ĐỐI THOẠI HƯNG QUỐC VỚI TRẦN VĂN GIÀU
LỊCH SỬ, CÁCH MẠNG, TRÍ THỨC VÀ CON ĐƯỜNG KIẾN QUỐC VIỆT NAM
HOÀNG PHONG NHÃ
PHẦN I: TỪ NGƯỜI NAM BỘ ĐẾN NGƯỜI CỘNG SẢN
CHƯƠNG 4
MOSKVA – TRƯỜNG ĐẠI HỌC PHƯƠNG ĐÔNG VÀ QUÁ TRÌNH HÌNH THÀNH MỘT NHÀ LÝ LUẬN CÁCH MẠNG
Từ người lựa chọn một học thuyết đến người được đào tạo để vận dụng học thuyết ấy
1. Đặt lại vấn đề: Moskva có ý nghĩa gì trong cuộc đời Trần Văn Giàu?
Nếu chương trước đặt câu hỏi vì sao Trần Văn Giàu lựa chọn chủ nghĩa cộng sản, thì chương này phải đi sâu hơn: điều gì đã xảy ra khi lựa chọn chính trị ấy được đặt vào một môi trường đào tạo lý luận có tổ chức, có chương trình và có mục tiêu cách mạng rõ ràng?
Đối với Trần Văn Giàu, Moskva không đơn thuần là một địa điểm du học. Đó là nơi ông tiếp xúc có hệ thống với chủ nghĩa Marx–Lenin, nghiên cứu lịch sử cách mạng, kinh tế chính trị, vấn đề dân tộc và thuộc địa, tổ chức đảng, chiến lược và sách lược cách mạng. Quan trọng hơn, ông được đặt vào một mạng lưới quốc tế gồm những người trẻ đến từ nhiều dân tộc đang đấu tranh chống chế độ thuộc địa và tìm kiếm con đường thay đổi xã hội.
Trường Đại học Cộng sản của những người lao động phương Đông, thường gọi là Trường Đại học Phương Đông, được thành lập tại Moskva năm 1921. Trường có nhiệm vụ đào tạo cán bộ chính trị từ các dân tộc phương Đông, trong đó có những người đến từ các quốc gia thuộc địa và nửa thuộc địa. Đây là một thiết chế đào tạo gắn trực tiếp với hệ thống chính trị và hoạt động quốc tế của phong trào cộng sản do Liên Xô và Quốc tế Cộng sản dẫn dắt.
Theo các tiểu sử được Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn – Đại học Quốc gia Hà Nội và Đại học Québec tại Montréal công bố, Trần Văn Giàu sang Liên Xô năm 1931 và học tại Trường Đại học Phương Đông trong giai đoạn 1931–1932. Sau đó, ông trở về Việt Nam, tiếp tục hoạt động cách mạng ở Nam Kỳ.
Nhưng ý nghĩa của thời kỳ này không thể chỉ được đo bằng số năm học. Câu hỏi quan trọng hơn là: một thanh niên Nam Bộ, vốn đã có trải nghiệm với phong trào yêu nước, hoạt động chính trị ở Pháp và lựa chọn đứng vào hàng ngũ cộng sản, đã được đào tạo như thế nào để trở thành một cán bộ có khả năng nghiên cứu, viết lý luận và tổ chức phong trào?
Luận đề của chương này là: Trường Đại học Phương Đông đã góp phần quan trọng chuyển Trần Văn Giàu từ một người hoạt động chính trị trẻ tuổi thành một cán bộ cách mạng được trang bị hệ thống lý luận, phương pháp tổ chức và khả năng vận dụng tư tưởng Marx–Lenin vào vấn đề thuộc địa. Tuy nhiên, quá trình đào tạo ấy đồng thời đặt ra một vấn đề lâu dài: làm thế nào kết hợp tri thức quốc tế với thực tiễn dân tộc, và làm thế nào phân biệt năng lực lý luận với khả năng phê phán chính những giới hạn của học thuyết mình tiếp nhận?
2. Trường Đại học Phương Đông: Một thiết chế đào tạo cách mạng quốc tế
Để hiểu Trần Văn Giàu, trước hết phải hiểu ngôi trường mà ông theo học.
Sau Cách mạng tháng Mười Nga năm 1917, chính quyền Bolshevik không chỉ tìm cách xây dựng một nhà nước mới trên lãnh thổ Nga mà còn đặt phong trào cách mạng thế giới vào trong tầm nhìn chính trị của mình. Đối với những người cộng sản Bolshevik, sự tồn tại của chủ nghĩa tư bản và chủ nghĩa đế quốc ở nhiều khu vực trên thế giới có quan hệ mật thiết với khả năng phát triển của cách mạng vô sản.
Vấn đề thuộc địa vì vậy trở thành một bộ phận quan trọng trong chiến lược quốc tế của phong trào cộng sản.
Năm 1921, Trường Đại học Cộng sản của những người lao động phương Đông được thành lập tại Moskva. Trường hướng đến việc đào tạo những cán bộ chính trị đến từ các dân tộc phương Đông, giúp họ có kiến thức lý luận và khả năng tổ chức phong trào cách mạng tại quê hương.
Không giống một trường đại học thông thường chỉ tập trung vào kiến thức chuyên môn, Trường Đại học Phương Đông có mục tiêu đào tạo kết hợp giữa lý luận chính trị, lịch sử cách mạng, kinh tế, ngoại ngữ và phương pháp tổ chức đảng.
Theo nghiên cứu được Bảo tàng Lịch sử Quốc gia Việt Nam công bố năm 2015, chương trình đào tạo tại trường bao gồm tiếng Nga, ngoại ngữ, lịch sử các cuộc cách mạng Nga, lịch sử phong trào cách mạng phương Đông, lịch sử các hình thái xã hội, triết học, kinh tế chính trị học, địa lý kinh tế, chủ nghĩa Lenin, xây dựng Đảng, lịch sử Đảng Cộng sản Liên Xô và lịch sử Quốc tế Cộng sản.
Đây là một chương trình có tính hệ thống. Người học không chỉ được giới thiệu một số khẩu hiệu chính trị mà phải tiếp cận những vấn đề nền tảng của một học thuyết giải thích xã hội và đề xuất phương pháp thay đổi xã hội.
