04:26
Hoàng Phong Nhã
ĐỐI THOẠI VỚI KIM ĐỊNH
VIỆT NHO – AN VI – NHÂN CHỦ VÀ CÂU HỎI VỀ CĂN TÍNH VIỆT
PHẦN VI. KIM ĐỊNH VÀ PHƯƠNG TÂY
CHƯƠNG XLVII
KIM ĐỊNH VÀ VẤN ĐỀ HIỆN ĐẠI HÓA
muốn hiện đại hóa thành công không thể chỉ sao chép mô hình phát triển của dân tộc khác; nhưng cũng không thể lấy việc bảo tồn truyền thống làm lý do để từ chối những tri thức, thể chế và phương pháp mới. Vấn đề cốt lõi là xây dựng năng lực tiếp thu, kiểm nghiệm, lựa chọn và sáng tạo trên nền tảng văn hóa của chính mình.
Đặt trong vấn đề ấy, tư tưởng Kim Định gợi ra một câu hỏi quan trọng: người Việt có thể tiếp cận khoa học, triết học và văn minh hiện đại từ vị thế một chủ thể văn hóa hay không, thay vì chỉ đứng ở vị trí người tiếp nhận những hệ thống tư tưởng được hình thành ở nơi khác?
Câu hỏi này có giá trị đối với Hưng Quốc Học. Tuy nhiên, để trả lời, cần phân biệt ba việc: khôi phục lòng tự tin văn hóa, xây dựng một cách giải thích về truyền thống Việt Nam, và tạo ra những năng lực thực tế giúp đất nước phát triển. Ba việc có liên hệ với nhau nhưng không đồng nhất. Một dân tộc có thể tự hào về quá khứ mà vẫn yếu về khoa học; có thể xây dựng một triết thuyết giàu sức gợi mà chưa tạo được thể chế tốt; cũng có thể phát triển công nghệ nhanh nhưng chưa hình thành được một nền văn hóa công dân đủ mạnh để kiểm soát quyền lực.
Bởi vậy, giá trị của Kim Định đối với hiện đại hóa không nên được quyết định chỉ bằng câu hỏi ông có khôi phục được niềm tự hào Việt Nam hay không. Cần hỏi thêm: tư tưởng ấy giúp người Việt suy nghĩ độc lập hơn đến mức nào, có chịu được sự kiểm chứng hay không, và có thể chuyển hóa thành năng lực cá nhân, năng lực xã hội và năng lực quốc gia như thế nào?
I. Hiện đại hóa không đồng nghĩa với Tây hóa
Trước hết, cần xác định rõ khái niệm hiện đại hóa.
Hiện đại hóa là quá trình biến đổi những phương thức tổ chức và vận hành của xã hội, từ kinh tế, giáo dục, khoa học, công nghệ đến quản trị, pháp luật và đời sống công dân. Theo cách hiểu này, hiện đại hóa không chỉ là xây nhà cao tầng, sử dụng máy móc mới hoặc mở rộng thị trường. Nó còn liên quan đến cách xã hội tạo ra tri thức, tổ chức hợp tác, giải quyết xung đột, kiểm soát quyền lực và sửa chữa sai lầm.
Trong lịch sử tư tưởng về phát triển, một số lý thuyết hiện đại hóa từng xem phương Tây như hình mẫu mà các xã hội khác cần đi theo. Cách tiếp cận ấy thường đặt truyền thống và hiện đại vào hai phía đối lập, như thể xã hội càng hiện đại thì càng phải rời bỏ quá khứ. Những phê bình sau này cho thấy sự phát triển không nhất thiết diễn ra theo một con đường duy nhất; các xã hội có thể tiếp nhận những yếu tố chung của hiện đại mà vẫn duy trì những khác biệt về văn hóa và tổ chức xã hội.
UNESCO cũng nhấn mạnh rằng di sản văn hóa không chỉ có chức năng bảo tồn ký ức mà còn có thể trở thành nguồn lực cho sáng tạo khi tiếp xúc với những nền văn hóa khác. Điều đó gợi ra một nguyên tắc: truyền thống không nhất thiết là vật cản của hiện đại hóa, nhưng muốn trở thành nguồn lực, truyền thống phải có khả năng đối thoại và biến đổi.
Cần phân biệt ba khái niệm.
Tây hóa là quá trình tiếp nhận những yếu tố có nguồn gốc phương Tây. Nó có thể bao gồm ngôn ngữ, phong cách sống, học thuyết, công nghệ, tổ chức kinh tế hoặc mô hình chính trị.
