22:32
Hoàng Phong Nhã
ĐỐI THOẠI VỚI LÊ DUẨN
TỪ TƯ DUY CHIẾN TRANH ĐẾN BÀI TOÁN KIẾN TẠO QUỐC GIA
Hoàng Phong Nhã
CHƯƠNG VII
CẢI TẠO CÔNG THƯƠNG NGHIỆP MIỀN NAM
Từ xóa bỏ tư sản đến sự đứt gãy của một cấu trúc kinh tế
1. Thống nhất đất nước và lựa chọn cải tạo kinh tế
Ngày 30 tháng 4 năm 1975, chiến tranh kết thúc, chính quyền Việt Nam Cộng hòa sụp đổ. Đất nước bước vào một giai đoạn lịch sử mới: thống nhất lãnh thổ, thống nhất bộ máy nhà nước, khôi phục sản xuất và tái thiết nền kinh tế sau ba thập niên chiến tranh.
Đó là một nhiệm vụ vô cùng khó khăn.
Nhưng bên cạnh nhiệm vụ thống nhất chính trị và hành chính, một lựa chọn có ảnh hưởng lâu dài đến vận mệnh kinh tế đất nước đã được đặt ra: chuyển đổi nền kinh tế miền Nam từ cơ chế thị trường sang mô hình kinh tế xã hội chủ nghĩa theo định hướng và phương thức quản lý đã được xây dựng ở miền Bắc.
Vấn đề không phải là miền Nam không cần cải cách.
Nền kinh tế miền Nam trước năm 1975 có những khiếm khuyết nghiêm trọng: phụ thuộc lớn vào viện trợ Mỹ, mất cân đối sản xuất, lạm phát, thất nghiệp, chênh lệch giàu nghèo, một số lĩnh vực chịu ảnh hưởng của lợi ích độc quyền và những quan hệ kinh tế gắn với chiến tranh.
Nhưng bên cạnh những khiếm khuyết ấy, miền Nam vẫn có một cấu trúc kinh tế đang vận hành, bao gồm hệ thống ngân hàng, thương mại, công nghiệp, vận tải, dịch vụ, các cơ sở sản xuất tư nhân, mạng lưới phân phối và đội ngũ doanh nhân, kỹ thuật viên, chuyên gia có kinh nghiệm.
Đây là những nguồn lực có thể được sử dụng để phục hồi và phát triển đất nước.
Câu hỏi quan trọng đáng lẽ phải được đặt ra là: làm thế nào để cải cách những mặt yếu kém của nền kinh tế miền Nam, đồng thời giữ lại, phát huy và chuyển đổi những năng lực sản xuất đang có?
Nhưng đường lối được lựa chọn lại đặt trọng tâm vào cải tạo quan hệ sở hữu và thay đổi cơ cấu kinh tế theo mô hình xã hội chủ nghĩa.
Tại Đại hội IV tháng 12 năm 1976, Đảng Cộng sản Việt Nam xác định nhiệm vụ xây dựng chủ nghĩa xã hội trên phạm vi cả nước. Công cuộc cải tạo xã hội chủ nghĩa ở miền Nam trở thành một bộ phận quan trọng của chiến lược ấy.
Đây là điểm khởi đầu để khảo sát trách nhiệm chính sách của Lê Duẩn.
Không thể quy mọi quyết định của bộ máy nhà nước cho một cá nhân. Nhưng cũng không thể tách vai trò của người đứng đầu Đảng khỏi đường lối chuyển đổi kinh tế được hoạch định và triển khai trong giai đoạn này.
2. Tư sản miền Nam: một danh từ không thể đại diện cho tất cả
Muốn đánh giá đúng chính sách cải tạo công thương nghiệp, trước hết phải phân biệt các thành phần kinh tế và những nhóm xã hội khác nhau.
Trong ngôn ngữ chính trị thời kỳ đó, khái niệm tư sản thường được sử dụng như một phạm trù phân loại giai cấp.
Nhưng trong thực tế kinh tế miền Nam, không phải tất cả những người sở hữu cơ sở kinh doanh đều có cùng nguồn gốc, phương thức làm giàu, quan hệ chính trị hay vị trí trong nền kinh tế.
Có thể phân biệt ít nhất bốn nhóm.
Thứ nhất, tư sản mại bản.
Đây là nhóm doanh nhân, thương nhân có quan hệ phụ thuộc hoặc trung gian với tư bản nước ngoài, hoạt động trong những lĩnh vực nhập khẩu, xuất khẩu, đại lý, cung ứng và phân phối.
Một bộ phận có thể gắn với lợi ích của chính quyền Việt Nam Cộng hòa hoặc các nhà thầu phục vụ chiến tranh. Một số có thể tham gia những hoạt động độc quyền, trục lợi và thao túng thị trường.