Trường cũng có sinh viên đến từ nhiều quốc gia. Những người trẻ từ Trung Quốc, Triều Tiên, Mông Cổ, Iran, Thổ Nhĩ Kỳ và nhiều khu vực khác cùng học tập trong một môi trường quốc tế.
Điều đó tạo ra một không gian trao đổi kinh nghiệm đặc biệt. Một người Việt Nam có thể nhìn thấy phong trào giải phóng dân tộc của mình trong mối liên hệ với những cuộc đấu tranh ở châu Á, châu Phi và các khu vực khác. Những vấn đề vốn được nhìn nhận như hoàn cảnh riêng của một xứ thuộc địa có thể được đặt trong một cấu trúc rộng hơn của chủ nghĩa đế quốc, sự phân hóa giai cấp và cuộc đấu tranh giành quyền tự quyết.
Tuy nhiên, cần nhận diện đúng bản chất của thiết chế này.
Trường Đại học Phương Đông không phải một cơ sở đào tạo trung lập về tư tưởng. Đây là trường của hệ thống cộng sản, có nhiệm vụ đào tạo cán bộ theo quan điểm Marx–Lenin và phục vụ chiến lược cách mạng quốc tế của Quốc tế Cộng sản.
Điều đó có hai mặt.
Một mặt, trường cung cấp cho các dân tộc thuộc địa một hệ thống tri thức và phương pháp tổ chức mà trước đó nhiều phong trào yêu nước chưa có điều kiện tiếp cận đầy đủ.
Mặt khác, chương trình đào tạo đặt người học vào một khuôn khổ tư tưởng và chính trị đã được xác định trước. Những vấn đề của từng dân tộc có thể được phân tích bằng những phạm trù chung, nhưng không phải lúc nào những phạm trù ấy cũng phản ánh đầy đủ sự đa dạng của lịch sử, văn hóa và cấu trúc xã hội địa phương.
Đây là điểm cần ghi nhớ khi đánh giá quá trình học tập của Trần Văn Giàu.
3. Một thanh niên Nam Bộ bước vào môi trường đào tạo quốc tế
Khi đến Moskva, Trần Văn Giàu không còn là một học sinh mới rời quê hương để tìm kiếm tri thức.
Ông đã trải qua những năm tháng học tập ở Sài Gòn, tiếp xúc với môi trường chính trị tại Pháp, tham gia hoạt động trong phong trào cộng sản và chứng kiến phản ứng của chính quyền thực dân trước những tiếng nói phản đối chế độ thuộc địa.
Cuộc biểu tình tại Paris năm 1930 phản đối án tử hình đối với những người tham gia khởi nghĩa Yên Bái và việc ông bị trục xuất về Việt Nam là những dấu mốc quan trọng. Sau khi trở về nước, ông gia nhập Đảng Cộng sản Đông Dương vào tháng 8 năm 1930. Đầu năm 1931, ông bí mật trở lại Pháp, hoạt động tại Marseille rồi được đưa sang Liên Xô học tập.
Như vậy, việc đến Moskva không phải một quyết định du học độc lập với hoạt động chính trị. Nó nằm trong quá trình đào tạo cán bộ của phong trào cộng sản quốc tế.
Điều này cũng giúp giải thích vì sao chương trình học của ông có tính chuyên biệt. Ông không chỉ cần biết chủ nghĩa Marx–Lenin nói gì, mà còn phải hiểu cách vận dụng những nguyên lý ấy vào một xã hội thuộc địa như Đông Dương.
Một người xuất thân từ Nam Bộ, từng sống trong xã hội thuộc địa, có thể đem đến lớp học những câu hỏi rất khác với một sinh viên đến từ một nước công nghiệp châu Âu.
Ở Đông Dương, vấn đề dân tộc không thể tách khỏi vấn đề ruộng đất. Phần lớn dân cư sống bằng nông nghiệp; quyền sở hữu đất đai, địa tô, thuế khóa, lao dịch và sự lệ thuộc vào bộ máy cai trị thuộc địa tạo nên những quan hệ xã hội phức tạp.
Vấn đề đặt ra không chỉ là làm thế nào tổ chức công nhân mà còn là làm thế nào tiếp cận nông dân, lực lượng chiếm số đông trong xã hội.
Chính vì vậy, việc nghiên cứu vấn đề nông dân, dân tộc và thuộc địa có ý nghĩa đặc biệt đối với một cán bộ tương lai của phong trào cách mạng Đông Dương.
4. Nội dung học tập: Từ triết học đến chiến lược cách mạng
Theo bài nghiên cứu của Bảo tàng Lịch sử Quốc gia về Trường Đại học Phương Đông và trường hợp Trần Văn Giàu, những nội dung ông học tập bao gồm nhiều chủ đề trọng yếu của chủ nghĩa Marx–Lenin.
Trong đó có thể nhận diện tám nhóm vấn đề đáng chú ý.
Thứ nhất, cơ sở triết học của chủ nghĩa Marx–Lenin.
Người học được tiếp cận cách giải thích sự vận động của xã hội thông qua những điều kiện vật chất, quan hệ sản xuất, mâu thuẫn xã hội và quá trình biến đổi lịch sử.
Đây là sự thay đổi đáng kể so với cách nhìn lịch sử chỉ dựa trên ý chí của những cá nhân kiệt xuất hoặc sự thay đổi triều đại.
Thứ hai, cách mạng vô sản và vấn đề quyền lực chính trị.
Học thuyết Lenin đặt ra câu hỏi về giai cấp nắm quyền, bản chất của nhà nước và quá trình chuyển đổi quyền lực từ chế độ cũ sang một hình thức chính trị mới.
Đối với một người hoạt động trong xã hội thuộc địa, nội dung này giúp ông tiếp cận câu hỏi không chỉ giành độc lập bằng cách nào mà còn xây dựng lực lượng chính trị nào để tổ chức xã hội sau khi giành được chính quyền.
Thứ ba, Đảng kiểu Lenin và phương pháp tổ chức.
Đây là một trong những nội dung có ảnh hưởng sâu rộng nhất đối với các phong trào cộng sản thế kỷ XX.
Mô hình đảng kiểu Lenin nhấn mạnh tính tổ chức, kỷ luật, sự thống nhất về đường lối và vai trò lãnh đạo của một tổ chức chính trị có cơ cấu chặt chẽ.
