22:47
Hoàng Phong Nhã
ĐỐI THOẠI VỚI NGUYỄN NGỌC THƠ
MỘT CHÍNH KHÁCH DÂN SỰ GIỮA NHỮNG CUỘC CHUYỂN GIAO QUYỀN LỰC CỦA MIỀN NAM VIỆT NAM
Hoàng Phong Nhã
CHƯƠNG 4
NGUYỄN NGỌC THƠ VÀ LONG XUYÊN
Quê hương, địa bàn quản trị và những giới hạn của một chính khách địa phương
Luận đề trung tâm
Long Xuyên có một vị trí đặc biệt trong cuộc đời Nguyễn Ngọc Thơ. Đây là quê hương nơi ông sinh ra, địa bàn gắn với gia đình và cũng là nơi ông được các tài liệu tiểu sử ghi nhận từng đảm nhiệm chức vụ hành chính cấp cao.
Nhưng Long Xuyên không chỉ có ý nghĩa như một địa danh trong tiểu sử cá nhân. Đó còn là một vùng đất có lịch sử hành chính riêng, nền kinh tế nông nghiệp phát triển, những quan hệ xã hội phức tạp và vị trí quan trọng trong hệ thống giao thông, thương mại của miền Tây Nam Kỳ.
Muốn hiểu Nguyễn Ngọc Thơ, cần đặt ông vào chính không gian xã hội ấy.
Chương này tập trung vào ba câu hỏi:
- Long Xuyên đã hình thành và phát triển như thế nào trước khi Nguyễn Ngọc Thơ bước vào sự nghiệp quản trị địa phương?
- Những đặc điểm kinh tế, xã hội và hành chính của Long Xuyên đặt ra những yêu cầu gì đối với người đứng đầu địa phương?
- Những công trình chỉnh trang đô thị và giáo dục được ghi nhận trong thời gian Nguyễn Ngọc Thơ làm việc tại đây có thể cho chúng ta biết điều gì về năng lực quản trị của ông?
Một nguyên tắc cần được giữ xuyên suốt: quê hương không tự động tạo nên năng lực chính trị, chức vụ không tự động chứng minh thành tích, và thành tích của một địa phương không thể được quy hoàn toàn cho cá nhân người đứng đầu.
Những điều có thể xác nhận, những điều được nguồn thứ cấp ghi nhận và những điều còn cần kiểm chứng phải được phân biệt rõ ràng.
1. Long Xuyên: Từ vùng đất An Giang đến một trung tâm hành chính Nam Kỳ
Long Xuyên có lịch sử hành chính lâu dài, gắn với quá trình hình thành tỉnh An Giang dưới triều Nguyễn và những thay đổi lớn trong thời kỳ Pháp thuộc.
Năm 1832, dưới triều Minh Mạng, tỉnh An Giang được thành lập. Sau khi Pháp chiếm Nam Kỳ, cơ cấu hành chính cũ dần bị thay thế. Năm 1876, chính quyền thuộc địa tổ chức lại Nam Kỳ thành các khu vực hành chính và hạt tham biện. Long Xuyên trở thành một trong những đơn vị hành chính quan trọng của khu vực Bassac.
Ngày 20 tháng 12 năm 1899, Toàn quyền Đông Dương ban hành nghị định đổi các hạt tham biện thành tỉnh, có hiệu lực từ ngày 1 tháng 1 năm 1900. Từ đó, tỉnh Long Xuyên và tỉnh Châu Đốc tồn tại như hai đơn vị hành chính riêng biệt.
Đây là một điểm cần lưu ý khi đọc các tài liệu lịch sử.
Long Xuyên có thể chỉ tỉnh Long Xuyên, thị xã Long Xuyên hoặc khu vực đô thị Long Xuyên. Những phạm vi này không giống nhau. Không thể lấy địa giới thành phố Long Xuyên hiện nay để áp ngược vào địa giới hành chính của những năm 1940.
Theo tài liệu về lịch sử địa giới hành chính An Giang, tỉnh Long Xuyên thời Pháp thuộc có những đơn vị cấp dưới riêng; còn trung tâm đô thị Long Xuyên chỉ chiếm một phạm vi nhỏ hơn nhiều so với thành phố ngày nay.
Sự phân biệt này đặc biệt quan trọng khi nghiên cứu chức vụ của Nguyễn Ngọc Thơ. Nếu ông được ghi nhận làm tỉnh trưởng Long Xuyên, điều đó không có nghĩa ông chỉ quản lý khu vực đô thị. Phạm vi trách nhiệm của tỉnh trưởng rộng hơn rất nhiều, bao gồm các đơn vị hành chính và cộng đồng dân cư thuộc tỉnh.
Long Xuyên trong một hệ thống hành chính thay đổi
Sau Cách mạng tháng Tám năm 1945, địa giới hành chính ở Nam Bộ thay đổi theo hai hệ thống chính quyền đang tồn tại và cạnh tranh nhau.
Về phía chính quyền cách mạng, ngày 12 tháng 9 năm 1947, Ủy ban Kháng chiến – Hành chính Nam Bộ ban hành Chỉ thị số 50/CT, phân chia địa giới hai tỉnh Long Xuyên và Châu Đốc thành Long Châu Tiền và Long Châu Hậu. Đến cuối năm 1950, Long Châu Hậu sáp nhập với Hà Tiên thành tỉnh Long Châu Hà.
Trong khi đó, chính quyền do Pháp hậu thuẫn tiếp tục duy trì tỉnh Long Xuyên và tỉnh Châu Đốc trong hệ thống hành chính của mình.