Hiện đại hóa là quá trình nâng cao năng lực của xã hội trong việc tạo ra của cải, tri thức, công nghệ, quản trị và đời sống con người. Những phương thức được sử dụng có thể xuất phát từ phương Tây, phương Đông hoặc từ sự sáng tạo của chính xã hội đó.
Hiện đại hóa có bản sắc là quá trình tiếp thu những thành tựu có giá trị phổ quát, đồng thời điều chỉnh và phát triển chúng phù hợp với điều kiện lịch sử, nhu cầu xã hội và những lựa chọn chính đáng của cộng đồng.
Ba khái niệm này có thể giao nhau nhưng không đồng nhất. Một quốc gia có thể Tây hóa về phong cách sống mà không hiện đại hóa được bộ máy quản trị. Một quốc gia có thể nhập khẩu công nghệ tiên tiến nhưng vẫn duy trì những cơ chế làm suy yếu sáng kiến và trách nhiệm cá nhân. Ngược lại, một xã hội có thể tiếp nhận khoa học hiện đại mà vẫn bảo tồn ngôn ngữ, ký ức lịch sử và những truyền thống có giá trị.
Vấn đề không phải là vay mượn hay không vay mượn. Mọi nền văn minh đều hình thành trong quá trình tiếp xúc, trao đổi và biến đổi. Vấn đề là vay mượn với tư cách một chủ thể có khả năng lựa chọn hay một đối tượng chỉ biết bắt chước.
II. Kim Định đặt lại vị thế của người Việt như thế nào?
Một đóng góp đáng chú ý của Kim Định là ông không muốn nhìn văn hóa Việt Nam chỉ như phần ngoại vi của một nền văn minh khác. Qua các công trình về Việt Nho, ông tìm cách giải thích những huyền thoại, biểu tượng, ngôn ngữ và tập quán Việt Nam như những thành phần của một hệ thống tư tưởng có cấu trúc riêng.
Động lực này có ý nghĩa trong bối cảnh một dân tộc từng trải qua thời kỳ thuộc địa, khi những cách nhìn từ bên ngoài có thể khiến người bản địa bị đặt vào vị trí tiếp nhận, mô phỏng hoặc bị đánh giá bằng những tiêu chuẩn do người khác xác lập.
Kim Định muốn thay đổi vị thế ấy. Người Việt không chỉ có lịch sử để tưởng nhớ mà còn có văn hóa để suy tư; không chỉ có truyền thống để giữ gìn mà còn có khả năng tham gia vào cuộc đối thoại triết học của nhân loại.
Đây là điểm có thể đối thoại tích cực với ông.
Một dân tộc thiếu tự tin về khả năng tư duy của mình dễ rơi vào hai trạng thái. Trạng thái thứ nhất là mặc cảm, xem tri thức bên ngoài luôn cao hơn và chỉ tìm cách lặp lại. Trạng thái thứ hai là phản ứng cực đoan, phủ nhận thành tựu bên ngoài để bảo vệ lòng tự tôn. Cả hai đều làm suy yếu năng lực học hỏi.
Tư thế cần thiết cho hiện đại hóa là tự tin nhưng không tự mãn, cởi mở nhưng không lệ thuộc, có căn tính nhưng không đóng kín.
Tuy nhiên, cần phân biệt động lực tư tưởng của Kim Định với giá trị chứng minh của từng luận điểm cụ thể. Việc ông tìm kiếm một nền triết học Việt Nam có thể giúp đặt ra những câu hỏi quan trọng, nhưng không tự động chứng minh rằng mọi cách giải thích của ông về nguồn gốc Việt Nho, lịch sử cổ đại hoặc ý nghĩa của huyền thoại đều đúng.
Một công trình có thể có giá trị gợi mở ngay cả khi một số giả thuyết của nó chưa được chứng minh. Ngược lại, lòng yêu nước của tác giả không thể thay thế việc kiểm tra chứng cứ.
Đây là ranh giới quan trọng giữa việc phục hồi chủ thể tính văn hóa và việc xác lập sự thật lịch sử.
III. Câu hỏi khó: truyền thống nào cần được hiện đại hóa?
Không có một truyền thống duy nhất, bất biến và được mọi người trong một dân tộc hiểu giống nhau.
Trong một nền văn hóa luôn tồn tại nhiều lớp giá trị: những nguyên tắc đạo đức có sức sống lâu dài, các phong tục hình thành trong điều kiện lịch sử cụ thể, những tập quán từng hữu ích nhưng nay đã lỗi thời, và cả những thiết chế từng được hợp thức hóa bằng truyền thống dù chúng có thể gây bất công.