Nhưng việc xác định ai thuộc nhóm này phải dựa trên quan hệ sở hữu, hợp đồng, dòng vốn, hoạt động kinh doanh và chứng cứ cụ thể. Không thể chỉ dựa vào sự giàu có hoặc quan hệ thương mại với nước ngoài.
Thứ hai, tư sản dân tộc và giới chủ sản xuất trong nước.
Đây là những người xây dựng nhà máy, xí nghiệp, cơ sở chế biến, doanh nghiệp vận tải, thương mại và dịch vụ bằng vốn, kinh nghiệm và mạng lưới kinh doanh của mình.
Họ có thể có quan hệ với thị trường quốc tế nhưng không vì thế mà đồng nhất với tư sản mại bản.
Một doanh nghiệp sản xuất hàng hóa trong nước, sử dụng lao động trong nước và tạo ra giá trị gia tăng cho nền kinh tế có thể trở thành một nguồn lực quan trọng cho công cuộc công nghiệp hóa.
Thứ ba, tiểu thương, tiểu chủ và những người kinh doanh nhỏ.
Đây là những chủ cửa hàng, người buôn bán tại chợ, người làm dịch vụ, chủ cơ sở thủ công, xưởng gia đình và các hộ kinh doanh nhỏ.
Nhiều người trong số họ không sở hữu lượng vốn lớn. Họ chủ yếu dựa vào lao động gia đình, vốn tích lũy và khả năng tổ chức lưu thông hàng hóa.
Xét về chức năng kinh tế, họ là một bộ phận quan trọng của mạng lưới phân phối và dịch vụ xã hội.
Thứ tư, đội ngũ quản lý, kỹ thuật và lao động chuyên môn.
Đây không phải là một tầng lớp sở hữu thống nhất, nhưng là lực lượng có ý nghĩa đặc biệt đối với hoạt động của các doanh nghiệp.
Một nhà máy không chỉ bao gồm máy móc và nhà xưởng. Nó còn bao gồm đội ngũ kỹ sư, quản đốc, kế toán, chuyên viên kỹ thuật, người tổ chức sản xuất và những công nhân lành nghề.
Nếu chỉ thay đổi quyền sở hữu mà không bảo toàn được năng lực quản trị và tri thức tích lũy, nền kinh tế có thể mất đi những tài sản không thể nhìn thấy trên bảng kê tài sản.
Sự phân biệt này có ý nghĩa căn bản.
Một chính sách nhằm hạn chế độc quyền, chống đầu cơ và kiểm soát những hoạt động kinh doanh phục vụ chiến tranh có thể có cơ sở chính đáng.
Nhưng nếu chính sách ấy chuyển thành việc thu hẹp hoặc loại bỏ cả một khu vực sản xuất, thương mại và dịch vụ chỉ vì tính chất sở hữu tư nhân, thì đối tượng bị tác động đã vượt xa mục tiêu ban đầu.
Cần phân biệt việc kiểm soát quyền lực kinh tế với việc xóa bỏ năng lực kinh doanh của xã hội.
3. Quan niệm giai cấp và yêu cầu cải tạo quan hệ sản xuất
Trong tư duy của Lê Duẩn, việc xây dựng chủ nghĩa xã hội không đơn thuần là thay đổi chính quyền.
Đó còn là quá trình thay đổi cơ cấu xã hội, quan hệ sở hữu và phương thức tổ chức sản xuất.
Theo lý luận được vận dụng thời kỳ đó, muốn xây dựng nền sản xuất lớn xã hội chủ nghĩa phải từng bước xóa bỏ những quan hệ sản xuất được xem là tư bản chủ nghĩa, mở rộng khu vực quốc doanh và tập thể, đưa những người lao động vào các hình thức tổ chức kinh tế mới.
Quan điểm này xuất phát từ một giả định lý luận: sở hữu tư nhân tư bản chủ nghĩa là cơ sở của sự bóc lột, còn sở hữu xã hội chủ nghĩa sẽ tạo điều kiện để người lao động làm chủ.
Nhưng giả định ấy có một vấn đề chưa được giải quyết thỏa đáng.
Sở hữu thuộc về ai và quyền quyết định thực tế thuộc về ai?
Nếu tài sản tư nhân được chuyển sang Nhà nước, nhưng người lao động không có quyền kiểm soát bộ máy quản lý, không được tham gia quyết định và không có cơ chế giám sát hiệu quả, thì sự thay đổi sở hữu chưa chắc đã tạo ra quyền làm chủ thực chất.
Một doanh nghiệp tư nhân có thể có người chủ chịu trách nhiệm trực tiếp về vốn, sản xuất, tiền lương và hiệu quả kinh doanh.
Khi chuyển thành doanh nghiệp quốc doanh, quyền quyết định có thể chuyển sang cơ quan quản lý nhà nước và hệ thống bổ nhiệm cán bộ.
Điều đó không tự động làm cho doanh nghiệp hiệu quả hơn.
Vấn đề không phải là sở hữu tư nhân luôn tốt và sở hữu nhà nước luôn xấu.