Như vậy, khi khảo sát hoạt động của Nguyễn Ngọc Thơ trong giai đoạn 1946–1951, phải phân biệt địa giới và tên gọi hành chính của từng hệ thống. Một địa danh có thể được sử dụng trong hai hệ thống chính quyền với phạm vi và cơ cấu quản lý khác nhau.
Đây không phải vấn đề hình thức. Nó ảnh hưởng trực tiếp đến việc xác định một viên chức chịu trách nhiệm trước cơ quan nào, quản lý địa bàn nào và có khả năng kiểm soát thực tế đến đâu.
Long Xuyên vì thế không chỉ là một tỉnh lỵ. Nó còn là một địa bàn nằm giữa những cuộc tranh chấp về chủ quyền và tổ chức nhà nước.
2. Một vùng đất nông nghiệp, giao thông thủy và kinh tế lúa gạo
Muốn hiểu công việc quản trị ở Long Xuyên, trước hết phải hiểu nền tảng kinh tế của địa phương.
Long Xuyên nằm trong vùng đồng bằng sông Cửu Long, gắn với hệ thống sông Hậu, các nhánh sông, kênh rạch và vùng đất canh tác lúa.
Trong thời kỳ thuộc địa, miền Tây Nam Kỳ trở thành một trung tâm sản xuất lúa gạo quan trọng. Chính quyền Pháp đầu tư vào khai hoang, đào kênh, phát triển giao thông và mở rộng sản xuất hàng hóa. Những thay đổi ấy làm biến đổi cấu trúc kinh tế và xã hội của cả vùng.
Luận án tiến sĩ lịch sử Kinh tế đồn điền ở miền Tây Nam Kỳ từ năm 1900 đến năm 1945 của Trần Minh Thuận, bảo vệ năm 2018 tại Trường Đại học Sư phạm Hà Nội, cung cấp nhiều dữ liệu đáng chú ý.
Theo thống kê được luận án dẫn lại từ tài liệu của Sở lúa gạo Đông Dương, năm 1942 tỉnh Long Xuyên có khoảng 196.350 ha đất trồng lúa, chiếm khoảng 74,37% diện tích toàn tỉnh; sản lượng được thống kê khoảng 225.500 tấn.
Những con số này cho thấy lúa gạo giữ vị trí quan trọng trong nền kinh tế địa phương.
Nhưng phía sau sản lượng nông nghiệp là một cấu trúc xã hội không đồng đều.
Một bộ phận điền chủ sở hữu diện tích đất lớn. Nhiều nông dân canh tác trên đất thuê hoặc phụ thuộc vào những quan hệ vay nợ, thuê mướn và trao đổi kinh tế. Quá trình mở rộng sản xuất hàng hóa tạo ra của cải, nhưng cũng làm xuất hiện những xung đột về sở hữu đất đai và phân phối lợi ích.
Điều đó có ý nghĩa trực tiếp đối với hoạt động của chính quyền địa phương.
Một tỉnh trưởng ở Long Xuyên không chỉ quản lý một bộ máy hành chính. Ông còn phải làm việc trong một xã hội mà đất đai, mùa vụ, giá lúa, giao thông thủy và quan hệ giữa điền chủ với người canh tác có ảnh hưởng lớn đến đời sống dân chúng.
Kinh tế phát triển không đồng nghĩa với đời sống mọi người đều khá lên
Một địa phương có sản lượng lúa lớn chưa chắc người nông dân có đời sống tốt.
Sản lượng nông nghiệp phản ánh quy mô sản xuất, nhưng không cho biết đầy đủ ai sở hữu ruộng đất, ai trực tiếp canh tác, ai hưởng lợi từ việc bán lúa và ai phải gánh chịu rủi ro khi mất mùa hoặc giá cả biến động.
Đây là một phân biệt quan trọng.
Nếu chỉ nhìn vào sản lượng lúa, Long Xuyên có thể được mô tả như một vùng nông nghiệp giàu tiềm năng. Nhưng nếu nhìn vào cấu trúc sở hữu và quan hệ sản xuất, chúng ta sẽ thấy những vấn đề xã hội phức tạp hơn.
Người đứng đầu chính quyền địa phương phải đối diện với cả hai mặt ấy: duy trì hoạt động kinh tế và xử lý những bất bình đẳng, tranh chấp phát sinh từ chính cấu trúc kinh tế.
Tuy nhiên, hiện chưa có đủ hồ sơ để xác định Nguyễn Ngọc Thơ đã trực tiếp can thiệp vào những vấn đề ruộng đất hoặc quan hệ điền chủ – nông dân nào tại Long Xuyên trong thời gian ông làm việc ở đây.
Không thể suy ra chính sách của ông từ vị trí xã hội của gia đình, cũng không thể suy ra ông đã thiên vị một tầng lớp nào chỉ vì ông xuất thân từ một gia đình được mô tả là khá giả.
Muốn đánh giá, phải tìm được quyết định và vụ việc cụ thể.
3. Long Xuyên và bài toán giao thông, thủy lợi, đô thị
Đặc điểm tự nhiên của đồng bằng khiến giao thông thủy giữ vai trò quan trọng trong đời sống kinh tế Long Xuyên.
Sông Hậu và hệ thống kênh rạch không chỉ phục vụ đi lại. Chúng còn liên quan đến vận chuyển lúa gạo, trao đổi hàng hóa, thoát nước và tổ chức sản xuất nông nghiệp.
