CHƯƠNG 6 - KIM ĐỊNH SAU NĂM 1975: DI SẢN RỜI QUÊ HƯƠNG

 CHƯƠNG VI

KIM ĐỊNH SAU NĂM 1975: DI SẢN RỜI QUÊ HƯƠNG

Khi một hệ thống tư tưởng rời khỏi môi trường đã sản sinh ra nó

1. Năm 1975: Một bước ngoặt trong đời sống trí thức miền Nam

Năm 1975 không chỉ đánh dấu sự kết thúc của một cuộc chiến và sự thay đổi chế độ chính trị ở miền Nam Việt Nam. Đối với giới trí thức, nhà văn, học giả và những người từng hoạt động trong các trường đại học, nhà xuất bản, tạp chí trước đó, đây còn là một bước ngoặt trong đời sống nghề nghiệp và tinh thần.

Nhiều người rời Việt Nam. Một số tiếp tục viết và nghiên cứu ở nước ngoài; một số khác chuyển sang những công việc mới, giảm hoạt động học thuật hoặc gần như biến mất khỏi đời sống công chúng. Những người ở lại phải thích nghi với một môi trường chính trị, văn hóa và học thuật đã thay đổi.

Kim Định cũng bước vào một hoàn cảnh mới.

Trước năm 1975, ông đã hình thành một hệ thống tư tưởng riêng, công bố nhiều tác phẩm và giảng dạy trong môi trường đại học miền Nam. Những khái niệm như Việt Nho, Việt Lý, An Vi và Nhân Chủ đã xuất hiện trong các công trình của ông. Chúng không còn chỉ là những suy nghĩ riêng lẻ, mà đã kết nối thành một chương trình nghiên cứu và triết luận về nguồn gốc văn hóa Việt Nam.

Sau năm 1975, môi trường từng nuôi dưỡng hoạt động giảng dạy và xuất bản của ông không còn như trước. Tư tưởng Kim Định phải bước vào một giai đoạn khác: tồn tại và được truyền bá chủ yếu thông qua sách vở, các mối liên hệ trí thức ngoài nước, những người quan tâm đến di sản văn hóa Việt Nam và các thế hệ độc giả tiếp nhận tác phẩm của ông về sau.

Tuy nhiên, cần thận trọng với một cách giải thích dễ gặp: không thể chỉ vì năm 1975 là một biến cố lớn mà mặc nhiên kết luận mọi thay đổi trong tư tưởng Kim Định sau đó đều do biến cố ấy gây ra. Muốn xác định ông đã thay đổi điều gì, phải so sánh văn bản, thời điểm sáng tác, lời tựa, các lần tái bản và những phát biểu có thể xác định niên đại.

Biến cố lịch sử tạo ra hoàn cảnh mới; nó không tự động giải thích toàn bộ sự phát triển của một tư tưởng.

2. Từ giảng đường miền Nam đến đời sống trí thức hải ngoại

Trước năm 1975, Kim Định có thể đưa tư tưởng của mình đến với người đọc thông qua hoạt động giảng dạy, sách xuất bản tại Sài Gòn và sự hiện diện trong đời sống trí thức miền Nam.

Khi rời môi trường ấy, ông không còn đứng trong cùng một hệ thống đại học và xuất bản. Việc truyền bá tư tưởng phải dựa nhiều hơn vào sách, những người tiếp tục quan tâm đến công trình của ông và các mạng lưới văn hóa ngoài Việt Nam.

Sự chuyển dịch này có ít nhất ba hệ quả.

Thứ nhất, tác phẩm trở thành phương tiện lưu giữ tư tưởng quan trọng hơn. Nếu người đọc không có cơ hội nghe tác giả giảng giải trực tiếp, họ phải dựa vào văn bản. Điều này khiến việc bảo tồn bản in, xác định lần xuất bản, đối chiếu các phiên bản và ghi nhận những thay đổi trong văn bản trở nên cần thiết.

Thứ hai, cộng đồng độc giả có thể thay đổi. Một tác phẩm từng được tiếp nhận trong môi trường đại học và tranh luận trí thức có thể về sau được đọc chủ yếu trong những cộng đồng quan tâm đến căn tính dân tộc, di sản văn hóa, triết học phương Đông hoặc việc tìm kiếm một nền tảng tinh thần cho người Việt xa quê.