Vấn đề là mỗi hình thức sở hữu cần có cơ chế quản trị, trách nhiệm và kiểm soát tương ứng.
Một doanh nghiệp nhà nước có thể hoạt động hiệu quả nếu có quản trị tốt, minh bạch và chịu trách nhiệm về kết quả.
Một doanh nghiệp tư nhân có thể gây tổn hại xã hội nếu lạm dụng độc quyền, trốn tránh nghĩa vụ hoặc bóc lột lao động.
Nhà nước cần điều chỉnh hành vi và bảo đảm luật chơi công bằng, chứ không nên mặc định rằng chỉ cần thay đổi hình thức sở hữu là có thể giải quyết mọi vấn đề kinh tế.
4. Đợt đổi tiền tháng 9 năm 1975: bước đầu của quá trình tái cấu trúc tiền tệ
Sau ngày 30 tháng 4 năm 1975, miền Nam tiếp tục sử dụng đồng tiền riêng trong một thời gian.
Tháng 9 năm 1975, chính quyền cách mạng tiến hành đổi tiền tại miền Nam, thay đồng tiền của chính quyền Việt Nam Cộng hòa bằng đồng tiền mới.
Theo tài liệu nghiên cứu về hệ thống tiền tệ Việt Nam, đồng tiền mới được phát hành theo tỷ lệ một đồng mới đổi lấy 500 đồng tiền cũ.
Tuy nhiên, cần hiểu rằng đây chưa phải là sự thống nhất hoàn toàn hệ thống tiền tệ Bắc – Nam. Trong giai đoạn tiếp theo, hai khu vực vẫn tồn tại những đồng tiền riêng và việc chuyển đổi giữa chúng còn bị hạn chế.
Về mặt quản lý, đổi tiền có thể được giải thích bằng nhu cầu thay thế đồng tiền của chính quyền cũ, tổ chức lại hệ thống ngân hàng và kiểm soát lưu thông tiền tệ.
Nhưng bất kỳ cuộc đổi tiền nào cũng tác động trực tiếp đến quyền sở hữu tài sản của người dân.
Tiền không chỉ là phương tiện thanh toán.
Đó còn là tiền tiết kiệm, vốn lưu động, vốn mua nguyên liệu, tiền trả lương và nguồn dự phòng của các hộ gia đình, cơ sở kinh doanh.
Khi một đồng tiền bị thay thế, câu hỏi không chỉ là tỷ giá quy đổi bao nhiêu.
Còn phải xem xét quyền đổi tiền, giới hạn đổi tiền, thời hạn thực hiện, cách xử lý tiền gửi ngân hàng và khả năng tiếp tục hoạt động của doanh nghiệp.
Những người có nhiều tiền mặt, doanh nghiệp có vốn lưu động lớn và các hộ kinh doanh phụ thuộc vào giao dịch tiền mặt có thể chịu ảnh hưởng khác nhau.
Đợt đổi tiền năm 1975 vì vậy cần được đánh giá không chỉ như một thao tác kỹ thuật về tiền tệ, mà còn trong bối cảnh chuyển đổi quyền kiểm soát nền kinh tế.
Tuy nhiên, không nên đồng nhất đợt đổi tiền này với cuộc đổi tiền tháng 5 năm 1978. Hai sự kiện có bối cảnh, mục tiêu và phạm vi khác nhau.
5. Năm 1978: cải tạo công thương nghiệp và cuộc chuyển đổi sâu rộng
Nếu năm 1975 là bước đầu của quá trình tái tổ chức tiền tệ và kiểm soát kinh tế miền Nam, thì năm 1978 đánh dấu một bước chuyển quyết liệt hơn trong cải tạo công thương nghiệp.
Ngày 23 tháng 3 năm 1978, một chiến dịch lớn được triển khai nhằm xóa bỏ hoạt động kinh doanh của tầng lớp tư sản thương nghiệp tại miền Nam, đặc biệt trong các lĩnh vực được Nhà nước xác định là thuộc phạm vi kiểm soát của tư nhân.
Các cơ sở kinh doanh bị kiểm tra, kiểm kê và tổ chức lại. Hoạt động buôn bán tư nhân quy mô lớn bị hạn chế hoặc chấm dứt. Một số doanh nghiệp được chuyển sang khu vực quốc doanh; những cơ sở khác bị tổ chức lại theo các hình thức tập thể.
Đối với người kinh doanh, sự thay đổi không chỉ liên quan đến quyền sở hữu cửa hàng hay nhà xưởng.
Nó còn ảnh hưởng đến khả năng nhập nguyên liệu, tìm nguồn hàng, thuê lao động, ký hợp đồng, phân phối sản phẩm và tự quyết định hoạt động sản xuất.
Một hệ thống kinh tế vốn dựa nhiều vào mạng lưới thương mại tư nhân đã phải chuyển sang một hệ thống mà Nhà nước giữ vai trò kiểm soát chủ yếu đối với lưu thông và phân phối.
