cách làm sai lệch thông tin không chỉ là khoảng cách địa lý giữa trung ương và cơ sở. Quan trọng hơn là cấu trúc khuyến khích và rủi ro của dòng thông tin đi lên.
Cấp dưới có thể ngần ngại báo cáo rằng một chủ trương của cấp trên đang gặp vướng mắc hoặc phản tác dụng. Cơ quan tham mưu có thể muốn chứng minh rằng đề án của mình đang đi đúng hướng. Địa phương có thể muốn giữ thành tích và hình ảnh. Cán bộ có thể lo ngại rằng báo cáo tin xấu sẽ bất lợi cho đánh giá, vị trí hoặc cơ hội thăng tiến của mình.
Khi cấu trúc ấy vận hành, thông tin đi lên dễ trượt theo chuỗi:
Thực tế==>Báo cáo==>Lựa chọn==> Chỉnh sửa==>Thành tích.
Kết quả là người lãnh đạo có thể nhìn thấy một bức tranh xã hội rất trơn tru trên báo cáo nhưng lại chênh lệch lớn so với đời sống ngoài kia.
Vì vậy, câu hỏi cốt lõi của “nghe dân” không chỉ là bộ máy có muốn nghe hay không, mà là: người nói có an toàn khi nói thật hay không?
6. Người dân có thể nói điều nhà nước không muốn nghe không?
Đây là ranh giới quyết định chất lượng của mọi cơ chế lắng nghe.
Nếu người dân chỉ được khuyến khích hoặc chỉ cảm thấy an toàn khi nói những điều phù hợp với chủ trương sẵn có, thì việc “lắng nghe” sẽ bị bó hẹp nghiêm trọng. Những thông tin có giá trị cảnh báo sớm thường lại là những thông tin gây khó chịu, làm lộ điểm yếu hoặc thách thức giả định của người có quyền.
Một hệ thống chỉ nghe lời khen hoặc những phản hồi đã được gọt giũa sẽ mất dần cảm biến về những sai lệch đang hình thành ngoài thực địa.
Từ góc nhìn Hưng Quốc, có thể rút ra một nguyên tắc:
Năng lực nghe dân không nằm ở số lượng cuộc tiếp xúc hay các đợt lấy ý kiến hình thức, mà ở khả năng tiếp nhận và xử lý trung thực những thông tin trái với điều người có quyền muốn nghe.
Một cuộc tham vấn mà người tham gia chỉ nói điều an toàn chưa hẳn là đối thoại thực chất. Một kênh phản ánh mà người cung cấp thông tin phải gánh rủi ro vì sự thẳng thắn của mình sẽ khó trở thành nguồn dữ liệu đáng tin cậy. Quyền nói thật có cơ chế bảo vệ là điều kiện tiên quyết của việc nghe thật.
7. Khoảng trống giữa hai chữ “dân” trong “từ quần chúng đến quần chúng”
Trong vòng lặp “từ quần chúng, đến quần chúng”, có một khoảng trống rất lớn mà lý thuyết chính trị không thể lướt qua:
Từ dân=>Khoảng trống tổng hợp \& quyết định=>Đến dân
Ở khoảng trống ấy, hàng loạt câu hỏi thực chất nảy sinh:
- Ai là người tổng hợp ý kiến?
- Ai quyết định ý kiến nào là “tiêu biểu”, ý kiến nào là “lệch lạc” hay “thứ yếu”?
- Ai định đoạt đâu là “nhận thức đúng” để đưa vào đường lối?
- Khi kết luận của bộ máy khác với mong muốn hoặc nhận định của một bộ phận lớn dân chúng, mâu thuẫn ấy được xử lý bằng cơ chế nào?
Chính tại điểm này, Mass Line (Đường lối quần chúng) khác với một mô hình dân chủ thể chế theo nghĩa rộng. Một hệ thống có thể lắng nghe dân rất kỹ để hoàn thiện việc cai trị, nhưng vẫn giữ quyền quyết định tập trung ở trung tâm. Trong khi đó, một cơ chế dân chủ thể chế hướng tới việc trao cho công dân những công cụ pháp lý và chính trị để tham gia lựa chọn, giám sát, chất vấn và thay thế người nắm quyền.