Thứ ba, ý nghĩa của tác phẩm có thể được nhấn mạnh theo những hướng khác nhau. Một người đọc có thể quan tâm đến An Vi như một triết lý sống; người khác chú ý đến luận đề Việt Nho; người khác nữa tìm thấy trong Kim Định một lời khẳng định về căn tính dân tộc.

Ba cách tiếp nhận ấy có thể cùng tồn tại, nhưng không nên đánh đồng chúng.

Cũng cần lưu ý rằng nghiên cứu về cộng đồng người Việt hải ngoại cho thấy đây không phải một khối đồng nhất. Người Việt ở nước ngoài khác nhau về thời điểm di cư, trải nghiệm lịch sử, thế hệ, quan điểm chính trị, tôn giáo và cách nhìn về quê hương. Vì vậy, không thể nói chung rằng toàn thể cộng đồng hải ngoại đều tiếp nhận Kim Định theo một cách giống nhau.

Muốn biết ai đã đọc ông, đọc ở đâu, trong hoàn cảnh nào và chịu ảnh hưởng ra sao, cần những chứng cứ cụ thể: thư từ, lời tựa, bài giới thiệu sách, hồi ký có thể đối chiếu, chương trình hội thảo, hồ sơ xuất bản hoặc những nghiên cứu trực tiếp về lịch sử tiếp nhận tác phẩm.

Không nên lấy sự hiện diện của một cuốn sách trong cộng đồng làm bằng chứng rằng cuốn sách ấy đã ảnh hưởng sâu rộng đến toàn thể cộng đồng.

3. Một tư tưởng được giữ lại bằng cách nào?

Di sản trí thức không tồn tại chỉ nhờ danh tiếng của tác giả. Nó cần những điều kiện vật chất và xã hội rất cụ thể.

Một cuốn sách phải được in hoặc sao lưu. Một thư viện phải giữ được bản sách. Người đọc phải có khả năng tiếp cận văn bản. Người nghiên cứu phải có điều kiện đối chiếu các phiên bản. Và nếu muốn tác phẩm được tiếp nhận nghiêm túc, cần có những cuộc thảo luận vượt ra ngoài việc tán dương tác giả.

Đối với Kim Định, việc bảo tồn và lưu truyền tác phẩm đặt ra một số câu hỏi căn bản.

• Đâu là bản in đầu tiên của từng tác phẩm?
• Các lần tái bản có giữ nguyên nội dung hay có sửa đổi?
• Những tác phẩm nào được in lại, ở đâu và vào thời điểm nào?
• Có tác phẩm nào chỉ được biết đến qua bản sao hoặc bản số hóa?
• Những bài viết của Kim Định có được lưu giữ đầy đủ hay chỉ còn các trích đoạn?
• Các thư mục hiện có đã phân biệt rõ tác phẩm do ông viết với những bài giới thiệu, diễn giải hoặc tổng thuật về ông hay chưa?

Đây không phải những câu hỏi thuần túy kỹ thuật. Chúng ảnh hưởng trực tiếp đến cách chúng ta hiểu tư tưởng của ông.

Chẳng hạn, nếu một người đọc sử dụng bản tái bản nhưng không biết nội dung đã thay đổi so với bản đầu, người ấy có thể vô tình gán cho Kim Định một cách diễn đạt hoặc một lập luận thuộc về giai đoạn khác. Nếu một đoạn văn được trích dẫn qua nhiều tài liệu thứ cấp mà không đối chiếu bản gốc, sai lệch có thể được lặp lại cho đến khi người ta tưởng đó là nguyên văn.

Vì vậy, nghiên cứu Kim Định cần bắt đầu từ việc xây dựng một thư mục có thể kiểm chứng, ghi rõ tên sách, năm xuất bản, nhà xuất bản, địa điểm xuất bản và tình trạng của bản đang sử dụng. Khi có nhiều phiên bản, cần ghi nhận sự khác biệt thay vì mặc nhiên xem chúng là giống nhau.

Những danh mục tác phẩm được lưu hành trong các cộng đồng yêu mến Kim Định là đầu mối hữu ích để tìm sách. Nhưng chúng không thay thế được việc kiểm tra trực tiếp từng ấn bản.

Bảo tồn di sản không chỉ là giữ cho sách còn tồn tại; còn là giữ cho người đọc biết chính xác mình đang đọc văn bản nào.