Vấn đề đặt ra là tốc độ chuyển đổi có tương xứng với năng lực tổ chức thay thế hay không.
Một cửa hàng có thể đóng cửa trong một ngày.
Nhưng để xây dựng một hệ thống phân phối mới thay thế cửa hàng ấy cần có kho bãi, phương tiện vận tải, nguồn hàng, nhân sự, kế toán, định mức phân phối và mạng lưới cung ứng.
Một doanh nghiệp có thể bị chuyển quyền sở hữu bằng một quyết định hành chính.
Nhưng để nhà máy tiếp tục hoạt động cần có người hiểu công nghệ, biết quản trị, tìm được nguyên liệu, tổ chức sản xuất và tiêu thụ sản phẩm.
Nếu quyền sở hữu thay đổi nhanh hơn năng lực tổ chức sản xuất và lưu thông, sự gián đoạn là điều có thể dự đoán.
Đây là điểm cần xem xét khi đánh giá kết quả cải tạo công thương nghiệp.
6. Đổi tiền tháng 5 năm 1978: thống nhất tiền tệ và kiểm soát tài sản
Tháng 5 năm 1978, Nhà nước tiến hành thống nhất tiền tệ trên phạm vi cả nước, phát hành đồng tiền mới thay thế các đồng tiền đang lưu hành ở hai miền.
Đây là một bước quan trọng trong quá trình thống nhất hệ thống tài chính quốc gia.
Nhưng cuộc đổi tiền này không chỉ nhằm thống nhất đơn vị tiền tệ.
Theo tài liệu của Ngân hàng Thế giới về kinh tế Việt Nam thời kỳ đó, việc đổi tiền năm 1978 được thực hiện trong bối cảnh Nhà nước đã tiến hành những biện pháp kiểm soát mạnh đối với hoạt động thương mại tư nhân.
Tỷ lệ quy đổi ở miền Bắc là ngang giá, trong khi đồng tiền miền Nam được quy đổi theo tỷ lệ 0,8 đồng tiền miền Nam cũ đổi lấy một đồng tiền mới.
Đối với các gia đình ở đô thị và tỉnh lỵ miền Nam, lượng tiền mặt được đổi bị giới hạn: hai người đầu tiên được đổi tối đa 100 đồng mỗi người, mỗi người tiếp theo được đổi tối đa 50 đồng, với mức trần 300 đồng cho một gia đình. Phần tiền vượt giới hạn được chuyển vào các tài khoản đặc biệt.
Những quy định này có ý nghĩa vượt ra ngoài mục tiêu thống nhất tiền tệ.
Chúng trực tiếp tác động đến khả năng nắm giữ và sử dụng tài sản bằng tiền của người dân, đặc biệt là những hộ gia đình và doanh nghiệp có lượng tiền mặt lớn.
Cần phân biệt hai vấn đề.
Một là, Nhà nước có quyền tổ chức lại hệ thống tiền tệ và kiểm soát những nguồn tiền có nguồn gốc bất hợp pháp hay không?
Có. Đó là một chức năng quản lý nhà nước bình thường, với điều kiện phải có căn cứ pháp luật và thủ tục công bằng.
Hai là, Nhà nước có thể áp đặt giới hạn tài sản trên diện rộng mà không có cơ chế bảo vệ đầy đủ quyền lợi hợp pháp của người dân hay không?
Đó là vấn đề hoàn toàn khác.
Một chính sách tiền tệ có thể phục vụ mục tiêu quản lý, nhưng cũng có thể làm tổn hại niềm tin nếu người dân không được bảo đảm quyền tài sản và không biết rõ số tiền vượt giới hạn sẽ được xử lý như thế nào.
Tiền tiết kiệm của một gia đình không mặc nhiên là tài sản bất hợp pháp.
Vốn lưu động của một doanh nghiệp không mặc nhiên là tài sản đầu cơ.
Một Nhà nước muốn xây dựng nền kinh tế mới phải phân biệt rõ giữa tài sản có nguồn gốc phạm pháp và tài sản được tích lũy bằng hoạt động kinh doanh hợp pháp.
Nếu không có sự phân biệt đó, chính sách chống đầu cơ có thể biến thành sự trừng phạt đối với cả những người đang duy trì hoạt động sản xuất và lưu thông hàng hóa.
7. Người Hoa và vai trò trong cấu trúc kinh tế miền Nam
Một nội dung cần được khảo sát riêng là vị trí của cộng đồng người Hoa trong nền kinh tế miền Nam.
Trước năm 1975, người Hoa có sự hiện diện đáng kể trong nhiều lĩnh vực thương mại, phân phối, công nghiệp chế biến, xuất nhập khẩu và dịch vụ.