Hai mô hình đều có thể sử dụng tham vấn và phản hồi xã hội, nhưng cấu trúc phân bổ quyền lực là khác nhau. Do đó, Hưng Quốc không đồng nhất Mass Line với dân chủ; cần đặt đúng vị trí của từng khái niệm để phân tích cho rạch ròi.
8. Hình ảnh “nhà máy chế biến” và câu hỏi về quyền kiểm soát
Năm 1957, Mao từng dùng hình ảnh ví trung ương như một “nhà máy chế biến”: tiếp nhận “nguyên liệu” từ công nhân, nông dân và các địa phương, rồi chế biến thành sản phẩm là nhận thức và quyết định, đồng thời nhấn mạnh lãnh đạo phải xuống cơ sở, tiếp xúc quần chúng thay vì chỉ ngồi ở trung tâm.
Hình ảnh này mô tả rất rõ tư duy phương pháp luận của Mao: quần chúng cung cấp nguyên liệu thực tiễn, bộ máy lãnh đạo thực hiện khâu tổng hợp và ra quyết định, rồi đưa sản phẩm chính sách trở lại đời sống.
Nhưng từ góc nhìn Hưng Quốc, phép ẩn dụ “nhà máy chế biến” lập tức đặt ra một câu hỏi về quyền lực:
Nếu trung tâm là nơi tiếp nhận nguyên liệu và chế biến thành quyết định, thì ai kiểm soát “nhà máy” ấy, ai kiểm tra tiêu chuẩn “chế biến”, và điều gì ngăn cản “nhà máy” sản xuất ra những quyết định sai lệch nhưng mang nhãn “ý kiến quần chúng”?
Đây chính là điểm Hưng Quốc bước sang một tầng câu hỏi khác so với Mao.
9. Hưng Quốc: dân không chỉ là nguồn dữ liệu
Nếu người dân chỉ được nhìn nhận như nơi cung cấp thông tin, phản ánh hay kinh nghiệm để nhà nước quản trị tốt hơn, thì dù kỹ thuật thu thập thông tin tinh vi đến đâu, người dân vẫn chủ yếu giữ vai trò nguồn đầu vào.
Hưng Quốc đặt trọng tâm cao hơn:
- Dân không chỉ là nguồn dữ liệu cho bộ máy ra quyết định.
- Dân phải là chủ thể có năng lực tham gia, tranh luận, giám sát và kiểm tra những quyền lực chi phối trực tiếp đến đời sống mình.
Đây là bước chuyển từ “chính quyền nghe dân để cai trị hiệu quả hơn” sang “xã hội có cơ chế để nhân dân tham gia hình thành, kiểm tra và điều chỉnh quyền lực”. Hai vế này không loại trừ nhau: một nhà nước mạnh vẫn cần lắng nghe sát sao, nhưng sự bền vững của quốc gia không thể chỉ dựa vào sự tự giác hay thiện chí nhất thời của người cầm quyền—mà cần những thiết chế ràng buộc và kiểm soát rõ ràng.
10. Từ “nghe dân” sang “để dân nói thật” và hệ thống thông tin đa chiều
Để có thông tin trung thực, xã hội cần những kênh và không gian cho phép thông tin được nói ra và kiểm chứng lẫn nhau, thay vì dồn vào một đường dẫn duy nhất.
Trong một thiết kế quản trị hiện đại, tín hiệu thực tế có thể đến từ nhiều hướng độc lập: phản ánh của người dân, báo chí điều tra, phản biện học thuật và chuyên gia, cảnh báo từ doanh nghiệp và thị trường, báo cáo từ địa phương, cơ quan kiểm toán, cơ chế tài phán và giám sát thể chế.
Không phải mọi nguồn đều đúng ngay lập tức, và mỗi nguồn đều có giới hạn riêng. Nhưng sự đa dạng và tính độc lập tương đối của các kênh thông tin giúp giảm nguy cơ bị bưng bít hoặc bóp méo một chiều—nối tiếp tư duy về hệ thống nhận biết đa chiều đã đặt ra ở Chương 7. Mass Line nhấn mạnh sợi dây liên hệ giữa lãnh đạo và quần chúng; Hưng Quốc bổ sung yêu cầu thể chế hóa sự liên hệ ấy thành nhiều kênh phản hồi có khả năng đối chiếu và kiểm tra lẫn nhau.