Trong hoàn cảnh hoạt động bí mật, bị theo dõi và đàn áp, mô hình ấy có sức hấp dẫn thực tiễn rõ rệt. Nó cung cấp phương pháp duy trì tổ chức, đào tạo cán bộ, truyền đạt chủ trương và bảo vệ mạng lưới hoạt động.
Nhưng chính mô hình này cũng đặt ra câu hỏi về quan hệ giữa kỷ luật tổ chức và quyền phản biện của cá nhân; giữa sự thống nhất hành động và nguy cơ tập trung quyền lực quá mức.
Thứ tư, chiến lược và sách lược cách mạng.
Một phong trào chính trị không thể chỉ có mục tiêu cuối cùng. Nó còn phải biết đánh giá tương quan lực lượng, xác định đối tượng đấu tranh, lựa chọn thời điểm và điều chỉnh phương thức hành động.
Đây là nội dung giúp người học chuyển từ nhiệt huyết chính trị sang tư duy chiến lược.
Thứ năm, vấn đề nông dân.
Đối với Đông Dương, đây là vấn đề có ý nghĩa sống còn. Nếu không hiểu cấu trúc nông thôn, quan hệ sở hữu ruộng đất và tâm lý của người nông dân, một phong trào cách mạng khó có thể trở thành phong trào xã hội rộng lớn.
Thứ sáu, vấn đề dân tộc và thuộc địa.
Đây là điểm giao nhau giữa chủ nghĩa quốc tế vô sản và cuộc đấu tranh giành độc lập dân tộc.
Người học phải suy nghĩ về mối quan hệ giữa quyền tự quyết của các dân tộc thuộc địa với chiến lược cách mạng thế giới.
Thứ bảy, xây dựng chủ nghĩa xã hội và quan hệ giữa cách mạng trong nước với cách mạng quốc tế.
Nội dung này đưa người học vượt ra khỏi câu hỏi giành chính quyền để suy nghĩ về mô hình xã hội sau cách mạng.
Thứ tám, chiến tranh và cách mạng.
Đây là vấn đề liên quan đến tương quan lực lượng, bạo lực chính trị, tổ chức lực lượng và điều kiện chuyển biến của một cuộc cách mạng.
Tám nhóm vấn đề trên cho thấy chương trình đào tạo không chỉ nhằm tạo ra người tuyên truyền mà hướng đến hình thành một cán bộ có khả năng phân tích, tổ chức và tham gia hoạch định đường lối.
Tuy nhiên, chúng ta không nên từ danh mục môn học của nhà trường suy ra rằng Trần Văn Giàu đã tiếp nhận mọi nội dung ở cùng một mức độ, hoặc đã hoàn toàn làm chủ tất cả những vấn đề lý luận ấy ngay khi tốt nghiệp.
Năng lực của một người được hình thành qua cả quá trình học tập và hoạt động thực tiễn. Những năm tháng ở Moskva là một giai đoạn quan trọng, không phải điểm kết thúc của quá trình trưởng thành trí tuệ.
5. Từ người học lý luận đến người viết lý luận
Một chi tiết đặc biệt đáng chú ý là Trần Văn Giàu đã bắt đầu viết những công trình lý luận và nghiên cứu ngay trong thời gian học tập tại Trường Đại học Phương Đông.
Theo bài nghiên cứu của Bảo tàng Lịch sử Quốc gia, ba công trình đầu tay của ông được nhắc đến gồm:
- Những nguyên tắc tổ chức của chủ nghĩa Bolshevik.
- Chủ nghĩa cải lương quốc gia và sách lược của Đảng Cộng sản Đông Dương (viết bằng tiếng Pháp).
- Kỷ niệm một năm Nghệ An đỏ.
Những tác phẩm này có ý nghĩa vượt ra ngoài việc chứng minh ông là một sinh viên tích cực.
Chúng cho thấy ông đã bắt đầu chuyển hóa kiến thức học tập thành hoạt động nghiên cứu và viết chính luận. Ông không chỉ tiếp nhận lý thuyết mà còn thử vận dụng nó vào những vấn đề cụ thể của phong trào cách mạng Đông Dương.
Trong ba chủ đề trên, có hai vấn đề đặc biệt đáng chú ý.
Một là tổ chức đảng.
Việc nghiên cứu những nguyên tắc tổ chức của chủ nghĩa Bolshevik cho thấy ông quan tâm đến cấu trúc của một tổ chức chính trị, vai trò của kỷ luật và phương pháp xây dựng lực lượng.
Đối với một phong trào đang bị đàn áp, tổ chức không chỉ là phương tiện truyền đạt tư tưởng. Nó còn là điều kiện tồn tại. Một phong trào có thể có nhiều người yêu nước nhưng nếu thiếu tổ chức, thiếu liên lạc, thiếu phương pháp đào tạo và thiếu khả năng phối hợp thì rất khó duy trì hoạt động lâu dài.
Hai là đánh giá các khuynh hướng chính trị trong phong trào dân tộc.
Tên công trình Chủ nghĩa cải lương quốc gia và sách lược của Đảng Cộng sản Đông Dương cho thấy Trần Văn Giàu đã tham gia vào cuộc tranh luận về phương pháp đấu tranh và quan hệ giữa những lực lượng chính trị khác nhau.
Đây là một vấn đề có tính thời sự trong phong trào giải phóng dân tộc. Những người yêu nước không nhất thiết cùng quan điểm về phương pháp đấu tranh, tổ chức xã hội và tương lai chính trị của đất nước.
Có người tin vào cải cách từng bước. Có người đặt trọng tâm vào đấu tranh nghị trường. Có người chủ trương khởi nghĩa dân tộc. Có người lựa chọn cách mạng vô sản.
Mỗi khuynh hướng đều hình thành trong một hoàn cảnh lịch sử nhất định và cần được đánh giá bằng mục tiêu, phương pháp, cơ sở xã hội cũng như kết quả thực tế.
Tuy nhiên, khi đọc lại công trình mang tính tranh luận chính trị của một người đang được đào tạo trong hệ thống cộng sản, cần phân biệt giữa phân tích khoa học và lập luận nhằm bảo vệ đường lối của tổ chức.