Trong một vùng đất chịu ảnh hưởng của lũ theo mùa, việc xây dựng đường sá và chỉnh trang đô thị cũng có những yêu cầu riêng.
Một con đường không chỉ cần đủ rộng để xe cộ lưu thông. Nó còn phải được tính toán về cao độ, nền đất, thoát nước và khả năng duy trì khi mực nước thay đổi.
Một công trình lấp kênh không chỉ làm thay đổi cảnh quan. Nó có thể tác động đến dòng chảy, khả năng tiêu thoát nước và những hoạt động sinh kế vốn phụ thuộc vào tuyến kênh ấy.
Vì vậy, khi nghiên cứu những thông tin cho rằng Nguyễn Ngọc Thơ đã cho nâng đường, nâng nền nhà và lấp một đoạn kênh tại Long Xuyên, không nên chỉ xem đó là những thành tích chỉnh trang đô thị.
Cần đặt ra các câu hỏi kỹ thuật và quản trị:
- Những tuyến đường nào được nâng cấp?
- Cao độ trước và sau khi nâng thay đổi ra sao?
- Công trình được thực hiện bằng nguồn ngân sách nào?
- Việc lấp kênh Mỹ An Kiều có hồ sơ thiết kế và phê chuẩn không?
- Công trình có ảnh hưởng đến hệ thống thoát nước hoặc sinh hoạt của cư dân hai bên kênh không?
- Ai đề xuất, ai phê chuẩn và ai chịu trách nhiệm thi công?
Những câu hỏi này giúp chúng ta tránh một sai lầm thường gặp: coi mọi thay đổi vật chất diễn ra trong nhiệm kỳ của một người đứng đầu đều là thành tích riêng của người ấy.
Đô thị không phải sản phẩm của một cá nhân
Một đô thị được hình thành qua nhiều thế hệ.
Đường sá, chợ, trường học, công sở, bến sông và khu dân cư có thể được xây dựng trong những nhiệm kỳ khác nhau. Có công trình được đề xuất từ trước nhưng chỉ hoàn thành sau đó. Có công trình được khởi công dưới thời một người đứng đầu nhưng sử dụng ngân sách và kế hoạch đã được chuẩn bị từ nhiệm kỳ trước.
Do đó, muốn xác định đóng góp của Nguyễn Ngọc Thơ, cần phân biệt:
- Công trình được đề xuất trong thời gian ông giữ chức vụ.
- Công trình được ông phê chuẩn hoặc trực tiếp chỉ đạo.
- Công trình được các cơ quan chuyên môn triển khai.
- Công trình hoàn thành và đem lại kết quả thực tế.
Bốn cấp độ này không thể gộp thành một.
4. Những ghi nhận về công trình chỉnh trang Long Xuyên dưới thời Nguyễn Ngọc Thơ
Bài viết của Nguyễn Văn Phảy, đăng trên Việt Báo ngày 20 tháng 11 năm 2012, là nguồn hiện có mô tả tương đối cụ thể về một số hoạt động của Nguyễn Ngọc Thơ tại Long Xuyên.
Theo bài viết, ông quan tâm đến tình trạng ngập lụt, việc nâng nền nhà, nâng cao và mở rộng đường giao thông, chỉnh trang công sở và xây dựng trường học.
Bài viết cũng ghi nhận ông cho lấp một đoạn kênh Mỹ An Kiều, sau đó hình thành một đại lộ mang tên Tự Do.
Những thông tin này đáng được khảo sát vì chúng cho thấy hình ảnh một người đứng đầu địa phương quan tâm đến các vấn đề dân sinh và hạ tầng.
Tuy nhiên, đây vẫn là một nguồn hồi thuật thứ cấp, được viết nhiều thập niên sau các sự kiện. Chưa có đủ tài liệu gốc để xác nhận toàn bộ trình tự công trình và vai trò cá nhân của Nguyễn Ngọc Thơ.
Nâng nền và cải thiện đường sá
Nếu việc nâng nền nhà và đường phố được xác nhận, đây có thể là phản ứng của chính quyền trước tình trạng ngập nước và những khó khăn trong giao thông đô thị.
Nhưng cần phân biệt việc nâng nền nhà của cư dân với việc nâng nền đường bằng ngân sách công. Hai hoạt động này có cơ chế thực hiện và trách nhiệm khác nhau.
Nếu chính quyền yêu cầu người dân tự nâng nền nhà, cần tìm hiểu đó là biện pháp vận động, quy định xây dựng hay một chính sách bắt buộc. Nếu chính quyền đầu tư nâng đường, cần xác định nguồn kinh phí và cơ quan thực hiện.
Không thể chỉ từ một lời kể chung mà kết luận toàn bộ chương trình chỉnh trang được tiến hành đồng bộ hoặc đã giải quyết triệt để vấn đề ngập lụt.
Kênh Mỹ An Kiều và con đường đô thị
Thông tin về việc lấp một đoạn kênh Mỹ An Kiều là chi tiết đáng chú ý nhất trong bài viết tiểu sử.
Một tuyến kênh trong đô thị có thể vừa là đường giao thông thủy, vừa là một phần của hệ thống thoát nước. Việc lấp kênh để mở đường có thể đem lại lợi ích về giao thông và tổ chức không gian đô thị, nhưng cũng có thể tạo ra những hệ quả về thủy văn nếu không có giải pháp thay thế phù hợp.
Đây là lý do cần tìm bản đồ địa chính, bản đồ đô thị trước và sau khi chỉnh trang, hồ sơ công chính và tài liệu ngân sách.