Do đó, nói rằng hiện đại hóa phải dựa vào truyền thống vẫn chưa đủ. Cần trả lời câu hỏi: truyền thống nào, được diễn giải bởi ai, và được đánh giá bằng tiêu chuẩn nào?
Nếu lấy mọi thứ thuộc quá khứ làm chuẩn mực, xã hội sẽ không có cơ sở để sửa chữa những tập quán gây tổn hại. Nếu phủ nhận toàn bộ quá khứ vì cho rằng cái mới luôn tiến bộ hơn, xã hội có thể đánh mất những nguồn lực đạo đức, ký ức và kinh nghiệm đã được tích lũy qua nhiều thế hệ.
Vì vậy, cần phân biệt ít nhất ba lớp của truyền thống.
Thứ nhất là di sản cần được bảo tồn, như ngôn ngữ, tư liệu lịch sử, nghệ thuật, ký ức cộng đồng, di tích và những tri thức bản địa có giá trị.
Thứ hai là giá trị cần được tái diễn giải, như tình nghĩa, tinh thần tương trợ, lòng hiếu học, trách nhiệm với cộng đồng và ý thức về cội nguồn. Những giá trị này có thể tiếp tục tồn tại nhưng cần được hiểu phù hợp với điều kiện hiện đại. Chẳng hạn, tinh thần cộng đồng không nên được dùng để buộc cá nhân im lặng trước bất công; lòng trung thành không nên trở thành sự phục tùng vô điều kiện.
Thứ ba là những tập quán và quan niệm cần được phê bình hoặc từ bỏ khi chúng không còn phù hợp, tạo ra sự bất bình đẳng hoặc xung đột với những nguyên tắc nền tảng về phẩm giá con người.
Phân loại như vậy không nhằm áp đặt một danh sách cố định cho mọi thời đại. Nó nhằm đặt truyền thống vào một quá trình đánh giá có lý lẽ, có chứng cứ và có sự tham gia của những người chịu ảnh hưởng.
Đối với Kim Định, câu hỏi cần đặt ra không chỉ là ông tìm thấy những giá trị nào trong Việt Nho, mà còn là ông có phân biệt đủ rõ giữa giá trị có thể kế thừa và những kết luận cần được kiểm chứng hay không.
Một hệ tư tưởng muốn tham gia vào hiện đại hóa phải cho phép chính nó được xem xét lại. Nếu truyền thống được đặt ngoài mọi khả năng phê bình, nó có thể trở thành một hình thức quyền uy mới, thay vì giải phóng năng lực suy nghĩ của con người.
IV. Ba nguy cơ trong cuộc đối thoại giữa Kim Định và hiện đại hóa
1. Nguy cơ đồng nhất bản sắc với sự thuần khiết văn hóa
Một dân tộc có thể tìm thấy bản sắc trong những điều được kế thừa, nhưng bản sắc không đồng nghĩa với sự thuần khiết tuyệt đối.
Lịch sử văn hóa Việt Nam được hình thành qua nhiều quá trình tiếp xúc, tiếp nhận và biến đổi. Ngôn ngữ, tôn giáo, kỹ thuật, tư tưởng, tổ chức xã hội và nghệ thuật đều có thể chịu ảnh hưởng từ nhiều nguồn khác nhau. Chính quá trình lựa chọn và chuyển hóa những ảnh hưởng ấy cũng góp phần tạo nên bản sắc.
Nếu cho rằng một giá trị chỉ đáng gọi là Việt Nam khi nó hoàn toàn không có yếu tố bên ngoài, việc nghiên cứu lịch sử sẽ gặp khó khăn. Tiêu chuẩn ấy cũng không phù hợp với thực tế hình thành của các nền văn hóa.
Điều quan trọng không phải là một tư tưởng có từng xuất hiện ở nơi khác hay không, mà là nó đã được tiếp nhận, biến đổi và sử dụng như thế nào trong đời sống Việt Nam.
Một ý niệm có nguồn gốc bên ngoài vẫn có thể trở thành một phần của văn hóa Việt Nam. Ngược lại, một ý niệm được tuyên bố là thuần Việt vẫn cần được xem xét về nguồn gốc và chứng cứ.
Từ góc nhìn này, việc nghiên cứu Việt Nho nên hướng đến lịch sử giao lưu và sáng tạo văn hóa, thay vì mặc nhiên giả định một nguồn gốc duy nhất cho mọi yếu tố có ý nghĩa.