Một bài viết có thể sử dụng nhiều khái niệm lý luận nhưng không vì thế mà mọi kết luận trong đó đương nhiên đúng. Giá trị của nghiên cứu phải được kiểm tra bằng chứng cứ, khả năng giải thích thực tế và mức độ sẵn sàng đối diện với những ý kiến trái chiều.
Đây cũng là tiêu chuẩn cần áp dụng khi đánh giá những tác phẩm đầu tay của Trần Văn Giàu.
6. Nghệ An đỏ: Một bài học về cách mạng và giới hạn của quyền lực
Trong những công trình được nhắc đến từ thời kỳ học tập ở Moskva, Kỷ niệm một năm Nghệ An đỏ có ý nghĩa đặc biệt vì nó gắn với phong trào cách mạng 1930–1931 ở Nghệ An và Hà Tĩnh.
Phong trào Xô viết Nghệ – Tĩnh là một trong những biến động chính trị và xã hội lớn nhất trong giai đoạn đầu của Đảng Cộng sản Đông Dương.
Phong trào phát triển trong bối cảnh khủng hoảng kinh tế, áp lực thuế khóa, bất bình đẳng xã hội và sự phản kháng đối với chế độ cai trị thuộc địa. Nhiều cuộc biểu tình, đình công và hoạt động đấu tranh của công nhân, nông dân đã diễn ra. Ở một số địa phương, bộ máy chính quyền thực dân và phong kiến bị suy yếu hoặc tan rã, các hình thức tổ chức tự quản cách mạng xuất hiện.
Nhưng phong trào cũng phải đối diện với sự đàn áp quyết liệt của chính quyền Pháp. Nhiều người bị bắt, bị xử tử hoặc giam cầm; nhiều cơ sở tổ chức bị phá vỡ.
Đối với một người đang học tập ở Moskva, Nghệ – Tĩnh không chỉ là một sự kiện lịch sử đã xảy ra ở quê nhà. Đó còn là một trường hợp thực tiễn để nghiên cứu về khả năng huy động quần chúng, vai trò của tổ chức đảng, quan hệ giữa công nhân và nông dân, cũng như giới hạn của một phong trào cách mạng khi tương quan lực lượng bất lợi.
Tuy nhiên, việc nghiên cứu Nghệ – Tĩnh không nên chỉ dừng lại ở việc ca ngợi tinh thần đấu tranh.
Một đánh giá lịch sử nghiêm túc cần đặt ra nhiều câu hỏi:
Tại sao phong trào có thể phát triển nhanh ở một số địa phương?
Những điều kiện xã hội nào tạo nên sự tham gia đông đảo của nông dân?
Quan hệ giữa tổ chức cách mạng và quần chúng diễn ra như thế nào?
Vì sao phong trào không thể duy trì quyền kiểm soát trên phạm vi rộng?
Những tổn thất có thể được hạn chế bằng những phương thức tổ chức nào?
Những câu hỏi này không làm giảm ý nghĩa lịch sử của phong trào. Ngược lại, chúng giúp đưa lịch sử ra khỏi phạm vi tưởng niệm để trở thành nguồn tri thức có khả năng giải thích và rút kinh nghiệm.
Nếu một phong trào chỉ được kể bằng những chiến công, nó sẽ thiếu đi phần quan trọng nhất của nghiên cứu: những giới hạn, sai lầm, điều kiện thất bại và bài học phải trả giá bằng sinh mạng con người.
Đối với Trần Văn Giàu, việc viết về Nghệ An đỏ cho thấy ông đã bắt đầu nhìn phong trào cách mạng Việt Nam bằng một hệ thống khái niệm và phương pháp phân tích mới. Nhưng để đánh giá đầy đủ tác phẩm, cần có văn bản gốc, đối chiếu với tư liệu lịch sử về phong trào và bối cảnh chính trị lúc công trình được viết.
Không nên chỉ dựa vào tên tác phẩm hoặc lời giới thiệu về nó để kết luận toàn bộ quan điểm của tác giả.
7. Vấn đề ruộng đất: Từ lý luận đến cấu trúc xã hội Việt Nam
Một hướng nghiên cứu quan trọng khác gắn với quá trình học tập của Trần Văn Giàu là vấn đề ruộng đất ở Đông Dương.
Đây không phải một chủ đề phụ trong lịch sử cách mạng Việt Nam. Nó nằm ở trung tâm của cấu trúc xã hội thuộc địa.
Trong xã hội nông nghiệp, đất đai không chỉ là tư liệu sản xuất. Nó còn là cơ sở của quyền lực kinh tế, quan hệ lệ thuộc và vị thế xã hội.
Người có ruộng có thể tạo ra thu nhập và duy trì địa vị. Người thiếu đất hoặc không có đất phải phụ thuộc vào việc thuê ruộng, làm thuê hoặc vay mượn. Khi quan hệ sở hữu đất đai kết hợp với thuế khóa và quyền lực hành chính thuộc địa, sự bất bình đẳng có thể trở nên sâu sắc hơn.
Vì vậy, câu hỏi ruộng đất không thể chỉ được nhìn nhận bằng đạo đức cá nhân. Nó phải được nghiên cứu qua cơ cấu sở hữu, quan hệ sản xuất, quyền lực kinh tế và những điều kiện lịch sử tạo nên sự phân hóa trong nông thôn.
Các tài liệu tiểu sử và nghiên cứu về Trần Văn Giàu có nhắc đến công trình Vấn đề ruộng đất ở Đông Dương gắn với quá trình học tập và nghiên cứu của ông tại Moskva. Tuy nhiên, mốc thời gian và tình trạng chính xác của công trình cần được kiểm tra bằng bản gốc hoặc hồ sơ học tập, thay vì suy diễn từ những thông tin tiểu sử không hoàn toàn thống nhất.
Dù vậy, chủ đề này cho thấy một hướng phát triển quan trọng trong tư duy của Trần Văn Giàu: từ lòng yêu nước và hoạt động chính trị chuyển sang nghiên cứu những điều kiện kinh tế – xã hội cụ thể của một quốc gia thuộc địa.
Đây là một bước tiến về phương pháp.