Điều này bắt nguồn từ lịch sử di cư, mạng lưới gia đình, quan hệ thương mại khu vực và sự tích lũy kinh nghiệm kinh doanh qua nhiều thế hệ.
Không phải tất cả người Hoa đều giàu có. Cũng không phải mọi doanh nghiệp người Hoa đều có cùng quy mô hay quan hệ chính trị.
Nhưng sự hiện diện của họ trong một số ngành kinh tế là một thực tế lịch sử cần được nghiên cứu.
Trong quá trình cải tạo công thương nghiệp, cộng đồng doanh nhân người Hoa chịu tác động đáng kể, do tỷ trọng của họ trong một số lĩnh vực thương mại và sản xuất tư nhân tương đối lớn.
Cần tránh hai cách diễn giải đơn giản.
Một là, coi mọi người Hoa là một khối kinh tế thống nhất và đều thuộc tầng lớp tư sản.
Hai là, xem mọi biện pháp cải tạo đối với giới kinh doanh người Hoa chỉ xuất phát từ vấn đề sắc tộc.
Muốn đánh giá đúng phải phân biệt chính sách cải tạo xã hội chủ nghĩa, việc kiểm soát hoạt động kinh tế tư nhân, những vấn đề về quốc tịch và quan hệ Việt – Trung, cũng như các biến động ngoại giao và an ninh trong giai đoạn 1978–1979.
Những yếu tố này có quan hệ với nhau nhưng không thể nhập làm một.
Điều có thể khẳng định là sự suy giảm hoặc rời bỏ hoạt động kinh doanh của một bộ phận lớn doanh nhân, kỹ thuật viên và người lao động có kinh nghiệm đã gây ra những tổn thất cần được đánh giá bằng dữ liệu cụ thể.
Một nền kinh tế không chỉ mất vốn khi doanh nghiệp ngừng hoạt động.
Nó còn có thể mất thị trường, mạng lưới cung ứng, bí quyết nghề nghiệp, kỹ năng quản trị và những quan hệ thương mại đã được xây dựng trong nhiều thập niên.
8. Ba dòng thác cách mạng: từ chiến lược quốc tế đến cách nhìn về trật tự trong nước
Muốn hiểu đầy đủ tư duy của Lê Duẩn, không thể chỉ khảo sát các quyết định kinh tế trong nước mà bỏ qua hệ tư tưởng quốc tế mà ông theo đuổi.
Một nội dung quan trọng là học thuyết ba dòng thác cách mạng.
Theo quan niệm này, phong trào cách mạng thế giới được tạo nên bởi ba lực lượng lớn:
Thứ nhất, hệ thống các nước xã hội chủ nghĩa.
Thứ hai, phong trào công nhân và nhân dân lao động tại các nước tư bản phát triển.
Thứ ba, phong trào giải phóng dân tộc tại các nước thuộc địa và các nước đang đấu tranh chống chủ nghĩa đế quốc.
Lê Duẩn xem sự kết hợp của ba lực lượng này là sức mạnh của thời đại, tạo điều kiện cho phong trào cách mạng thế giới phát triển.
Tư tưởng ấy được ông trình bày từ trước năm 1975 và trở thành một bộ phận quan trọng trong nhận thức chiến lược của Đảng tại Đại hội IV năm 1976.
Trong giai đoạn chiến tranh, quan niệm này giúp Việt Nam nhìn cuộc đấu tranh của mình trong một cấu trúc quốc tế rộng lớn, tranh thủ sự ủng hộ của Liên Xô, các nước xã hội chủ nghĩa, phong trào giải phóng dân tộc và những lực lượng phản chiến.
Nhưng sau năm 1975, khi nhiệm vụ trọng tâm chuyển từ chiến tranh sang kiến quốc, cần đặt lại câu hỏi về giới hạn của tư duy cách mạng quốc tế.
Một quốc gia vừa thống nhất phải ưu tiên phục hồi sản xuất, ổn định xã hội, mở rộng thương mại và xây dựng quan hệ kinh tế với nhiều đối tác.
Nếu thế giới vẫn được nhìn chủ yếu qua lăng kính đối đầu giữa cách mạng và đế quốc, khả năng đánh giá lợi ích kinh tế quốc gia một cách linh hoạt có thể bị hạn chế.
Đặc biệt, khi chiến lược quốc tế được gắn chặt với sự lựa chọn mô hình kinh tế trong nước, nguy cơ xuất hiện là những quyết định phát triển bị chi phối quá nhiều bởi yêu cầu đồng nhất ý thức hệ.
Tuy nhiên, không nên kết luận rằng học thuyết ba dòng thác cách mạng trực tiếp gây ra từng quyết định cải tạo công thương nghiệp.
Đó là hai tầng chính sách có mối liên hệ về tư duy, nhưng quan hệ nhân quả cụ thể phải được chứng minh bằng văn kiện, phát biểu và quá trình ra quyết định.