2. Nguy cơ biến giải thích triết học thành kết luận lịch sử
Kim Định thường đọc huyền thoại, biểu tượng, từ ngữ và văn bản cổ theo hướng tìm kiếm cấu trúc tư tưởng bên dưới hình thức biểu đạt. Cách đọc ấy có thể làm xuất hiện những liên hệ mới, giúp người đọc nhìn lại những chất liệu quen thuộc bằng một góc nhìn khác.
Nhưng cần phân biệt khả năng diễn giải với khả năng chứng minh.
Một huyền thoại có thể được diễn giải như biểu tượng của quan hệ giữa đất và nước, giữa cộng đồng và quyền lực, hoặc giữa những nhóm người có cách sống khác nhau. Đó là một cách đọc triết học có thể hữu ích. Tuy nhiên, từ ý nghĩa biểu tượng ấy không thể lập tức kết luận rằng huyền thoại phản ánh chính xác một sự kiện lịch sử, một chế độ chính trị hoặc một hệ thống tư tưởng đã tồn tại từ thời cổ đại.
Muốn đi đến kết luận lịch sử, cần có những nguồn chứng cứ độc lập phù hợp: văn bản có niên đại và xuất xứ xác định, dữ liệu khảo cổ, ngôn ngữ học lịch sử, tư liệu đối chiếu và các phương pháp chuyên môn liên quan.
Đây không phải là phủ nhận triết học. Đó là xác định đúng chức năng của triết học và sử học.
Triết học có thể đặt ra câu hỏi mà tư liệu chưa trả lời. Huyền thoại có thể cung cấp chất liệu để suy nghĩ về căn tính và ký ức cộng đồng. Nhưng khi một nhận định được trình bày như sự thật lịch sử, tiêu chuẩn chứng minh phải thay đổi tương ứng.
Một nền hiện đại hóa dựa trên tri thức không thể xây dựng lòng tự tin dân tộc bằng cách xóa nhòa ranh giới giữa điều ta muốn tin và điều ta có đủ chứng cứ để khẳng định.
3. Nguy cơ thay sự lệ thuộc bên ngoài bằng sự lệ thuộc vào một hệ tư tưởng nội sinh
Phê bình sự lệ thuộc vào tư tưởng ngoại nhập là cần thiết, nhưng chưa đủ. Một xã hội cũng có thể lệ thuộc vào một hệ thống tư tưởng do chính người trong nước xây dựng.
Sự lệ thuộc ấy xuất hiện khi một học thuyết được xem là lời giải thích cuối cùng cho mọi vấn đề; khi người học chỉ được phép tìm bằng chứng ủng hộ; khi phản biện bị coi là thiếu lòng yêu nước; hoặc khi uy tín của người sáng lập thay thế cho việc đánh giá lập luận.
Nếu mục tiêu của Kim Định là khơi dậy năng lực tư duy của người Việt, thì di sản của ông phải được tiếp nhận theo cách làm cho người đọc có khả năng vượt qua chính ông.
Một tư tưởng lớn không nhất thiết phải đúng trong mọi chi tiết. Nhưng một tư tưởng muốn có sức sống lâu dài cần cho phép hậu thế kiểm tra, sửa chữa, bổ sung và phát triển nó.
Vì vậy, Hưng Quốc Học không nên biến Kim Định thành một quyền uy mới để thay thế những quyền uy cũ. Cần đọc ông như một người đối thoại có đóng góp, có giới hạn và có những luận điểm phải tiếp tục khảo sát.
V. Đối chiếu: hiện đại hóa theo mô hình bắt chước và hiện đại hóa bằng năng lực tự chủ
Có thể khái quát hai cách tiếp cận để làm rõ vấn đề.