11. Thử nghiệm có kiểm soát: bài học thực dụng từ phương pháp của Mao
Một khía cạnh rất đáng ghi nhận trong Một số vấn đề về phương pháp lãnh đạo là tư duy làm điểm, rút kinh nghiệm trước khi mở rộng. Thay vì dồn lực triển khai ồ ạt trên diện rộng ngay từ đầu, việc chọn một số địa bàn hoặc lĩnh vực cụ thể để làm thử, quan sát kết quả, điều chỉnh rồi mới nhân rộng giúp giảm chi phí sai lầm cho toàn hệ thống.
Trong quản trị hiện đại, đây chính là tư duy thử nghiệm có kiểm soát và học hỏi lặp lại. Tuy nhiên, vòng lặp học hỏi này chỉ có giá trị khi thất bại hoặc sai lệch của thí điểm được phép ghi nhận trung thực. Nếu kết quả không như kỳ vọng bị che giấu để giữ thành tích, thì “rút kinh nghiệm” chỉ còn là cái tên, và chính sách sai có thể được nhân rộng trên nền tảng dữ liệu giả.
12. Phản đề: Có phải dân luôn đúng?
Không. Khẳng định điều này là cần thiết để tránh rơi vào một cực đoan khác.
“Nhân dân” không phải là một chủ thể siêu nhiên luôn đúng trong mọi phán quyết. Tập thể hay đám đông vẫn có thể sai lầm; dư luận có thể bị dẫn dắt bởi cảm xúc nhất thời, tin đồn, thông tin sai lệch hoặc sự thao túng của lợi ích nhóm núp dưới danh nghĩa lợi ích chung. Số đông cũng có thể đưa ra những yêu cầu gây tổn hại cho thiểu số hoặc làm suy yếu nền tảng dài hạn của quốc gia.
Do đó, mở rộng tiếng nói và vai trò của người dân không đồng nghĩa với coi số đông là chân lý tuyệt đối hay biến mọi đòi hỏi tức thời thành chính sách. Một quốc gia pháp quyền cần luật lệ rõ ràng, bằng chứng, thủ tục minh bạch, bảo vệ quyền con người và các giới hạn hiến định đối với quyền lực—bất kể quyền lực ấy nhân danh ai.
Hưng Quốc không thay thế một sự áp đặt bằng sự thần thánh hóa đám đông. Dân Mạnh không có nghĩa là số đông luôn đúng; Dân Mạnh là khi người dân có tri thức, năng lực tự chủ và thể chế để tham gia, phản biện, giám sát và cùng sửa sai một cách có trách nhiệm.
13. Huy động và tự chủ: hai năng lực khác nhau
Mao đặc biệt chú trọng khả năng huy động quần chúng vào các nhiệm vụ chính trị và xã hội. Nhưng từ góc nhìn Hưng Quốc, khả năng được huy động và năng lực tự chủ là hai phạm trù khác nhau.
Một xã hội có thể được huy động với quy mô lớn cho một mục tiêu nhất định, nhưng vẫn thiếu năng lực tự tổ chức độc lập, thiếu thói quen phản biện có căn cứ, hoặc thiếu công cụ thực chất để kiểm tra người ra quyết định. Ngược lại, Dân Mạnh đòi hỏi năng lực suy nghĩ độc lập, khả năng tiếp nhận và đánh giá thông tin, khả năng tổ chức xã hội lành mạnh, khả năng chất vấn quyền lực và không dễ bị biến thành công cụ của bất kỳ trung tâm quyền lực nào.
Huy động giúp tập trung sức mạnh trong ngắn hạn; năng lực tự chủ của nhân dân mới tạo nên nền tảng bền vững cho sức mạnh quốc gia trong dài hạn.