4. Người kế thừa và nguy cơ đồng nhất tác giả với người diễn giải

Sau khi một tác giả qua đời, tác phẩm của họ bước vào một giai đoạn mới. Người đọc không còn có thể hỏi trực tiếp tác giả về mọi chỗ mơ hồ. Những người kế thừa phải giải thích, hệ thống hóa, giới thiệu và đôi khi phát triển thêm các ý tưởng ban đầu.

Điều đó không có gì bất thường. Hầu hết những truyền thống triết học lớn đều tồn tại qua nhiều thế hệ người đọc và diễn giải.

Nhưng quá trình này có thể tạo ra một vấn đề: quan điểm của người kế thừa dần được xem như chính quan điểm của người sáng lập.

Trong trường hợp Kim Định, cần phân biệt ít nhất ba tầng.

Tầng thứ nhất: Văn bản của Kim Định.

Đây là những gì ông thực sự viết trong các tác phẩm và bài khảo luận có thể xác định nguồn gốc. Khi trình bày một khái niệm như Việt Nho, An Vi hay Nhân Chủ, trước hết phải tìm cách Kim Định định nghĩa, triển khai và sử dụng nó trong văn bản của chính ông.

Tầng thứ hai: Sự giải thích của người đọc và người kế thừa.

Một người có thể diễn giải An Vi như một phương pháp giáo dục, một triết lý sống, một nguyên tắc tổ chức xã hội hoặc một cách nhìn về quan hệ giữa con người và tự nhiên. Những cách hiểu ấy có thể hữu ích, nhưng phải được trình bày như những cách diễn giải, trừ khi có thể chứng minh chúng phản ánh trực tiếp lập luận của Kim Định.

Tầng thứ ba: Những khẳng định mở rộng về lịch sử và dân tộc.

Một người có thể từ tư tưởng Kim Định đi đến những kết luận rộng hơn về nguồn gốc Kinh Dịch, bản chất của Nho giáo, lịch sử Hùng Vương hoặc vị trí của người Việt trong văn minh Đông Á. Những kết luận ấy phải được đánh giá theo chứng cứ riêng.

Không thể cho rằng một khẳng định lịch sử đã được chứng minh chỉ vì người đưa ra nó tự nhận là người kế thừa Kim Định. Cũng không thể kết luận một luận điểm sai chỉ vì có người hâm mộ đã trình bày nó bằng những lập luận thiếu thuyết phục.

Tác giả, người diễn giải và cộng đồng tiếp nhận là ba đối tượng nghiên cứu khác nhau.

Sự phân biệt này bảo vệ cả Kim Định lẫn người nghiên cứu ông. Nó giúp tránh việc quy mọi lời khẳng định của người hâm mộ cho tác giả, đồng thời không cho phép uy tín của tác giả được dùng để thay thế chứng cứ.

5. Việt Nho và An Vi: Hai con đường tiếp nhận khác nhau

Tư tưởng Kim Định có một đặc điểm khiến việc đánh giá trở nên phức tạp: trong hệ thống của ông, luận đề về nguồn gốc văn hóa và luận đề triết học thường liên hệ chặt chẽ với nhau.

Việt Nho hướng đến việc giải thích nền tảng Việt Nam trong truyền thống Nho học và văn hóa Đông Á. An Vi hướng đến một cách hiểu về hành động, con người và sự hài hòa. Nhân Chủ nhấn mạnh vị trí và phẩm giá của con người trong một trật tự có ý nghĩa.

Với người đọc, ba hướng này có thể bổ sung cho nhau. Nhưng trong nghiên cứu, cần tách chúng ra để đánh giá.

Nếu Kim Định cho rằng một yếu tố trong Nho học có nguồn gốc Việt Nam, đó là một luận đề lịch sử. Ta phải hỏi: văn bản nào chứng minh điều đó? Văn bản ấy có niên đại ra sao? Nó được truyền lại qua những con đường nào? Các cách giải thích khác có hợp lý hơn không? Khảo cổ học, ngôn ngữ học và nghiên cứu lịch sử Đông Á có hỗ trợ hay mâu thuẫn với luận đề ấy?