| Tiêu chí | Hiện đại hóa theo mô hình bắt chước | Hiện đại hóa bằng năng lực tự chủ |
|---|---|---|
| Thái độ với bên ngoài | Xem mô hình thành công của nước khác là khuôn mẫu cần sao chép | Học hỏi, so sánh, lựa chọn và điều chỉnh |
| Thái độ với truyền thống | Xem truyền thống là trở ngại hoặc chỉ giữ phần trang trí | Đánh giá từng giá trị, bảo tồn, tái diễn giải hoặc từ bỏ |
| Quan hệ với tri thức | Chú trọng tiếp nhận kết quả có sẵn | Phát triển năng lực nghiên cứu, kiểm chứng và sáng tạo |
| Quan hệ với bản sắc | Bản sắc có thể bị xem nhẹ hoặc được dùng để chống lại mọi ảnh hưởng | Bản sắc là nền tảng đối thoại, không phải hàng rào đóng kín |
| Quan hệ với sai lầm | Dễ bảo vệ mô hình vì uy tín hoặc áp lực thành công | Cho phép thử nghiệm, phản biện và sửa đổi |
| Kết quả mong muốn | Tiến gần hình thức của mô hình được ngưỡng mộ | Nâng cao năng lực giải quyết vấn đề của chính xã hội |
Bảng này là một khung phân tích, không phải sự phân loại tuyệt đối mọi quốc gia. Trên thực tế, các xã hội thường kết hợp nhiều cách tiếp cận. Một nước có thể sao chép công nghệ nhưng sáng tạo trong tổ chức; tiếp nhận thể chế từ bên ngoài nhưng điều chỉnh cho phù hợp với lịch sử; hoặc bảo tồn một số truyền thống đồng thời cải cách sâu sắc những truyền thống khác.
Điểm quan trọng là chuyển trọng tâm từ câu hỏi “chúng ta giống ai?” sang câu hỏi “chúng ta có năng lực làm được gì?”.
Một quốc gia không hiện đại chỉ vì có những công trình giống các nước phát triển. Quốc gia hiện đại hơn khi người dân có thể tiếp cận giáo dục có chất lượng, doanh nghiệp có điều kiện sáng tạo, cơ quan công quyền chịu trách nhiệm, pháp luật có khả năng bảo vệ quyền, và các thiết chế có thể phát hiện rồi sửa chữa sai lầm.
Từ đó, việc khôi phục lòng tự tin văn hóa chỉ là điểm khởi đầu. Nó phải được nối tiếp bằng năng lực khoa học, năng lực tổ chức, năng lực kinh tế và năng lực chính trị.
VI. Tình huống nghiên cứu: hiện đại hóa giáo dục mà không đánh mất căn tính Việt
Giáo dục là trường hợp thích hợp để kiểm tra quan hệ giữa truyền thống và hiện đại hóa.
Giả sử một chương trình giáo dục muốn đưa tư tưởng Việt Nho vào việc hình thành nhân cách và năng lực công dân. Có hai cách triển khai rất khác nhau.
Cách thứ nhất là truyền đạt một hệ thống diễn giải đã có như chân lý hoàn chỉnh. Học sinh được yêu cầu ghi nhớ các kết luận về nguồn gốc văn hóa, đạo lý dân tộc và triết học Việt Nam. Thành công được đo bằng mức độ đồng thuận với nội dung giảng dạy.
Cách thứ hai là sử dụng các văn bản, huyền thoại, phong tục và luận điểm của những nhà tư tưởng Việt Nam làm chất liệu để học sinh nghiên cứu. Các em học cách phân biệt văn bản gốc với diễn giải, kiểm tra niên đại, so sánh nhiều cách giải thích, nhận diện thiên kiến và trình bày lập luận dựa trên chứng cứ.
Cả hai cách đều có thể nhắc đến văn hóa Việt Nam, nhưng mục tiêu giáo dục hoàn toàn khác nhau.
Cách thứ nhất có thể tạo ra sự ghi nhớ và cảm giác thuộc về một truyền thống. Tuy nhiên, nếu không cho phép đặt câu hỏi, nó có nguy cơ làm suy yếu tư duy độc lập.
Cách thứ hai vừa truyền đạt di sản, vừa phát triển những năng lực cần thiết cho xã hội tri thức: đọc hiểu, nghiên cứu, lập luận, hợp tác, phản biện và tự sửa sai.
Một bài học về huyền thoại Lạc Long Quân – Âu Cơ, chẳng hạn, có thể triển khai trên ba tầng.
Tầng văn hóa: Huyền thoại có ý nghĩa gì đối với ký ức cộng đồng, ý niệm Đồng Bào và cách người Việt hình dung về cội nguồn?
Tầng nghiên cứu: Văn bản được ghi chép trong những nguồn nào, vào thời kỳ nào, có những dị bản gì, và đâu là điều đã biết, đâu là giả thuyết về lịch sử hình thành?
Tầng công dân: Tinh thần cùng nguồn cội có thể được vận dụng như thế nào để tăng cường trách nhiệm xã hội mà không phủ nhận sự đa dạng, quyền cá nhân và quyền bất đồng?