14. Tiếp nhận có chọn lọc từ Mass Line đến cấu trúc Hưng Quốc
Nếu chắt lọc phần hạt nhân có giá trị từ Mass Line, Hưng Quốc có thể giữ lại ba nguyên tắc thực tiễn:
- Không hoạch định hay điều hành xã hội khi tách rời đời sống thực tế của người dân.
- Không xem thường kinh nghiệm thực tiễn của người dân trước sự tự mãn của bộ máy hành chính hay chuyên môn.
- Luôn duy trì vòng phản hồi từ thực tế quay trở lại điều chỉnh quyết định.
Đồng thời, Hưng Quốc bổ sung ba điều kiện thể chế để nâng cấp vòng lặp ấy:
- Người dân có không gian và quyền an toàn để nói lên những điều trái với mong muốn của nhà nước.
- Có cơ chế để người dân và xã hội kiểm tra, giám sát người nắm quyền quyết định.
- Có con đường hợp pháp, minh bạch để điều chỉnh hoặc thay đổi cách thức thực thi quyền lực khi cần thiết.
Khi đó, mối quan hệ không dừng ở cặp đôi khép kín lãnh đạo ↔ quần chúng, mà mở rộng thành mạng lưới kiểm tra và học hỏi:
Nhân dân<==>Nhà nước<==>Thể chế<==>Phản biện<==>Kiểm chứng
15. Quy luật Hưng Quốc: mù thông tin hay hỗn loạn cảm tính
Trong bài toán về “nghe dân” và quyết sách, có hai cực đoan cần tránh:
- Cực đoan thứ nhất (bộ máy khép kín, ít nghe dân): quyền lực thiếu tín hiệu thực tế, dễ ra quyết định xa rời đời sống và chậm nhận ra sai lầm.
- Cực đoan thứ hai (chạy theo mọi đòi hỏi tức thời của số đông, thiếu thể chế): chính sách dễ ngắn hạn, cảm tính, dễ bị chi phối bởi trào lưu hoặc gây tổn hại đến nguyên tắc pháp quyền và quyền thiểu số.
Sự cân bằng nằm ở cấu trúc vận hành có kỷ luật: dân phản ánh và lên tiếng — cơ quan chức năng lắng nghe và thu thập dữ liệu — chuyên gia phân tích — thể chế kiểm tra tính hợp hiến, hợp pháp và tính khả thi — cơ quan có thẩm quyền quyết định — thực tiễn kiểm nghiệm — xã hội phản hồi — chính sách được hiệu chỉnh.
Đó không phải là sự buông trôi theo đám đông, cũng không phải là sự độc quyền diễn giải của một bộ máy tự cho mình biết tất cả. Đó là một hệ thống học hỏi hai chiều có kỷ luật và giới hạn.
16. Quốc gia mạnh là quốc gia biết nhận sai và tự sửa
Không có nhà nước nào không bao giờ mắc sai lầm. Sức mạnh của một quốc gia không nằm ở ảo tưởng “luôn đúng”, mà ở khả năng phát hiện sai lầm sớm, tiếp nhận cảnh báo, cho phép chỉ ra chỗ sai, sửa chính sách kịp thời mà không lấy việc che giấu làm trọng, và chuyển hóa thất bại thành tri thức mới.
Ở đây, Mass Line gặp lại tư tưởng về Thực tiễn của Chương 5: thực tiễn là thước đo và là nơi rèn giũa nhận thức. Nhưng Hưng Quốc nhấn mạnh rằng vòng lặp thực tiễn–nhận thức chỉ chạy thông suốt khi có phản biện độc lập, dữ liệu độc lập, cơ chế kiểm tra và quyền sửa sai được bảo vệ thực sự.
17. Phản đề cuối cùng: khi “nghe dân” trở thành kỹ thuật kiểm soát
Cần thẳng thắn nhìn nhận một khả năng khác: một bộ máy có thể tổ chức rất nhiều cuộc tiếp xúc, khảo sát, đối thoại hay kênh tiếp nhận ý kiến, nhưng nếu toàn bộ thông tin ấy chỉ nhằm phục vụ việc quản lý, dự báo và kiểm soát xã hội từ trên xuống—trong khi người dân không có quyền kiểm tra và ràng buộc ngược lại quyền lực—thì bản chất quan hệ vẫn là một chiều.