Hiện chưa có đủ căn cứ để xác định chính xác đoạn kênh nào được lấp, thời điểm thi công, chiều dài, quy mô và tác động của công trình.
Cũng chưa thể xác nhận tên gọi đại lộ Tự Do được đặt ngay sau khi lấp kênh hay là kết quả của một giai đoạn quy hoạch sau đó.
Một bản đồ Long Xuyên tỷ lệ 1:50.000 do Army Map Service của Hoa Kỳ lập năm 1966 hiện được lưu giữ trong bộ sưu tập của Australian War Memorial. Bản đồ thể hiện khu vực đô thị, sông Hậu, kênh rạch, đường sá và các địa điểm dân cư.
Tài liệu này có thể dùng làm một mốc đối chiếu địa lý, nhưng không thể thay thế bản đồ Long Xuyên trong thập niên 1940. Muốn xác định công trình Mỹ An Kiều, cần tìm bản đồ có niên đại gần thời điểm được cho là diễn ra việc chỉnh trang.
Công sở và trường học
Bài viết cũng nhắc đến việc chỉnh trang công sở và mở rộng trường học.
Đây là hai nhóm công trình có ý nghĩa khác nhau.
Công sở phản ánh năng lực tổ chức bộ máy hành chính. Trường học phản ánh sự đầu tư vào năng lực xã hội và nguồn nhân lực dài hạn.
Nếu có chứng cứ xác nhận Nguyễn Ngọc Thơ đã thúc đẩy xây dựng hoặc mở rộng trường học, đây sẽ là một dấu hiệu đáng chú ý trong đánh giá về quan niệm quản trị của ông.
Nhưng cần xác định tên trường, thời điểm thành lập, số lớp, số học sinh, nguồn kinh phí và cơ quan quản lý. Cũng cần phân biệt trường mới được thành lập với trường cũ được mở rộng hoặc chuyển địa điểm.
Một trường học tồn tại lâu dài có thể là kết quả của nhiều quyết định nối tiếp nhau, không chỉ của một nhiệm kỳ.
5. Giáo dục và trách nhiệm phát triển con người
Trong những ghi nhận về Nguyễn Ngọc Thơ tại Long Xuyên, vấn đề trường học cần được chú ý riêng.
Một chính quyền địa phương có thể đầu tư vào đường sá và công sở để cải thiện hoạt động trước mắt. Nhưng đầu tư vào giáo dục tạo ra một loại năng lực khác: năng lực của con người.
Giáo dục giúp người dân tiếp cận tri thức, mở rộng cơ hội nghề nghiệp và tham gia sâu hơn vào đời sống xã hội. Một địa phương có trường học tốt sẽ có điều kiện hình thành đội ngũ giáo viên, công chức, nhân viên chuyên môn và những người có khả năng đóng góp cho cộng đồng.
Tuy nhiên, giáo dục trong thời kỳ thuộc địa và chiến tranh không phải một lĩnh vực đứng ngoài chính trị.
Chương trình học, ngôn ngữ giảng dạy, cơ hội tiếp cận trường học và khả năng học lên cao đều chịu ảnh hưởng của chính sách nhà nước, điều kiện kinh tế và cấu trúc xã hội.
Vì vậy, khi đánh giá việc mở rộng giáo dục tại Long Xuyên, cần xem xét cả quy mô và tính tiếp cận.
- Trường học phục vụ những nhóm dân cư nào?
- Trẻ em ở vùng nông thôn có cơ hội đến trường không?
- Học phí và các chi phí liên quan có tạo ra rào cản không?
- Có đủ giáo viên và cơ sở vật chất không?
- Cơ hội học lên trung học được mở rộng cho bao nhiêu học sinh?
Nếu chỉ ghi nhận có thêm trường học mà không xem xét những câu hỏi này, chúng ta mới đánh giá được phần xây dựng cơ sở vật chất, chưa đánh giá được thành quả giáo dục.
Đối với Nguyễn Ngọc Thơ, đây là một hướng nghiên cứu cần được tiếp tục bằng hồ sơ giáo dục tỉnh Long Xuyên và các báo cáo ngân sách trong giai đoạn ông được ghi nhận làm việc tại địa phương.
6. Gia đình, điền chủ và mạng lưới xã hội: Một câu hỏi cần chứng cứ
Nguyễn Ngọc Thơ sinh ra tại Long Xuyên. Các tài liệu tiểu sử thứ cấp mô tả gia đình ông có điều kiện kinh tế và nền tảng điền chủ.
Điều này đặt ra một câu hỏi tự nhiên: mối quan hệ giữa gia đình ông với cấu trúc kinh tế và xã hội Long Xuyên có ảnh hưởng đến con đường chính trị của ông hay không?
Đây là một câu hỏi chính đáng, nhưng cũng rất dễ dẫn đến suy diễn.
Nếu gia đình ông có sở hữu đất đai, cần xác định diện tích, vị trí, nguồn gốc và thời điểm sở hữu. Nếu gia đình có quan hệ với các điền chủ khác, cần có tài liệu gia phả, địa bạ hoặc hồ sơ giao dịch để chứng minh.
Ngay cả khi xác định được gia đình có tài sản lớn, cũng không thể từ đó kết luận Nguyễn Ngọc Thơ đã sử dụng chức vụ để bảo vệ lợi ích gia đình.
Muốn chứng minh điều ấy, phải tìm được những quyết định cụ thể có liên quan đến đất đai, thuế khóa, tranh chấp hoặc phân bổ nguồn lực công, rồi xác định liệu có lợi ích riêng nào được ưu tiên hay không.