Cách tiếp cận này không làm giảm giá trị của huyền thoại. Trái lại, nó giúp huyền thoại tồn tại trong đời sống hiện đại mà không buộc người học phải lựa chọn giữa lòng tự hào và sự trung thực về tri thức.
Đây là một nguyên tắc có thể vận dụng vào việc nghiên cứu Kim Định: không chỉ học ông nói gì về văn hóa Việt, mà còn học cách đặt câu hỏi đối với những diễn giải của ông.
VII. Từ Kim Định đến Hưng Quốc Học: kế thừa điều gì, điều chỉnh điều gì?
Hưng Quốc Học có thể tiếp nhận từ Kim Định động lực tìm kiếm chủ thể tính văn hóa: người Việt cần hiểu mình, có khả năng tự suy nghĩ và không mặc nhiên xem mọi khuôn mẫu bên ngoài là chuẩn mực duy nhất.
Nhưng Hưng Quốc Học phải mở rộng câu hỏi từ căn tính sang năng lực phát triển quốc gia.
Một nền văn hóa có sức sống không chỉ giúp con người trả lời “chúng ta từ đâu đến?” mà còn giúp họ trả lời “chúng ta có thể làm gì?”, “chúng ta phải tổ chức xã hội ra sao?” và “làm thế nào để thế hệ sau có điều kiện sống tốt hơn thế hệ trước?”.
Theo hướng ấy, có thể đặt ra năm nguyên tắc.
Thứ nhất, căn tính là điểm tựa chứ không phải giới hạn.
Người Việt cần hiểu lịch sử và văn hóa của mình để có năng lực lựa chọn. Nhưng căn tính không được dùng để loại bỏ những thành tựu tri thức chỉ vì chúng xuất phát từ nơi khác. Một nguyên lý khoa học không mất giá trị chỉ vì được phát hiện bởi người nước ngoài; một thiết chế tốt không trở nên xa lạ chỉ vì có nguồn gốc ngoại quốc.
Thứ hai, lòng tự tin phải đi cùng kỷ luật chứng cứ.
Một dân tộc có thể tự hào về di sản mà không cần phóng đại những điều chưa được xác minh. Việc thừa nhận một giả thuyết còn yếu không làm giảm phẩm giá dân tộc. Trái lại, nó thể hiện khả năng trưởng thành của một cộng đồng tri thức.
Thứ ba, truyền thống phải tạo ra năng lực hiện tại.
Tinh thần hiếu học phải trở thành chất lượng giáo dục và nghiên cứu. Tinh thần tương trợ phải trở thành khả năng hợp tác. Ý thức trách nhiệm phải trở thành chuẩn mực nghề nghiệp và trách nhiệm công dân. Nếu một giá trị chỉ tồn tại trong diễn văn mà không thay đổi hành vi, thiết chế hoặc kết quả xã hội, thì quá trình chuyển hóa vẫn chưa hoàn tất.
Thứ tư, hiện đại hóa phải lấy con người làm chủ thể.
Người dân không chỉ là đối tượng được giáo dục, quản lý hoặc huy động. Họ cần có điều kiện tiếp cận tri thức, phát triển năng lực, tham gia quyết định những vấn đề chung và giám sát những người thực thi quyền lực.
Ở đây, tư tưởng về nhân chủ chỉ có ý nghĩa hiện đại khi nó dẫn đến việc thừa nhận con người có phẩm giá, năng lực phán đoán và quyền tham gia vào đời sống xã hội. Nếu nhân chủ chỉ là một khái niệm triết học mà không tạo ra không gian thực tế cho con người tự chủ, thì nó chưa hoàn thành nhiệm vụ của mình.
Thứ năm, mọi hệ tư tưởng đều phải chịu trách nhiệm trước thực tế.
Một học thuyết về văn hóa phải được đánh giá bằng chất lượng nghiên cứu mà nó khuyến khích. Một triết lý giáo dục phải được đánh giá bằng năng lực mà người học hình thành. Một quan niệm về quốc gia phải được đánh giá bằng khả năng giúp xã hội hợp tác, phát triển và sửa chữa sai lầm.
Đó là cách chuyển từ lòng tự hào về tư tưởng sang trách nhiệm đối với kết quả.
VIII. Hưng Quốc Học bổ sung điều gì cho cuộc đối thoại?
Hưng Quốc Học không nên dừng ở việc xây dựng một cách giải thích mới về văn hóa Việt Nam. Nó cần đặt văn hóa trong mối quan hệ với con người, tri thức, thể chế và sức mạnh quốc gia.