Một người có thể yêu nước bằng tình cảm, nhưng muốn thay đổi một xã hội thì phải hiểu xã hội ấy vận hành như thế nào. Muốn giải quyết vấn đề nông dân phải hiểu ruộng đất. Muốn giải quyết vấn đề nghèo đói phải hiểu cơ chế tạo ra và phân phối của cải. Muốn cải cách xã hội phải hiểu những quan hệ quyền lực đang duy trì trật tự hiện hữu.
Tuy nhiên, nghiên cứu vấn đề ruộng đất cũng cần tránh một sự giản lược khác: không phải mọi bất bình đẳng nông thôn đều có thể giải thích bằng một quan hệ giai cấp duy nhất.
Lịch sử nông thôn Việt Nam còn chịu ảnh hưởng của tập quán làng xã, quan hệ họ hàng, tín dụng, địa phương, quyền lực hành chính, sự khác biệt vùng miền và nhiều hình thức sở hữu khác nhau.
Một lý thuyết có giá trị phải giúp giải thích những yếu tố ấy, chứ không được dùng một công thức có sẵn để thay thế việc nghiên cứu chúng.
8. Quốc tế Cộng sản và bài toán độc lập tư tưởng
Moskva đem đến cho Trần Văn Giàu một tầm nhìn quốc tế. Nhưng chính ở đây xuất hiện một vấn đề lớn hơn: quan hệ giữa phong trào cách mạng Việt Nam và trung tâm lãnh đạo của phong trào cộng sản thế giới.
Quốc tế Cộng sản được thành lập năm 1919 nhằm thúc đẩy và phối hợp phong trào cộng sản ở nhiều quốc gia. Tổ chức này có vai trò quan trọng trong việc truyền bá chủ nghĩa Marx–Lenin, đào tạo cán bộ, kết nối các đảng cộng sản và định hướng chiến lược cách mạng.
Đối với những người hoạt động trong các xã hội thuộc địa, sự hỗ trợ quốc tế có ý nghĩa đáng kể. Họ có thể tiếp cận tài liệu, phương pháp tổ chức, kinh nghiệm đấu tranh và mạng lưới liên lạc vượt ra ngoài biên giới quốc gia.
Nhưng sự hỗ trợ ấy không đồng nghĩa với việc mọi quyết định của trung tâm quốc tế đều phù hợp với hoàn cảnh địa phương.
Mỗi dân tộc có lịch sử, cấu trúc xã hội, tương quan lực lượng và nguyện vọng riêng. Một đường lối có thể phù hợp với nước này nhưng không hoàn toàn thích hợp với nước khác. Một chiến lược được xây dựng trong bối cảnh quốc tế có thể gặp những giới hạn khi đưa vào thực tế một thuộc địa cụ thể.
Đối với Việt Nam, câu hỏi quan trọng là: làm thế nào để tiếp nhận kinh nghiệm quốc tế mà không đánh mất quyền chủ động trong việc xác định mục tiêu và phương pháp đấu tranh của dân tộc mình?
Đây không phải câu hỏi chỉ dành cho Trần Văn Giàu. Nó là vấn đề xuyên suốt lịch sử các phong trào giải phóng dân tộc thế kỷ XX.
Có hai cực đoan cần tránh.
Cực đoan thứ nhất là phủ nhận tri thức quốc tế, cho rằng một dân tộc chỉ có thể tự giải phóng bằng những kinh nghiệm hoàn toàn nội sinh. Cách nhìn này dễ dẫn đến sự khép kín và bỏ qua những thành tựu tư tưởng mà nhân loại đã tích lũy.
Cực đoan thứ hai là tuyệt đối hóa một trung tâm tư tưởng bên ngoài, coi những chỉ dẫn quốc tế như chân lý không cần kiểm chứng. Cách nhìn này có thể làm suy giảm khả năng tự đánh giá của lực lượng chính trị trong nước.
Một phong trào giải phóng dân tộc muốn trưởng thành phải có khả năng học hỏi nhưng cũng phải có năng lực lựa chọn, điều chỉnh và phản biện.
Đây là điểm có thể dùng để đọc lại thời kỳ Moskva của Trần Văn Giàu: ông được đào tạo trong một hệ thống quốc tế, nhưng sự trưởng thành của ông với tư cách một nhà nghiên cứu lịch sử Việt Nam về sau phải được đánh giá bằng khả năng đi vào thực tiễn Việt Nam, chứ không chỉ bằng mức độ tiếp nhận một hệ thống lý luận.
9. Những mặt mạnh và giới hạn của mô hình đào tạo
Nhìn từ lịch sử, Trường Đại học Phương Đông có những đóng góp không thể phủ nhận đối với việc hình thành đội ngũ cán bộ cách mạng ở nhiều nước thuộc địa.
Trước hết, trường tạo ra cơ hội tiếp cận tri thức có hệ thống cho những người trẻ đến từ các xã hội chưa có điều kiện xây dựng những cơ sở đào tạo chính trị và khoa học xã hội tương ứng.
Thứ hai, trường kết nối kinh nghiệm của nhiều dân tộc. Người học không còn nhìn phong trào giải phóng dân tộc như một sự kiện riêng lẻ mà có thể đặt nó trong bối cảnh thế giới.
Thứ ba, trường kết hợp học tập lý luận với mục tiêu thực tiễn. Người học được chuẩn bị để trở về tham gia tổ chức, nghiên cứu và lãnh đạo phong trào.
Thứ tư, trường góp phần hình thành một thế hệ cán bộ có khả năng viết, giảng dạy và truyền bá lý luận. Trường hợp Trần Văn Giàu cho thấy việc đào tạo không chỉ tạo ra người thực hiện nhiệm vụ mà còn có thể tạo ra những người tham gia xây dựng nội dung tư tưởng cho phong trào.
Tuy nhiên, mô hình này cũng có những giới hạn cần được phân tích.
Một là, tính định hướng tư tưởng rất cao. Khi một cơ sở đào tạo được xây dựng để phục vụ một học thuyết chính trị nhất định, nguy cơ biến giáo dục thành quá trình xác nhận niềm tin có thể xuất hiện.
Hai là, sự thống nhất về tổ chức có thể lấn át quyền phản biện. Kỷ luật là cần thiết đối với một tổ chức hoạt động trong hoàn cảnh nguy hiểm, nhưng nếu kỷ luật trở thành lý do để loại bỏ mọi ý kiến khác biệt thì năng lực tự sửa sai của tổ chức sẽ suy giảm.