Ngược lại, cũng không nên mặc nhiên cho rằng xuất thân từ một gia đình có tài sản là điều kiện thuận lợi để ông hiểu và giải quyết tốt các vấn đề nông thôn.
Một người sinh ra trong môi trường điền chủ có thể hiểu đời sống kinh tế địa phương, nhưng cũng có thể nhìn xã hội từ vị trí lợi ích của tầng lớp mình. Cả hai khả năng đều cần được kiểm chứng bằng hành động.
Không biến xuất thân thành bản án
Lịch sử chính trị thường mắc hai sai lầm đối lập.
Một bên dùng xuất thân khá giả để phủ nhận mọi đóng góp của một nhân vật. Bên kia dùng những thành tích hành chính để chứng minh người ấy đã vượt khỏi mọi giới hạn lợi ích giai cấp.
Cả hai đều thiếu cơ sở nếu không có chứng cứ.
Đối với Nguyễn Ngọc Thơ, cần nghiên cứu ông qua các quyết định và hành động cụ thể. Gia đình và xuất thân là một phần bối cảnh, không phải lời giải thích duy nhất cho toàn bộ sự nghiệp chính trị.
7. Long Xuyên trong chiến tranh: Chính quyền trên giấy và quyền lực thực tế
Một đặc điểm không thể bỏ qua là Long Xuyên trong giai đoạn 1945–1951 không phải một địa bàn hoàn toàn ổn định.
Sau Cách mạng tháng Tám, chiến tranh lan rộng ở Nam Bộ. Các trung tâm quyền lực cạnh tranh nhau, địa giới hành chính thay đổi và khả năng kiểm soát địa bàn không đồng đều.
Trong hoàn cảnh ấy, chức vụ tỉnh trưởng có thể đem lại quyền hạn hành chính đáng kể, nhưng quyền lực thực tế còn phụ thuộc vào tình hình quân sự, giao thông và sự hiện diện của các lực lượng khác.
Một chính quyền có thể duy trì cơ quan hành chính tại tỉnh lỵ nhưng không kiểm soát thường xuyên toàn bộ vùng nông thôn. Một viên chức có thể ký quyết định trên danh nghĩa nhưng việc thực hiện còn phụ thuộc vào lực lượng an ninh, quân sự và mạng lưới địa phương.
Điều này làm cho việc đánh giá Nguyễn Ngọc Thơ trở nên phức tạp hơn.
Nếu ông từng giữ chức tỉnh trưởng Long Xuyên trong giai đoạn chiến tranh, cần xác định:
- Cơ quan nào bổ nhiệm ông?
- Ông có quyền hạn hành chính và an ninh cụ thể ra sao?
- Phạm vi kiểm soát thực tế của chính quyền tỉnh đến đâu?
- Ông có quyền chỉ huy lực lượng nào hay chỉ phối hợp với các cơ quan quân sự?
- Những quyết định của ông có được thực thi ở các quận và làng xã không?
Không thể lấy chức danh để suy ra quyền lực tuyệt đối.
Phải nhìn Long Xuyên qua hai hệ thống chính quyền
Một vấn đề khác là sự tồn tại song song của hai hệ thống hành chính trong thời kỳ chiến tranh.
Chính quyền do Pháp hậu thuẫn duy trì tỉnh Long Xuyên trong hệ thống của mình. Chính quyền cách mạng tổ chức địa giới Long Châu Tiền, Long Châu Hậu và sau đó là Long Châu Hà theo yêu cầu chiến trường.
Hai hệ thống có cách tổ chức, cơ quan chỉ huy và phạm vi kiểm soát khác nhau.
Điều đó có nghĩa một viên chức làm việc cho chính quyền này không thể được đánh giá như thể ông ta đang quản lý một địa bàn thống nhất, ổn định và được toàn bộ dân chúng thừa nhận.
Cần đặt câu hỏi về tính chính danh, năng lực thực thi và trách nhiệm chính trị trong hoàn cảnh cụ thể.
Đây là một trong những giới hạn lớn của quản trị địa phương thời chiến.
8. Từ Long Xuyên đến Cần Thơ: Kinh nghiệm địa phương có tạo nên một nhà quản trị?
Theo bài viết của Nguyễn Văn Phảy, Nguyễn Ngọc Thơ từng đảm nhiệm chức tỉnh trưởng Long Xuyên và Cần Thơ trong giai đoạn 1948–1951.
Nhưng như đã nêu ở Chương 3, trình tự và thời gian cụ thể của các chức vụ này vẫn cần xác minh. Chưa thể xác định chắc chắn ông giữ chức tại mỗi địa phương trong bao lâu, cũng như những công trình và quyết định nào thuộc từng nhiệm kỳ.
Dù vậy, việc khảo sát Long Xuyên cho phép đặt ra một vấn đề rộng hơn: kinh nghiệm quản lý một địa phương có thể chuẩn bị cho một người trở thành chính khách cấp quốc gia đến đâu?
Một nhà quản trị địa phương phải giải quyết những vấn đề cụ thể: giao thông, trường học, ngân sách, trật tự, đất đai và quan hệ với cộng đồng.
Những kinh nghiệm này có giá trị. Người từng làm việc tại địa phương có thể hiểu rõ hơn khoảng cách giữa chính sách trung ương và đời sống thực tế.
Nhưng lãnh đạo một quốc gia đòi hỏi những năng lực khác.
Một chính khách cấp quốc gia phải biết tổ chức quyền lực, xây dựng chính sách dài hạn, giải quyết xung đột giữa các nhóm lợi ích, thiết lập cơ chế kiểm soát và tạo dựng sự đồng thuận chính trị.