Trong hệ khái niệm Hưng Quốc, có thể thấy mối liên hệ giữa Dân Mạnh, Quốc Trí, Quốc Đức và Quốc Sách.
Dân Mạnh không chỉ là dân có lòng tự hào dân tộc. Đó là cộng đồng có tư duy độc lập, tự chủ, tự tin, biết đặt câu hỏi và có khả năng hợp tác. Một người thực sự mạnh về tư duy phải có quyền xem xét lại những điều mình được dạy, kể cả những điều được trình bày nhân danh truyền thống.
Quốc Trí không chỉ là tổng số người có học vị cao. Đó là năng lực xã hội trong việc tạo ra, kiểm chứng, phổ biến và ứng dụng tri thức. Quốc Trí đòi hỏi môi trường nghiên cứu có chất lượng, sự trung thực học thuật, dữ liệu đáng tin cậy và khả năng học hỏi từ thất bại.
Quốc Đức không chỉ là sự ca ngợi đạo lý truyền thống. Đó là những chuẩn mực thực sự chi phối hành vi: tôn trọng sự thật, giữ chữ tín, có trách nhiệm, biết hợp tác và không lợi dụng quyền lực để phục vụ lợi ích riêng.
Quốc Sách là khả năng chuyển những giá trị và tri thức ấy thành chính sách, thiết chế và phương thức hành động. Một quốc gia có thể có nhiều tư tưởng tốt nhưng vẫn yếu nếu không biết thiết kế cơ chế để những tư tưởng đó trở thành kết quả thực tế.
Bốn khái niệm này cho thấy một giới hạn cần vượt qua khi bàn về hiện đại hóa. Khôi phục căn tính văn hóa có thể làm tăng ý thức về nguồn cội, nhưng chưa đủ để tạo nên sức mạnh quốc gia. Muốn chuyển từ căn tính sang hưng quốc, phải có những cơ chế nối tri thức với hành động và nối giá trị với trách nhiệm.
Chẳng hạn, nếu đề cao tinh thần hiếu học, cần xem xét chất lượng trường học, khả năng tiếp cận giáo dục, tự do nghiên cứu và năng lực giải quyết vấn đề của người học. Nếu đề cao nhân chủ, cần xem xét quyền tự do suy nghĩ, khả năng tham gia quyết định và những giới hạn pháp lý đối với quyền lực. Nếu đề cao văn hóa Việt, cần xem xét việc bảo tồn di sản, nghiên cứu lịch sử, phát triển ngôn ngữ và khả năng sáng tạo những giá trị mới.
Như vậy, Hưng Quốc Học có thể kế thừa câu hỏi của Kim Định về căn tính, đồng thời đặt thêm câu hỏi về năng lực và trách nhiệm. Nó không chỉ tìm kiếm một triết lý giúp người Việt hiểu mình, mà còn tìm cách tổ chức những điều kiện để người Việt có thể phát triển năng lực của mình.
IX. Phản đề: liệu nhấn mạnh hiện đại hóa có làm mất đi tinh thần riêng của Kim Định?
Có thể có ý kiến cho rằng việc đưa Kim Định vào những tiêu chuẩn kiểm chứng hiện đại sẽ làm giảm chiều sâu triết học của ông. Huyền thoại, biểu tượng và triết lý văn hóa không phải lúc nào cũng có thể được đánh giá như một giả thuyết khoa học. Nếu chỉ chấp nhận những gì đo lường được, nghiên cứu văn hóa có thể trở nên nghèo nàn.
Phản đề này có phần hợp lý. Không phải mọi giá trị của văn hóa đều có thể quy đổi thành số liệu. Một biểu tượng có thể mang nhiều ý nghĩa; một câu chuyện có thể giúp cộng đồng duy trì ký ức và cảm nhận về sự thuộc về; một tác phẩm triết học có thể gợi ra những cách sống mà không cần tuyên bố mình là công trình khoa học thực nghiệm.
Nhưng từ đó không thể suy ra rằng mọi cách diễn giải đều có giá trị như nhau, hoặc một nhận định lịch sử không cần chứng cứ vì nó có ý nghĩa tinh thần.
Cần sử dụng đúng tiêu chuẩn cho đúng loại phát biểu.
Khi Kim Định đưa ra một diễn giải triết học về biểu tượng, cần xem xét tính nhất quán, chiều sâu và khả năng soi sáng vấn đề. Khi ông đưa ra một khẳng định về nguồn gốc ngôn ngữ, niên đại hoặc lịch sử, cần có chứng cứ chuyên môn tương ứng. Khi tư tưởng của ông được vận dụng vào giáo dục hay chính sách, cần đánh giá hệ quả và tính khả thi.