Điều cần phân tích là một câu hỏi rộng hơn:
Sau khi chiến tranh kết thúc, tư duy của người lãnh đạo có chuyển kịp từ chiến lược huy động lực lượng cách mạng sang chiến lược khai thác mọi nguồn lực để phát triển quốc gia hay không?
Một cuộc chiến có thể cần sự thống nhất về mục tiêu và chỉ huy.
Nhưng một nền kinh tế phát triển cần sự đa dạng về sáng kiến, quyền tự chủ và khả năng hợp tác.
Không thể điều hành toàn bộ nền kinh tế bằng cùng một phương pháp đã được sử dụng để huy động xã hội trong chiến tranh.
9. Hậu quả kinh tế: không chỉ là mất tài sản mà còn là mất năng lực sản xuất
Khi đánh giá chính sách cải tạo công thương nghiệp, không nên chỉ nhìn vào số lượng doanh nghiệp bị chuyển đổi hoặc số tài sản được đưa vào khu vực nhà nước.
Cần xem xét ít nhất sáu loại tổn thất và biến động.
Một là, tổn thất về vốn và quyền sử dụng vốn.
Khi tài sản và tiền mặt bị kiểm soát hoặc chuyển đổi, khả năng huy động vốn của các cơ sở kinh doanh có thể suy giảm.
Hai là, tổn thất về mạng lưới lưu thông.
Các thương nhân không chỉ mua và bán hàng hóa. Họ còn kết nối nhà sản xuất với người tiêu dùng, tổ chức vận tải, phân phối và dự báo nhu cầu.
Một hệ thống thương mại bị gián đoạn sẽ ảnh hưởng đến toàn bộ chuỗi cung ứng.
Ba là, tổn thất về năng lực quản trị.
Người sở hữu doanh nghiệp không nhất thiết là người quản lý giỏi nhất, nhưng việc thay đổi người điều hành mà không có phương án kế nhiệm có thể làm mất tri thức tổ chức đã tích lũy.
Bốn là, tổn thất về động lực sản xuất.
Nếu người lao động không còn được hưởng thành quả tương xứng với hiệu quả công việc, động lực tăng năng suất có thể suy giảm.
Năm là, tổn thất về niềm tin.
Người dân và doanh nghiệp cần có niềm tin rằng tài sản hợp pháp, hợp đồng và hoạt động kinh doanh được bảo vệ.
Nếu quyền tài sản có thể bị thay đổi bằng những quyết định thiếu minh bạch, họ sẽ thận trọng hơn trong đầu tư dài hạn.
Sáu là, tổn thất về cơ hội phát triển.
Một nhà máy ngừng hoạt động không chỉ làm giảm sản lượng của năm đó. Nó còn có thể làm mất cơ hội mở rộng sản xuất, đổi mới công nghệ, đào tạo lao động và tham gia thị trường quốc tế trong những năm tiếp theo.
Tuy nhiên, cần thận trọng khi đánh giá quy mô những tổn thất này.
Không thể lấy tất cả khó khăn kinh tế sau năm 1975 làm bằng chứng trực tiếp rằng chính sách cải tạo công thương nghiệp là nguyên nhân duy nhất.
Chiến tranh kéo dài, sự suy giảm viện trợ, xung đột biên giới, quan hệ quốc tế bất lợi, thiếu vốn và những bất cập của cơ chế kế hoạch hóa cũng có vai trò quan trọng.
Điều cần xác định là mức độ đóng góp của từng yếu tố, thay vì đưa ra một kết luận có sẵn.
10. Đối thoại: xóa bỏ tư sản có đồng nghĩa với xây dựng một nền kinh tế mạnh?
Người đối thoại:
Thưa ông Lê Duẩn, sau năm 1975, đất nước có quyền cải cách nền kinh tế miền Nam. Nhưng tại sao cải cách lại phải gắn với việc xóa bỏ một bộ phận lớn hoạt động kinh doanh tư nhân?
Lê Duẩn – tái dựng lập luận:
Chúng ta phải xây dựng quan hệ sản xuất mới. Không thể để một nền kinh tế tư bản chủ nghĩa tiếp tục tồn tại nguyên vẹn trong một đất nước đang tiến lên chủ nghĩa xã hội.
Người đối thoại:
Nhưng tư bản mại bản, doanh nghiệp sản xuất trong nước và người buôn bán nhỏ không phải là một đối tượng giống nhau.
Một người sở hữu nhà máy sản xuất hàng tiêu dùng, sử dụng hàng trăm lao động trong nước, khác với một người lợi dụng độc quyền để trục lợi từ chiến tranh.
Tại sao không phân loại từng trường hợp, đánh thuế, kiểm soát độc quyền, bảo vệ người lao động và yêu cầu doanh nghiệp thực hiện nghĩa vụ xã hội?
Tại sao phải chuyển đổi cả một khu vực kinh tế chỉ dựa trên hình thức sở hữu?