Ngược lại, nếu Kim Định đề xuất một cách sống dựa trên sự hài hòa, tránh cưỡng ép và phát triển năng lực con người, đó là một luận đề triết học. Ta phải hỏi: khái niệm có rõ ràng không? Lập luận có nhất quán không? Nó giải quyết được vấn đề nào? Nó có thể áp dụng trong hoàn cảnh nào? Và khi áp dụng, nó có tạo ra những khó khăn mới hay không?

Một triết lý không nhất thiết phải bắt nguồn từ thời cổ đại mới có giá trị. Một ý tưởng hiện đại vẫn có thể sâu sắc và hữu ích dù cách giải thích về nguồn gốc lịch sử của nó chưa được chứng minh.

Ngược lại, một luận đề lịch sử không trở thành sự thật chỉ vì nó truyền cảm hứng cho một triết lý có sức hấp dẫn.

Đây là điểm cần giữ xuyên suốt cuốn sách: giá trị triết học và độ tin cậy lịch sử có liên quan, nhưng không phải cùng một tiêu chuẩn đánh giá.

6. Kim Định trong ký ức của người Việt xa quê

Đối với những người sống xa quê hương, câu hỏi về căn tính có thể mang một ý nghĩa đặc biệt.

Ngôn ngữ, phong tục, lịch sử và ký ức gia đình không chỉ là đối tượng nghiên cứu. Chúng còn là những phương tiện để duy trì cảm giác thuộc về một cộng đồng. Trong hoàn cảnh ấy, một tác phẩm khẳng định người Việt có khả năng suy tư triết học và có một truyền thống văn hóa đáng nghiên cứu có thể đem lại sự khích lệ tinh thần.

Kim Định có thể được đọc theo hướng đó.

Nhưng cần phân biệt hai nhận định.

Nhận định thứ nhất: tư tưởng Kim Định giúp một số độc giả tìm lại niềm quan tâm đến văn hóa Việt Nam. Đây là một khả năng hợp lý, nhưng mức độ ảnh hưởng thực tế cần được chứng minh bằng tư liệu tiếp nhận.

Nhận định thứ hai: vì tác phẩm giúp độc giả có thêm niềm tự tin dân tộc, nên những luận điểm lịch sử trong tác phẩm đều đúng. Nhận định này không đứng vững về mặt phương pháp.

Một ý tưởng có thể đem lại ý nghĩa tinh thần mà vẫn cần được kiểm chứng về lịch sử. Một công trình có thể chứa đựng những gợi ý triết học đáng suy nghĩ nhưng đồng thời đưa ra một số giả thuyết chưa đủ bằng chứng.

Không nên buộc người đọc phải chọn giữa hai thái cực: hoặc tiếp nhận toàn bộ Kim Định như chân lý, hoặc phủ nhận toàn bộ công trình của ông.

Cách đọc trưởng thành hơn là có thể trân trọng câu hỏi mà tác giả đặt ra, đồng thời kiểm tra câu trả lời mà tác giả đưa ra.

Tự tin về văn hóa không đòi hỏi chúng ta phải biến mọi giả thuyết có lợi cho dân tộc thành sự thật. Trái lại, một nền văn hóa đủ tự tin có thể chấp nhận việc xem xét lại những câu chuyện mà mình yêu quý.

7. Đọc Kim Định trong nước: Không thể thay thế khảo sát bằng định kiến

Nếu việc tiếp nhận Kim Định ở hải ngoại có thể gắn với câu hỏi về căn tính và ký ức cộng đồng, thì việc tiếp nhận ông trong nước cũng cần được khảo sát trong những điều kiện lịch sử và học thuật riêng.

Không nên mặc nhiên cho rằng Kim Định bị quên lãng hoàn toàn ở Việt Nam. Cũng không nên khẳng định rằng ông được tiếp nhận rộng rãi, bị phản đối có hệ thống hoặc được đánh giá thống nhất nếu chưa có dữ liệu cụ thể.

Muốn khảo sát lịch sử tiếp nhận trong nước, cần xem xét những loại tư liệu như:

• Danh mục thư viện và các bản sách còn lưu giữ.
• Hồ sơ xuất bản và tái bản.
• Các bài điểm sách, nghiên cứu và phê bình.
• Luận văn, luận án hoặc công trình học thuật có bàn trực tiếp đến Kim Định.
• Việc trích dẫn tác phẩm của ông trong nghiên cứu về triết học, lịch sử, văn hóa và Nho học.
• Sự thay đổi trong cách giới thiệu ông qua các thời kỳ.