Một người có thể giỏi điều hành địa phương nhưng không đủ năng lực xây dựng thể chế. Ngược lại, một người có tầm nhìn chính trị nhưng thiếu kinh nghiệm thực tiễn cũng có thể thất bại khi tổ chức bộ máy.
Kinh nghiệm địa phương là nền tảng cần thiết, nhưng không phải sự bảo đảm cho năng lực lãnh đạo quốc gia.
Đối với Nguyễn Ngọc Thơ, những năm tháng gắn với Long Xuyên cần được xem là một giai đoạn tích lũy kinh nghiệm quản trị. Muốn biết kinh nghiệm ấy có giá trị đến đâu, phải tiếp tục khảo sát những quyết định của ông trong các giai đoạn sau.
9. Đối thoại giả định: Người đứng đầu địa phương phải để lại điều gì?
Đây là đối thoại do người nghiên cứu xây dựng nhằm làm rõ vấn đề lịch sử. Không phải lời phát biểu có thật của Nguyễn Ngọc Thơ.
Nhà nghiên cứu:
Thưa ông Thơ, Long Xuyên là quê hương của ông. Nếu ông từng giữ trách nhiệm quản lý địa phương tại đây, ông có nghĩ rằng một người đứng đầu cần có trách nhiệm đặc biệt với nơi mình sinh ra?
Người nghiên cứu phân tích:
Không thể khẳng định Nguyễn Ngọc Thơ từng quan niệm như vậy nếu chưa tìm được văn bản hoặc lời phát biểu của ông.
Nhưng về nguyên tắc quản trị, người đứng đầu địa phương phải chịu trách nhiệm với toàn bộ cộng đồng trong phạm vi mình quản lý, không chỉ với quê hương, gia đình hay những người có quan hệ với mình.
Nếu quê hương trở thành lợi thế để hiểu địa bàn và phục vụ dân chúng, đó là điều tích cực. Nhưng nếu quan hệ quê quán trở thành cơ sở ưu tiên nhân sự, ngân sách hoặc lợi ích riêng, đó lại là vấn đề cần kiểm soát.
Nhà nghiên cứu:
Nếu một chính khách giúp xây dựng đường sá, trường học và chỉnh trang đô thị, có thể xem đó là di sản chính trị của ông không?
Người nghiên cứu phân tích:
Có thể xem đó là một phần di sản nếu công trình được xác minh và vai trò cá nhân được chứng minh.
Nhưng di sản của một chính khách không chỉ là những gì còn lại bằng vật chất. Nó còn là cách ông tổ chức bộ máy, sử dụng ngân sách, đối xử với người dân và xây dựng những cơ chế có thể tiếp tục hoạt động sau khi ông rời chức vụ.
Một con đường có thể được sử dụng nhiều thập niên. Nhưng một cơ chế quản trị công bằng có thể đem lại lợi ích cho nhiều thế hệ.
Nhà nghiên cứu:
Vậy điều gì quan trọng hơn: một người đứng đầu giỏi hay một hệ thống tốt?
Người nghiên cứu phân tích:
Một người đứng đầu giỏi có thể tạo ra thay đổi đáng kể. Nhưng nếu mọi việc phụ thuộc vào một cá nhân, thành quả có thể biến mất khi người ấy rời chức vụ.
Một hệ thống tốt phải biết lựa chọn người có năng lực, giới hạn quyền lực của họ, kiểm tra kết quả và duy trì những chính sách có ích.
Người đứng đầu có thể tạo động lực cho cải cách. Thể chế mới quyết định cải cách ấy có tồn tại lâu dài hay không.
10. Phản đề: Ba điều không nên kết luận vội về Nguyễn Ngọc Thơ tại Long Xuyên
Thứ nhất, không thể lấy quê hương để chứng minh lòng gắn bó chính trị.
Sinh ra tại Long Xuyên không tự động chứng minh Nguyễn Ngọc Thơ đã đặt lợi ích của địa phương lên trên lợi ích cá nhân hoặc lợi ích của chính quyền mà ông phục vụ.
Muốn xác định điều đó, phải khảo sát hành động cụ thể.
Thứ hai, không thể lấy công trình đô thị để chứng minh toàn bộ năng lực quản trị.
Đường sá, công sở và trường học là những lĩnh vực quan trọng. Nhưng một chính quyền còn phải giải quyết vấn đề ngân sách, công bằng xã hội, an ninh, đất đai và trách nhiệm trước dân chúng.
Một vài công trình không đủ để đánh giá toàn bộ năng lực của người đứng đầu.
Thứ ba, không thể lấy xuất thân gia đình để kết luận chính sách của ông phục vụ điền chủ.
Muốn chứng minh một chính sách thiên vị tầng lớp sở hữu đất đai, phải có văn bản, quyết định hoặc trường hợp cụ thể cho thấy lợi ích của nhóm ấy được ưu tiên bất hợp lý.
Không thể thay chứng cứ bằng suy luận từ gia đình.
Những giới hạn này không nhằm giảm nhẹ trách nhiệm của Nguyễn Ngọc Thơ. Chúng giúp việc nghiên cứu ông trở nên chính xác và công bằng hơn.
11. Quy luật vận hành của xã hội – Bài học Hưng Quốc
Long Xuyên gợi ra một bài học về mối quan hệ giữa phát triển địa phương và năng lực nhà nước.