Ba là, lý luận có thể bị áp dụng máy móc. Một mô hình được xây dựng từ kinh nghiệm của một quốc gia không thể tự động trở thành lời giải cho mọi xã hội.
Bốn là, mục tiêu chính trị có thể chi phối việc đánh giá tri thức. Khi kết luận được xác định trước, nghiên cứu có nguy cơ chỉ lựa chọn những bằng chứng thuận lợi và bỏ qua dữ kiện bất lợi.
Những giới hạn ấy không phải lý do để phủ nhận toàn bộ thành tựu của Trường Đại học Phương Đông. Nhưng chúng cho thấy không có một hệ thống đào tạo chính trị nào nên được miễn trừ khỏi sự kiểm chứng và phản biện.
Một trường học có thể đào tạo cán bộ giỏi về tổ chức, nhưng chưa chắc đã đào tạo được những người có khả năng tự chất vấn tổ chức của mình. Một học thuyết có thể giúp người học hiểu những bất công của xã hội cũ, nhưng người học vẫn cần một phương pháp để nhận diện bất công có thể phát sinh trong chính thiết chế mới mà họ tham gia xây dựng.
Đó là bài học có giá trị vượt ra ngoài lịch sử của một ngôi trường.
10. Trần Văn Giàu sau Moskva: Lý luận phải bước vào thực tiễn
Sau thời gian học tập tại Moskva, Trần Văn Giàu trở về Việt Nam và tiếp tục hoạt động cách mạng ở Nam Kỳ.
Theo các nguồn tiểu sử, ông trở về nước đầu năm 1933. Những năm tiếp theo, ông tham gia xây dựng cơ sở tổ chức, hoạt động chính trị và truyền bá lý luận. Năm 1935, ông bị chính quyền thực dân kết án tù và bị đày ra Côn Đảo.
Giai đoạn này thuộc phạm vi của những chương sau, nhưng có thể nhận ra một điểm nối quan trọng.
Moskva cung cấp cho ông hệ thống lý luận. Nam Kỳ là nơi ông phải kiểm nghiệm hệ thống ấy trong một xã hội có những điều kiện rất khác với nước Nga Xô viết.
Ở Moskva, ông nghiên cứu vấn đề nông dân. Khi trở về Nam Kỳ, ông phải đối diện với những quan hệ ruộng đất, địa chủ, tá điền và đời sống nông thôn cụ thể.
Ở Moskva, ông học về tổ chức đảng. Khi trở về, ông phải tham gia hoạt động trong một tổ chức bị theo dõi, đàn áp và có nguy cơ bị phá vỡ bất cứ lúc nào.
Ở Moskva, ông học về chiến lược và sách lược. Khi trở về, ông phải đối diện với những biến động chính trị, những khác biệt trong phong trào dân tộc và sự thay đổi tương quan lực lượng.
Đó là sự khác nhau giữa kiến thức trong lớp học và năng lực hành động trong lịch sử.
Một người có thể thuộc lòng lý thuyết nhưng chưa chắc đã hiểu hết xã hội. Một người có thể nắm vững phương pháp tổ chức nhưng chưa chắc đã biết cách tập hợp những lực lượng có lợi ích và quan điểm khác nhau.
Chỉ khi lý luận đi vào thực tiễn, những điểm mạnh và điểm yếu của nó mới dần bộc lộ.
Vì vậy, không nên xem thời kỳ học tập ở Moskva là toàn bộ quá trình hình thành Trần Văn Giàu. Đó là một giai đoạn có ảnh hưởng sâu sắc, nhưng những trải nghiệm tại Nam Kỳ, những lần bị bắt, những năm tù đày, hoạt động báo chí, nghiên cứu và giảng dạy về sau cũng góp phần định hình con người ông.
11. Đánh giá lịch sử: Một nhà lý luận được hình thành trong môi trường nào?
Có thể nhìn nhận quá trình học tập của Trần Văn Giàu qua ba phương diện.
Thứ nhất, sự hình thành năng lực lý luận.
Trường Đại học Phương Đông giúp ông tiếp cận có hệ thống những nội dung của chủ nghĩa Marx–Lenin. Những công trình đầu tay được nhắc đến trong thời kỳ này cho thấy ông đã sớm tham gia hoạt động viết và nghiên cứu.
Đây là nền tảng quan trọng cho con đường trở thành một nhà cách mạng, nhà giáo và nhà nghiên cứu lịch sử về sau.
Thứ hai, sự hình thành tư duy tổ chức.
Việc học về Đảng kiểu Lenin, chiến lược và sách lược cách mạng giúp ông hiểu vai trò của tổ chức trong một phong trào chính trị. Đây là yếu tố quan trọng đối với hoạt động của ông tại Nam Kỳ trong những năm sau đó.
Thứ ba, sự hình thành một thế giới quan quốc tế.
Môi trường Moskva giúp ông nhìn cuộc đấu tranh ở Việt Nam trong quan hệ với những phong trào cách mạng và giải phóng dân tộc trên thế giới. Tầm nhìn này tạo ra khả năng kết nối kinh nghiệm và tri thức vượt khỏi phạm vi quốc gia.
Tuy nhiên, ba phương diện ấy không nên được đồng nhất với sự trưởng thành toàn diện.
Một nhà lý luận giỏi không chỉ là người hiểu học thuyết mà còn phải có khả năng nhận ra giới hạn của học thuyết. Một nhà tổ chức giỏi không chỉ biết duy trì kỷ luật mà còn phải biết xây dựng niềm tin. Một người có tầm nhìn quốc tế không chỉ biết tiếp nhận kinh nghiệm bên ngoài mà còn phải bảo vệ quyền chủ động của cộng đồng mà mình đại diện.
Ở đây xuất hiện một câu hỏi quan trọng khi đối thoại với Trần Văn Giàu:
Nếu một học thuyết được lựa chọn để giải phóng con người, thì tổ chức vận dụng học thuyết ấy phải được đánh giá bằng điều gì?
Bằng lòng trung thành với học thuyết?
Bằng khả năng giành và giữ chính quyền?
Hay bằng kết quả thực tế trong việc nâng cao đời sống, bảo vệ phẩm giá, mở rộng tri thức và quyền tự do của con người?