Lê Duẩn – tái dựng lập luận:
Chúng ta phải giải quyết vấn đề giai cấp và bảo đảm người lao động thực sự làm chủ tư liệu sản xuất.
Người đối thoại:
Nhưng nếu chuyển nhà máy sang sở hữu nhà nước mà người lao động không có quyền quyết định thực tế, thì ai mới là người làm chủ?
Nếu một doanh nghiệp tư nhân hoạt động có hiệu quả, tạo việc làm và đóng thuế, còn doanh nghiệp quốc doanh hoạt động thua lỗ vì thiếu trách nhiệm quản lý, tại sao hình thức sở hữu lại được xem là tiêu chuẩn cao hơn hiệu quả?
Một nền kinh tế mạnh phải được đánh giá bằng năng lực sản xuất, năng suất lao động, chất lượng hàng hóa và đời sống nhân dân.
Không thể chỉ đánh giá bằng tỷ lệ tài sản thuộc sở hữu nhà nước.
Lê Duẩn – tái dựng lập luận:
Chúng ta phải xây dựng nền kinh tế mới theo định hướng xã hội chủ nghĩa, không thể để những quan hệ cũ chi phối quá trình phát triển.
Người đối thoại:
Tôi muốn đặt một câu hỏi khác.
Nếu cải tạo công thương nghiệp làm gián đoạn mạng lưới thương mại, mất đi đội ngũ quản lý, giảm động lực đầu tư và khiến người dân lo ngại về tài sản của mình, thì cái giá phải trả là gì?
Nếu một chính sách có mục tiêu thay đổi xã hội nhưng làm suy yếu năng lực sản xuất, liệu nó có đang đi ngược lại mục tiêu xây dựng xã hội giàu mạnh?
Một quốc gia không thể phát triển bằng cách chỉ thay đổi người sở hữu tài sản.
Nó phải nâng cao năng lực tạo ra tài sản.
11. Từ cải tạo đến Đổi mới: một bài học về giới hạn của quyền lực kinh tế
Nhìn lại giai đoạn 1975–1978, có thể thấy Việt Nam đã tiến hành một quá trình chuyển đổi sâu rộng đối với cấu trúc kinh tế miền Nam.
Quá trình này xuất phát từ một mục tiêu chính trị – kinh tế rõ ràng: đưa toàn bộ nền kinh tế vào mô hình xã hội chủ nghĩa.
Nhưng kết quả thực tế đặt ra những câu hỏi nghiêm túc.
Một nền kinh tế không thể được xây dựng chỉ bằng việc chuyển quyền sở hữu.
Nó cần vốn, công nghệ, tri thức quản trị, mạng lưới cung ứng, thị trường và niềm tin.
Nếu chính sách cải tạo làm suy yếu những yếu tố này mà không tạo ra được một hệ thống thay thế có năng lực tương đương, nền kinh tế sẽ mất đi một phần sức sản xuất.
Những khó khăn sau năm 1975 không chỉ là hậu quả của thiếu vốn và chiến tranh.
Chúng còn phản ánh mâu thuẫn giữa tham vọng cải tạo nhanh chóng với năng lực thực tế của bộ máy quản lý và xã hội.
Đây là một trong những tiền đề quan trọng dẫn đến quá trình điều chỉnh chính sách kinh tế cuối thập niên 1970 và những năm đầu thập niên 1980.
Tuy nhiên, Đổi mới năm 1986 không phải là một sự kiện xuất hiện đột ngột.
Đó là kết quả của nhiều thử nghiệm, tranh luận, điều chỉnh và sức ép từ thực tiễn.
Cuộc đổi tiền tháng 9 năm 1985 sẽ được khảo sát trong chương về khủng hoảng tiền tệ và cải cách giá – lương – tiền, bởi nó thuộc một giai đoạn khác và phản ánh một tầng khủng hoảng sâu hơn của cơ chế quản lý kinh tế.
Điều đáng suy ngẫm nhất từ chương này là:
Một Nhà nước có thể có quyền thay đổi hình thức sở hữu của nền kinh tế, nhưng không thể bằng quyền lực hành chính mà tạo ra ngay lập tức năng lực sản xuất, kinh nghiệm kinh doanh, niềm tin và tinh thần sáng tạo.
Đó là những nguồn lực phải được tích lũy trong xã hội.
Và nếu Nhà nước làm suy yếu những nguồn lực ấy, chính Nhà nước cũng phải chịu trách nhiệm về hậu quả đối với năng lực phát triển quốc gia.
12. Kết luận: quốc gia cần người tạo ra của cải, không chỉ người quản lý của cải
Lê Duẩn là một nhà lãnh đạo trưởng thành trong chiến tranh cách mạng. Tư duy của ông được hình thành trong một thời kỳ mà huy động lực lượng, tổ chức chính trị và kiểm soát nguồn lực có ý nghĩa quyết định đối với sự tồn tại của phong trào.
Nhưng kiến quốc đặt ra một bài toán khác.