Một địa phương muốn phát triển không thể chỉ dựa vào những dự án lớn. Nó cần một hệ thống quản trị hiểu rõ điều kiện tự nhiên, cơ cấu kinh tế, đặc điểm dân cư và nhu cầu của từng cộng đồng.
Đường sá phải phù hợp với địa hình và thủy văn. Công trình công cộng phải được tính toán về chi phí và hiệu quả. Trường học phải mở rộng cơ hội tiếp cận tri thức. Chính sách đất đai phải tính đến quyền lợi của người sở hữu và người trực tiếp canh tác.
Nhưng người đứng đầu không thể tự mình quyết định tất cả.
Một hệ thống tốt phải có cơ quan chuyên môn, dữ liệu đáng tin cậy, ngân sách minh bạch, quy trình tham vấn và cơ chế kiểm tra độc lập.
Từ trường hợp Long Xuyên, có thể rút ra năm nguyên tắc:
- Quản trị phải bắt đầu từ hiểu biết địa phương. Không thể áp dụng một chính sách giống nhau cho mọi vùng đất có điều kiện tự nhiên và cấu trúc xã hội khác nhau.
- Công trình công cộng phải được đánh giá bằng hiệu quả thực tế. Không chỉ tính số lượng công trình được xây dựng mà còn phải xem xét chi phí, tác động và khả năng duy trì.
- Phát triển kinh tế phải đi cùng quan tâm đến phân phối lợi ích. Sản lượng tăng không có nghĩa mọi tầng lớp đều được hưởng lợi.
- Quyền hạn phải đi đôi với trách nhiệm giải trình. Người đứng đầu không thể nhận công trạng của tập thể nhưng đẩy trách nhiệm sai phạm cho cấp dưới.
- Thành quả phải được thể chế hóa. Một chính sách tốt cần có khả năng tiếp tục tồn tại sau khi người đề xuất hoặc người đứng đầu rời chức vụ.
Đó là sự khác biệt giữa một chính quyền dựa vào năng lực cá nhân và một nhà nước có năng lực quản trị bền vững.
Trong tinh thần Hưng Quốc, mục tiêu không phải tìm kiếm một người đứng đầu hoàn hảo. Mục tiêu là xây dựng một cơ chế trong đó người bình thường có thể làm tốt công việc, người có tài có điều kiện phát huy, người yếu kém bị thay thế và người lạm quyền phải chịu trách nhiệm.
12. Tiểu kết chương: Long Xuyên giúp hiểu địa bàn, chưa đủ để kết luận về con người
Long Xuyên có ý nghĩa đặc biệt trong cuộc đời Nguyễn Ngọc Thơ. Đây là nơi ông sinh ra, nơi gắn với nền tảng gia đình và cũng là địa bàn được các tài liệu tiểu sử ghi nhận ông từng đảm nhiệm chức vụ hành chính.
Lịch sử Long Xuyên cho thấy đây là một vùng đất có nền kinh tế nông nghiệp quan trọng, gắn với sản xuất lúa gạo, giao thông thủy và những biến động về sở hữu đất đai. Trong thời kỳ chiến tranh, địa phương còn chịu tác động của sự cạnh tranh giữa các hệ thống chính quyền và những thay đổi về địa giới hành chính.
Bài viết của Nguyễn Văn Phảy ghi nhận Nguyễn Ngọc Thơ từng quan tâm đến việc chỉnh trang đô thị, nâng đường, xử lý tình trạng ngập nước, lấp một đoạn kênh Mỹ An Kiều và mở rộng trường học.
Những thông tin này là đầu mối nghiên cứu có giá trị, nhưng chưa đủ để xác lập một bản thành tích đã được kiểm chứng.
Cần tiếp tục xác minh:
- Thời gian chính xác Nguyễn Ngọc Thơ giữ chức vụ tại Long Xuyên.
- Phạm vi địa bàn ông quản lý và cơ quan bổ nhiệm.
- Bản đồ đô thị Long Xuyên trước và sau giai đoạn được cho là có chỉnh trang.
- Vị trí, quy mô và thời điểm lấp kênh Mỹ An Kiều.
- Các công trình đường sá, công sở và trường học được thực hiện trong nhiệm kỳ.
- Nguồn ngân sách, cơ quan thi công và vai trò cụ thể của Nguyễn Ngọc Thơ.
- Quan hệ giữa gia đình ông với cấu trúc sở hữu đất đai địa phương.
- Những quyết định liên quan đến nông dân, điền chủ và các nhóm xã hội khác.
Chương này chưa thể kết luận Nguyễn Ngọc Thơ là một nhà cải cách đô thị hay một nhà quản trị xuất sắc. Nhưng nó giúp xác định rõ hơn môi trường mà ông đã hoạt động và những vấn đề mà một người đứng đầu địa phương phải giải quyết.
Long Xuyên là một phần quan trọng trong tiểu sử Nguyễn Ngọc Thơ, nhưng không thể trở thành lý do để ca ngợi ông trước khi có chứng cứ.
Muốn đánh giá một chính khách, cần nhìn vào nơi ông đã quản lý, những quyết định ông đã đưa ra, những lợi ích ông đã bảo vệ và những trách nhiệm ông đã thực hiện. Quê hương cho biết điểm khởi đầu; hồ sơ công vụ mới cho biết con người chính trị.