Một nghiên cứu lịch sử nghiêm túc không thể trả lời câu hỏi này chỉ bằng cách đứng về một phía chính trị. Nó phải đặt cả mục tiêu lẫn phương tiện, cả thành tựu lẫn hệ quả, cả lý tưởng lẫn thiết chế vào cùng một quá trình đánh giá.
12. Đối thoại Hưng Quốc: Học thuyết có thể đào tạo cán bộ, nhưng ai đào tạo năng lực phản biện?
Từ trường hợp Trần Văn Giàu, Hưng Quốc học có thể đặt ra một số vấn đề vượt khỏi phạm vi lịch sử cá nhân.
Một dân tộc muốn phát triển phải có khả năng đào tạo những con người hiểu biết lý luận, có năng lực tổ chức và biết hành động vì lợi ích chung.
Nhưng đào tạo cán bộ không thể chỉ dừng ở việc truyền đạt một hệ thống tư tưởng.
Một nền giáo dục chính trị có giá trị phải giúp người học hiểu nhiều chiều của vấn đề, biết phân biệt chứng cứ với niềm tin, biết đánh giá kết quả thực tế và có khả năng nhận ra sai lầm ngay trong tổ chức mà mình phục vụ.
Theo quan điểm Hưng Quốc, có thể rút ra năm nguyên tắc.
Một là, học thuyết phải phục vụ con người, không được biến con người thành phương tiện phục vụ học thuyết.
Một lý tưởng chính trị chỉ có ý nghĩa khi nó góp phần nâng cao phẩm giá, năng lực và đời sống của con người. Không thể lấy sự trung thành với một hệ tư tưởng làm thước đo duy nhất để đánh giá giá trị của một cá nhân hay một tổ chức.
Hai là, tri thức quốc tế phải được tiếp nhận bằng năng lực tự chủ.
Học hỏi kinh nghiệm của nước khác là điều cần thiết. Nhưng một quốc gia không thể phát triển bền vững nếu chỉ sao chép mô hình bên ngoài. Mọi lý thuyết đều phải được kiểm nghiệm trong điều kiện lịch sử, văn hóa và xã hội cụ thể.
Ba là, tổ chức mạnh phải đi cùng khả năng tự kiểm soát.
Kỷ luật tổ chức có thể tạo ra sức mạnh hành động. Nhưng nếu tổ chức không có cơ chế phản biện, kiểm tra và sửa sai, sức mạnh ấy có thể chuyển thành quyền lực khép kín.
Bốn là, người cán bộ phải được đánh giá bằng năng lực và trách nhiệm.
Một người có thể trung thành với tổ chức nhưng chưa chắc có đủ năng lực quản trị. Một người có thể giỏi lý luận nhưng chưa chắc hiểu đời sống nhân dân. Việc đánh giá cán bộ phải dựa trên tri thức, năng lực thực tế, đạo đức công vụ và kết quả phục vụ cộng đồng.
Năm là, không có thiết chế nào được đứng ngoài sự kiểm chứng của nhân dân.
Nhà nước, đảng phái, tổ chức xã hội hay bất kỳ thiết chế quyền lực nào đều phải được đánh giá bằng kết quả hoạt động và mức độ chịu trách nhiệm trước những người mà nó tác động đến.
Một nhà nước mạnh không nhất thiết là nhà nước có quyền lực không giới hạn. Trái lại, nhà nước có năng lực thực thi cao nhưng quyền lực được phân định, kiểm soát và giám sát mới có khả năng duy trì sự tin cậy lâu dài.
Đây là điểm khác biệt giữa năng lực tổ chức và sự tập trung quyền lực.
Lịch sử Trường Đại học Phương Đông cho thấy một thiết chế có thể đào tạo những cán bộ có lý luận và khả năng tổ chức. Nhưng bài học rộng hơn là: một nền giáo dục chính trị tốt phải đào tạo cả năng lực hành động lẫn năng lực tự chất vấn; cả tinh thần trách nhiệm lẫn khả năng độc lập tư duy.
13. Giới hạn tư liệu và những vấn đề cần tiếp tục kiểm chứng
Để tránh biến tiểu sử thành huyền thoại, cần xác định rõ một số giới hạn tư liệu.
Thứ nhất, các nguồn phổ biến thống nhất rằng Trần Văn Giàu học tại Trường Đại học Phương Đông ở Moskva trong giai đoạn đầu thập niên 1930, thường được xác định là 1931–1932. Tuy nhiên, bài nghiên cứu của Bảo tàng Lịch sử Quốc gia có một chi tiết ghi ngày nhập trường là 13 tháng 5 năm 1930, không phù hợp với trình tự ông bị trục xuất về Việt Nam năm 1930 rồi bí mật trở lại Pháp vào đầu năm 1931. Vì chưa có hồ sơ gốc để giải quyết mâu thuẫn này, chương không sử dụng ngày nhập học đó như một dữ kiện chắc chắn.
Thứ hai, danh mục môn học của trường được trình bày trong nghiên cứu của Bảo tàng Lịch sử Quốc gia là cơ sở để hiểu chương trình đào tạo chung. Khi chưa có bảng điểm hoặc hồ sơ cá nhân đầy đủ của Trần Văn Giàu, không nên khẳng định ông đã học từng môn với thời lượng và kết quả cụ thể như một sự thật đã được xác nhận.
Thứ ba, ba công trình đầu tay được bài nghiên cứu trên nhắc đến là đầu mối quan trọng để tìm hiểu sự phát triển tư tưởng của ông. Cần tiếp tục tìm bản gốc, xác định thời điểm hoàn thành, ngôn ngữ, nơi lưu trữ và nội dung đầy đủ trước khi đưa ra những nhận định sâu hơn về từng tác phẩm.
Thứ tư, vấn đề ruộng đất ở Đông Dương cần được nghiên cứu bằng chính văn bản công trình, không chỉ dựa vào những thông tin tiểu sử tóm tắt.
Thứ năm, việc đánh giá ảnh hưởng của Quốc tế Cộng sản đối với Trần Văn Giàu cần phân biệt giữa chương trình đào tạo chung, chỉ đạo chính trị của tổ chức quốc tế và những lựa chọn cụ thể của cá nhân ông trong từng thời kỳ.
Những giới hạn này không làm mất giá trị của chương nghiên cứu. Chúng giúp xác định đâu là điều đã biết, đâu là điều có cơ sở để suy luận và đâu là vấn đề còn cần chứng cứ.