Khi đó, “nghe dân” vận hành như một kỹ thuật quản trị, chưa phải là trao quyền và thiết lập sự kiểm soát của nhân dân.
Hưng Quốc giữ ranh giới rõ giữa hai khái niệm: lắng nghe nhân dân là năng lực nhận thức và điều chỉnh của nhà nước; quyền lực của nhân dân là cấu trúc phân quyền, giám sát và trách nhiệm giải trình của thể chế. Một quốc gia trưởng thành cần cả hai.
18. Từ Mao đến Hưng Quốc: dân không phải cái loa của quyền lực
Mao đã chỉ ra một chân lý quan trọng: người lãnh đạo không thể tách rời quần chúng nếu muốn lãnh đạo hiệu quả. Nhưng Hưng Quốc đặt tiếp câu hỏi về vị thế của người dân trong cấu trúc quyền lực: nếu giá trị của người dân chủ yếu nằm ở việc cung cấp thông tin cho người lãnh đạo, thì người dân vẫn đứng ở vị trí bị động trong trật tự quyền lực.
Câu trả lời của Hưng Quốc dứt khoát:
Dân không phải cái loa của quyền lực, cũng không phải “nguyên liệu thô” để bộ máy chế biến thành quyết định theo ý mình. Dân là chủ thể của đời sống quốc gia.
Nhà nước cần nghe dân không chỉ vì nghe dân giúp quản trị trôi chảy hơn, mà vì quyền lực nhà nước được thực thi trực tiếp trên đời sống, tài sản, tự do và tương lai của chính người dân. Từ Mass Line (hỏi làm sao để lãnh đạo gắn với quần chúng) đến Dân Mạnh (hỏi làm sao để nhân dân đủ năng lực, vị thế và thể chế để quyền lực không thể tách rời hay đứng trên sự kiểm soát của họ), đó là bước phát triển lý luận cốt lõi của chương này.
Kết luận
Mao Trạch Đông đã đặt ra một vấn đề sống còn của mọi nghệ thuật lãnh đạo và chiến lược: không thể điều hành tốt một xã hội nếu tách khỏi đời sống và kinh nghiệm của người dân. Ông đề xuất phương pháp đường lối quần chúng, vận hành theo chu trình từ quần chúng đến quần chúng, kết hợp giữa lãnh đạo và quần chúng, giữa lời kêu gọi chung và hướng dẫn cụ thể—những luận điểm nổi bật trong các văn bản năm 1943 và tiếp tục định hình tư duy chính trị của ông sau đó.
Tuy nhiên, từ góc nhìn Hưng Quốc, “nghe dân” chưa đồng nghĩa với “trao quyền cho dân”; “tập hợp ý kiến” chưa đồng nghĩa với “để dân kiểm soát quyền lực”; “huy động” chưa đồng nghĩa với “làm cho dân mạnh”; và “quần chúng” không bao giờ là một khối đồng nhất tuyệt đối.
Một quốc gia mạnh theo tinh thần Hưng Quốc cần cả hai: một bộ máy biết lắng nghe, kiểm nghiệm thực tế và sửa sai kịp thời, cùng một nền tảng Dân Mạnh—nơi người dân có đủ tri thức, bản lĩnh suy nghĩ độc lập, không gian nói thật và cơ chế thể chế để tham gia, phản biện và định đoạt tương lai quốc gia cùng với nhà nước.
Và từ đây, một câu hỏi tiếp theo tự nhiên mở ra:
Khi bất kỳ ai cũng có thể tuyên bố “Đây mới là ý kiến đúng của quần chúng”, khi bất kỳ cơ quan nào cũng có thể nói “Chúng tôi đã tổng hợp đúng nguyện vọng của nhân dân”, hoặc khi chính sách được nhân danh “lợi ích của nhân dân” nhưng người dân lại thấy không đúng với mình—ai có thẩm quyền xác định đâu là “đúng”, đâu là “chân lý”, và dựa trên tiêu chuẩn nào?
Đó chính là ngưỡng cửa bước sang Chương 9: Chống giáo điều và quyền xác định chân lý.


04:11
Hoàng Phong Nhã