Đó không phải là ép triết học trở thành khoa học thực nghiệm. Đó là tôn trọng sự khác nhau giữa triết học, sử học, ngôn ngữ học và khoa học xã hội.
Một nền văn hóa trưởng thành không cần chọn giữa trí tưởng tượng và sự thật. Nó cần trí tưởng tượng để mở ra những khả năng mới, đồng thời cần kỷ luật tri thức để phân biệt khả năng với thực tế.
X. Kết luận: hiện đại hóa là năng lực tự đổi mới
Đóng góp quan trọng nhất có thể rút ra từ cuộc đối thoại với Kim Định không nhất thiết nằm ở việc chấp nhận toàn bộ hệ thống Việt Nho của ông. Nó nằm ở câu hỏi ông gợi ra về vị thế của người Việt trong thế giới tri thức: người Việt có thể tự mình suy nghĩ, diễn giải và sáng tạo hay không?
Câu hỏi ấy vẫn còn nguyên ý nghĩa. Nhưng câu trả lời không thể chỉ nằm trong việc khẳng định rằng văn hóa Việt Nam có chiều sâu hoặc rằng tổ tiên người Việt từng sở hữu một hệ thống triết học đặc biệt. Những khẳng định ấy, nếu có, phải được nghiên cứu và chứng minh theo từng trường hợp.
Năng lực tự chủ của một dân tộc thể hiện rõ hơn khi người dân có thể học hỏi mà không mặc cảm, phản biện mà không sợ hãi, bảo vệ di sản mà không thần thánh hóa quá khứ, và tiếp nhận điều mới mà không đánh mất khả năng lựa chọn.
Hiện đại hóa vì thế không phải cuộc chiến giữa truyền thống và tương lai. Đó là quá trình xã hội lựa chọn những gì cần giữ, sửa chữa những gì không còn phù hợp, tiếp nhận những gì có giá trị và sáng tạo những gì chưa từng có.
Đối với Hưng Quốc Học, bài học là phải vượt qua cả hai cực đoan: mặc cảm trước bên ngoài và tự mãn với bên trong. Căn tính Việt cần được nghiên cứu bằng tinh thần cởi mở; tri thức cần được xây dựng bằng chứng cứ; giá trị văn hóa cần được chuyển hóa thành năng lực con người; và năng lực ấy cần được đặt trong những thiết chế có khả năng bảo vệ tự do, trách nhiệm và sáng tạo.
Kim Định có thể là một người đối thoại quan trọng trên hành trình đó, nhưng không phải điểm kết thúc của hành trình.
Một dân tộc chỉ thực sự làm chủ tương lai khi có thể tiếp nhận quá khứ mà không bị quá khứ trói buộc, tiếp nhận thế giới mà không lệ thuộc vào thế giới, và liên tục tự đổi mới mà không đánh mất phẩm giá của mình.
Đó là ý nghĩa sâu xa của hiện đại hóa trong Hưng Quốc Học.
Hoàng Phong Nhã
Tài liệu tham khảo
- Kim Định, Cơ Cấu Việt Nho, Nguồn Sáng, 1973.
- Kim Định, Việt Nho, và các công trình liên quan đến Việt Nho, An Vi, Nhân Chủ. Khi sử dụng trong nghiên cứu chuyên sâu, cần đối chiếu đúng ấn bản, năm xuất bản và trang trích dẫn.
- UNESCO, “Modernization,” UNESCO Thesaurus, mục từ về hiện đại hóa như một quá trình biến đổi xã hội và thiết chế.
- UNESCO, Universal Declaration on Cultural Diversity, 2001.
- UNESCO, “Cultural Identity,” e-Platform on Intercultural Dialogue.
- Gurminder K. Bhambra, “Modernity and Modernization Theory,” trong International Encyclopedia of the Social & Behavioral Sciences, ấn bản thứ hai, 2015.
Ghi chú nghiên cứu: Chương này tập trung vào việc đánh giá ý nghĩa phương pháp luận và khả năng vận dụng tư tưởng Kim Định đối với hiện đại hóa. Những kết luận cụ thể về từng luận điểm của ông cần được triển khai bằng việc trích dẫn nguyên văn tác phẩm, xác định ngữ cảnh và đối chiếu với nghiên cứu chuyên ngành có liên quan.