Trong chiến tranh, sức mạnh có thể được tạo ra bằng khả năng huy động.
Trong hòa bình, sức mạnh phải được tạo ra bằng năng lực sản xuất, chất lượng thể chế, khoa học – công nghệ, thương mại và sự sáng tạo của người dân.
Đây là sự chuyển đổi mà bất kỳ nhà lãnh đạo nào cũng phải đối diện sau khi chiến tranh kết thúc.
Cải tạo công thương nghiệp miền Nam cho thấy một giới hạn quan trọng của tư duy cải tạo xã hội bằng quyền lực hành chính: có thể thay đổi cấu trúc sở hữu nhanh hơn khả năng xây dựng một cấu trúc kinh tế mới.
Một quốc gia không thể giàu mạnh chỉ vì Nhà nước nắm giữ nhiều tài sản hơn.
Một quốc gia giàu mạnh khi xã hội có nhiều người có năng lực tạo ra của cải hơn, khi doanh nghiệp có thể đầu tư và phát triển, khi người lao động có quyền lợi chính đáng, khi tài sản được pháp luật bảo vệ và khi Nhà nước có đủ năng lực điều tiết những hành vi gây tổn hại lợi ích chung.
Từ góc nhìn Hưng Quốc Học, cần xác lập một nguyên tắc:
Nhà nước có quyền quản lý nền kinh tế theo pháp luật, nhưng không được đồng nhất quyền quản lý với quyền chiếm hữu mọi nguồn lực kinh tế của xã hội.
Tư sản có thể bị kiểm soát khi lạm dụng quyền lực kinh tế.
Độc quyền có thể bị phá bỏ khi gây tổn hại cạnh tranh.
Tài sản có nguồn gốc phạm pháp có thể bị xử lý theo pháp luật.
Nhưng người sản xuất, người kinh doanh và người lao động phải được bảo vệ quyền hoạt động hợp pháp.
Bởi mục tiêu cuối cùng của kiến quốc không phải là xóa bỏ một tầng lớp để thay thế bằng một tầng lớp quản lý khác.
Mục tiêu là xây dựng một xã hội trong đó mọi người có cơ hội tạo ra giá trị, được hưởng thành quả lao động và được bảo vệ trước sự lạm dụng quyền lực.
Đó là sự khác biệt giữa một nền kinh tế được tổ chức để phục vụ một học thuyết và một nền kinh tế được tổ chức để phục vụ con người.
TÀI LIỆU THAM KHẢO VÀ HƯỚNG KIỂM CHỨNG
- Đảng Cộng sản Việt Nam, Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ IV, tháng 12/1976.
- Đảng Cộng sản Việt Nam, các văn kiện về cải tạo xã hội chủ nghĩa ở miền Nam, giai đoạn 1975–1978.
- Trần Khánh, The Ethnic Chinese and Economic Development in Vietnam, ISEAS, 1993, đặc biệt chương về thống nhất đất nước và vị trí của người Hoa trong nền kinh tế miền Nam.
- Đặng Phong, The Economics of Vietnam 1975–1989, các nghiên cứu về cải tạo công thương nghiệp, cơ chế quản lý và quá trình chuyển đổi kinh tế.
- World Bank, các báo cáo về kinh tế Việt Nam thời kỳ đầu sau thống nhất, đặc biệt các phần về thống nhất tiền tệ, giới hạn đổi tiền và cơ chế quản lý kinh tế.
- Nayan Chanda, các bài viết đương thời về chiến dịch cải tạo công thương nghiệp miền Nam năm 1978.
- Đỗ Khuê Diệu, “The Three Revolutionary Tidal Waves”, trong Experiments with Marxism-Leninism in Cold War Southeast Asia, Australian National University Press, nghiên cứu về tư tưởng ba dòng thác cách mạng của Lê Duẩn.
- Trung Đặng, Vietnam’s Post-1975 Agrarian Reforms: How Local Politics Derailed Socialist Agriculture in Southern Vietnam, nghiên cứu về bối cảnh và quá trình cải tạo kinh tế miền Nam.
- Melanie Beresford, các nghiên cứu về chuyển đổi kinh tế Việt Nam và vai trò của khu vực tư nhân.
Lưu ý phương pháp nghiên cứu:
- Các con số và tỷ lệ đổi tiền cần được đối chiếu với văn bản quy định gốc, hồ sơ ngân hàng và tài liệu lưu trữ.
- Cần phân biệt chính sách của Trung ương với phương thức thực thi tại từng địa phương.
- Không đồng nhất tư sản mại bản với toàn bộ giới kinh doanh tư nhân.
- Không mặc nhiên quy mọi biến động kinh tế và di cư sau năm 1975 cho riêng chính sách cải tạo công thương nghiệp.
- Phần đối thoại là tái dựng lập luận, không phải lời phát biểu lịch sử được ghi nhận của Lê Duẩn.