TƯ LIỆU VÀ TÀI LIỆU THAM KHẢO
1. Tài liệu về lịch sử hành chính Long Xuyên và An Giang
- Văn Nghệ An Giang, “Quá trình hình thành, thay đổi tên tỉnh An Giang và thành phố Châu Đốc, thành phố Long Xuyên”. Tài liệu trình bày quá trình hình thành các đơn vị hành chính từ thời Nguyễn, thời Pháp thuộc đến giai đoạn sau năm 1945; có thông tin về tỉnh Long Xuyên, tỉnh Châu Đốc và những lần điều chỉnh địa giới.
- Báo An Giang, “Long Xuyên – 230 năm hình thành và phát triển”. Tài liệu tổng quan về quá trình phát triển của Long Xuyên và vị trí của địa phương trong lịch sử An Giang.
- Nguyễn Đình Tư, Chế độ thực dân Pháp trên đất Nam Kỳ 1859–1954, tập 1 và tập 2, Nhà xuất bản Tổng hợp Thành phố Hồ Chí Minh. Công trình cần được sử dụng để đối chiếu lịch sử hành chính và tổ chức cai trị ở Nam Kỳ.
- Lịch sử Đảng bộ thị xã Long Xuyên, tập 1, Long Xuyên trong thời kỳ đấu tranh giành chính quyền 1927–1945, Ban Chấp hành Đảng bộ thị xã Long Xuyên, 1995.
- Lịch sử Đảng bộ thành phố Long Xuyên, tập 2, Long Xuyên trong chiến tranh giải phóng 30 năm, Ban Chấp hành Đảng bộ thành phố Long Xuyên, 1999.
2. Nghiên cứu về kinh tế và xã hội miền Tây Nam Kỳ
- Trần Minh Thuận, Kinh tế đồn điền ở miền Tây Nam Kỳ từ năm 1900 đến năm 1945, luận án tiến sĩ lịch sử, Trường Đại học Sư phạm Hà Nội, 2018. Công trình sử dụng tư liệu tại Trung tâm Lưu trữ quốc gia II, trong đó có phông Phủ Thống đốc Nam Kỳ, phông các tỉnh miền Tây và phông Sở lúa gạo Đông Dương. Có số liệu về diện tích trồng lúa, sản lượng và cấu trúc kinh tế nông nghiệp.
- Niên giám thống kê Đông Dương giai đoạn 1900–1945. Cần tra cứu các bảng thống kê về dân số, đất đai, sản lượng lúa, giao thông và ngân sách tỉnh Long Xuyên.
- Rapport annuel du Service local de l’Agriculture de Cochinchine, năm 1942. Đây là một trong những nguồn thống kê nông nghiệp được luận án Trần Minh Thuận sử dụng.
3. Bản đồ và tư liệu địa lý
- United States Army Map Service, Long Xuyen: Vietnam 1:50,000, Sheet 6029 I, 1966. Bản đồ hiện được lưu giữ trong bộ sưu tập Australian War Memorial. Có thể dùng để đối chiếu địa hình, sông, kênh, đường sá và các khu dân cư Long Xuyên vào giữa thập niên 1960. Không dùng bản đồ này thay thế bản đồ của thập niên 1940.
- Bản đồ địa chính và bản đồ đô thị Long Xuyên trước năm 1954. Cần tiếp tục truy tìm tại Trung tâm Lưu trữ quốc gia II và các cơ quan lưu trữ địa phương.
4. Tài liệu trực tiếp về Nguyễn Ngọc Thơ
- Nguyễn Văn Phảy, “Cuộc Đời Phó Tổng Thống Nguyễn Ngọc Thơ”, Việt Báo, ngày 20-11-2012. Nguồn thứ cấp ghi nhận một số hoạt động chỉnh trang đô thị, giao thông và giáo dục tại Long Xuyên. Cần xem đây là nguồn gợi mở để truy tìm hồ sơ gốc, không phải căn cứ duy nhất để xác lập thành tích.
- Hồ sơ nhân sự và quyết định bổ nhiệm Nguyễn Ngọc Thơ trong hệ thống hành chính tỉnh Long Xuyên giai đoạn 1946–1951.
- Hồ sơ ngân sách, công chính, giáo dục và xây dựng đô thị tỉnh Long Xuyên trong cùng giai đoạn.
5. Những vấn đề cần tiếp tục xác minh
- Ngày tháng cụ thể Nguyễn Ngọc Thơ đảm nhiệm chức vụ tại Long Xuyên.
- Phân biệt chức vụ quận trưởng Châu Thành với chức vụ tỉnh trưởng Long Xuyên.
- Vị trí và lịch sử của kênh Mỹ An Kiều.
- Thời điểm và quy mô việc lấp kênh, hình thành tuyến đường được bài viết tiểu sử nhắc đến.
- Những công trình nâng đường, chỉnh trang công sở và mở rộng trường học.
- Nguồn kinh phí và cơ quan chịu trách nhiệm thực hiện từng công trình.
- Mức độ tham gia trực tiếp của Nguyễn Ngọc Thơ.
- Tình hình ngập nước, giao thông và dân sinh tại Long Xuyên trong những năm 1948–1951.
- Hồ sơ đất đai và tài sản của gia đình Nguyễn Ngọc Thơ, nếu có thể tiếp cận hợp pháp.
Nguyên tắc sử dụng tư liệu: Không xem một công trình là thành tích cá nhân chỉ vì nó được thực hiện trong nhiệm kỳ của một người đứng đầu. Cần xác định thời điểm, cơ quan đề xuất, nguồn ngân sách, người phê chuẩn, đơn vị thi công và kết quả thực tế. Những thông tin chưa có chứng cứ trực tiếp phải tiếp tục được ghi rõ là thông tin thứ cấp hoặc giả thuyết nghiên cứu.