14. Kết luận: Moskva là nơi hình thành nền tảng, không phải nơi kết thúc tư duy
Thời kỳ học tập tại Trường Đại học Phương Đông là một trong những dấu mốc quan trọng trong cuộc đời Trần Văn Giàu.
Tại đây, ông được tiếp cận một hệ thống lý luận có tính toàn diện, được đào tạo về tổ chức và chiến lược cách mạng, được tiếp xúc với kinh nghiệm quốc tế và bắt đầu viết những công trình lý luận đầu tay.
Từ một thanh niên yêu nước ở Nam Bộ, trải qua hoạt động chính trị tại Pháp, Trần Văn Giàu bước vào một giai đoạn mới: giai đoạn của người cán bộ được đào tạo có hệ thống và bắt đầu tham gia vào quá trình sản xuất, truyền bá lý luận.
Nhưng lịch sử không dừng lại ở giảng đường Moskva.
Khi trở về Việt Nam, ông phải đối diện với một xã hội thuộc địa cụ thể, với những con người cụ thể, những mâu thuẫn xã hội cụ thể và những giới hạn mà không một giáo trình nào có thể mô tả đầy đủ.
Giá trị của quá trình đào tạo chỉ có thể được đánh giá trọn vẹn khi đặt nó bên cạnh những gì ông đã làm sau khi trở về, những thành tựu ông đạt được, những lựa chọn ông đưa ra và những giới hạn trong hoạt động chính trị của ông.
Đối thoại với Trần Văn Giàu vì vậy không phải là đối thoại để chứng minh một học thuyết đúng hay sai bằng tiểu sử của một cá nhân. Đó là quá trình tìm hiểu một trí thức cách mạng đã được hình thành trong môi trường tư tưởng nào, đã sử dụng tri thức ấy ra sao và lịch sử đã kiểm nghiệm những lựa chọn của ông như thế nào.
Một dân tộc cần những con người có lý luận, nhưng không thể chỉ cần những người biết lặp lại lý luận. Dân tộc ấy còn cần những con người có năng lực kiểm chứng, phản biện, sáng tạo và chịu trách nhiệm về những gì mình lựa chọn.
Moskva đã góp phần đào tạo Trần Văn Giàu thành một nhà lý luận cách mạng. Còn thực tiễn Việt Nam sẽ tiếp tục thử thách ông trên con đường trở thành một nhà tổ chức và một nhân vật lịch sử.
Đó là câu chuyện của chương tiếp theo.
TÀI LIỆU THAM KHẢO VÀ HỒ SƠ NGHIÊN CỨU
A. Tài liệu về Trần Văn Giàu và Trường Đại học Phương Đông
- Bảo tàng Lịch sử Quốc gia, “Nguồn đào tạo các nhà lý luận từ Trường Đại học Phương Đông: Trường hợp giáo sư Trần Văn Giàu (Phần 1)”, 11/8/2015. Bài viết cung cấp bối cảnh thành lập, mục tiêu, cơ cấu đào tạo và lịch sử hoạt động của Trường Đại học Phương Đông.
- Bảo tàng Lịch sử Quốc gia, “Nguồn đào tạo các nhà lý luận từ Trường Đại học Phương Đông: Trường hợp giáo sư Trần Văn Giàu (Phần 2 và hết)”, 12/8/2015. Bài viết trình bày trường hợp Trần Văn Giàu, chương trình học, các chủ đề lý luận và những công trình đầu tay được nhắc đến.
- Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn – Đại học Quốc gia Hà Nội, “Professor Tran Van Giau and his work on Vietnamese history”, 22/12/2010. Nguồn tiểu sử ghi nhận thời gian học tập tại Moskva giai đoạn 1931–1932.
- Université du Québec à Montréal (UQAM), “Trần Văn Giàu (Hồ Nam, Hoàng, Trần Văn, 1911–2010)”, chuyên trang Guerre d’Indochine. Nguồn tham khảo học thuật về tiểu sử, quá trình đào tạo và hoạt động chính trị của Trần Văn Giàu.
- Nhân Dân, “Tiểu sử đồng chí Trần Văn Giàu”, 20/12/2010. Nguồn tiểu sử chính thức, ghi nhận năm 1931 ông học tại Trường Đại học Phương Đông ở Moskva.
B. Tài liệu cần tiếp tục khảo sát
- Trần Văn Giàu, Những nguyên tắc tổ chức của chủ nghĩa Bolshevik. Cần tìm và đối chiếu bản gốc.
- Trần Văn Giàu, Chủ nghĩa cải lương quốc gia và sách lược của Đảng Cộng sản Đông Dương. Cần xác định bản tiếng Pháp, thời điểm công bố và nơi lưu trữ.
- Trần Văn Giàu, Kỷ niệm một năm Nghệ An đỏ. Cần khảo sát văn bản gốc và đối chiếu với tư liệu về phong trào Xô viết Nghệ – Tĩnh.
- Trần Văn Giàu, Vấn đề ruộng đất ở Đông Dương. Cần xác minh tình trạng bản thảo, thời điểm hoàn thành và mối liên hệ với quá trình học tập tại Moskva.
C. Hướng nghiên cứu mở rộng
- Hồ sơ lưu trữ về Trường Đại học Phương Đông tại Moskva: danh sách sinh viên, hồ sơ nhập học, chương trình đào tạo, bảng điểm và hồ sơ tốt nghiệp của Trần Văn Giàu.
- Hồ sơ Quốc tế Cộng sản liên quan đến việc đào tạo, điều động và tổ chức cán bộ Đông Dương trong giai đoạn 1930–1933.
- Tư liệu về phong trào Xô viết Nghệ – Tĩnh, đặc biệt những tài liệu đương thời có thể dùng để đối chiếu với cách Trần Văn Giàu phân tích phong trào.
Nguyên tắc sử dụng tư liệu: Những tài liệu được liệt kê ở mục C là hướng khảo sát, không có nghĩa người viết đã trực tiếp tiếp cận toàn bộ hồ sơ lưu trữ. Những nhận định về tác phẩm đầu tay của Trần Văn Giàu cần được cập nhật khi tìm được văn bản gốc.


17:21
Hoàng Phong Nhã