Những tư liệu này mới giúp trả lời được câu hỏi: Kim Định đã được biết đến đến mức nào, được nghiên cứu ra sao và những khía cạnh nào trong tư tưởng của ông đã được chú ý hoặc bỏ qua?

Cần tránh một lối suy luận đơn giản: không thấy tác phẩm xuất hiện thường xuyên trong một chương trình học thì kết luận không ai nghiên cứu; hoặc thấy sách được lưu hành trên mạng thì kết luận nó đã được giới học thuật công nhận.

Sự lưu hành và sự công nhận là hai việc khác nhau.

Một tác phẩm có thể được nhiều người đọc nhưng ít được nghiên cứu chuyên sâu. Ngược lại, một công trình không phổ biến với công chúng vẫn có thể là đối tượng của những nghiên cứu học thuật nghiêm túc.

Bởi vậy, lịch sử tiếp nhận Kim Định trong nước và ngoài nước cần được viết từ tài liệu cụ thể, không nên được xây dựng từ cảm giác hoặc định kiến chính trị.

8. Thời đại số: Cơ hội phổ biến và nguy cơ mất ngữ cảnh

Trong thời đại số, việc tìm kiếm các tác phẩm và bài viết về Kim Định trở nên thuận tiện hơn. Các thư mục trực tuyến, bản số hóa, trang giới thiệu tác giả và những cộng đồng trao đổi trên mạng có thể giúp người đọc tiếp cận tài liệu vốn khó tìm.

Đây là một cơ hội đáng kể.

Một người ở xa các thư viện lớn vẫn có thể bắt đầu tìm hiểu tư tưởng Kim Định. Những bản sách cũ có cơ hội được lưu lại. Người đọc có thể so sánh các cách diễn giải và tìm kiếm những công trình liên quan.

Nhưng khả năng tiếp cận không đồng nghĩa với khả năng xác minh.

Một bản văn trên mạng có thể thiếu trang, mất lời tựa, không ghi rõ năm xuất bản hoặc không cho biết đó là bản in đầu hay bản tái bản. Một bài viết có thể trích dẫn Kim Định nhưng không chỉ ra tác phẩm và số trang. Một khẳng định được lặp lại nhiều lần có thể tạo cảm giác đã được kiểm chứng, trong khi tất cả các lần lặp đều bắt nguồn từ một nguồn duy nhất.

Vì thế, người nghiên cứu cần có thói quen truy ngược nguồn.

Khi gặp một câu được cho là của Kim Định, phải tìm văn bản gốc. Khi gặp một tuyên bố về lịch sử cổ đại, phải xác định đó là lời của Kim Định, lời của người diễn giải hay kết luận của một nghiên cứu độc lập. Khi gặp một danh sách tác phẩm, phải kiểm tra từng nhan đề và thông tin xuất bản.

Cũng cần giữ nguyên tắc tương tự đối với những bài viết phản bác ông. Phê phán không tự động đáng tin hơn tán dương. Một lời bác bỏ thiếu chứng cứ vẫn là một lời khẳng định chưa được chứng minh.

Thời đại số làm giảm trở ngại trong việc tìm tài liệu, nhưng không loại bỏ nhu cầu đọc kỹ, đối chiếu và kiểm tra nguồn gốc.

9. Ba đời sống của di sản Kim Định

Nhìn từ lịch sử tiếp nhận, có thể tạm phân biệt ba giai đoạn trong đời sống tư tưởng Kim Định.

Giai đoạn thứ nhất: Hình thành trong môi trường miền Nam trước năm 1975.

Đây là giai đoạn ông giảng dạy, xuất bản và xây dựng hệ thống Việt Nho, Việt Lý, An Vi và Nhân Chủ. Muốn nghiên cứu giai đoạn này, cần ưu tiên các bản in đương thời, hồ sơ giảng dạy, báo chí và những tư liệu có thể xác định niên đại.

Giai đoạn thứ hai: Bảo tồn và tiếp nhận trong cộng đồng ngoài Việt Nam.

Đây là giai đoạn cần khảo sát việc tái bản, lưu giữ, giới thiệu và diễn giải tác phẩm trong những môi trường mới. Không nên giả định rằng mọi lần tái bản đều giống nhau, mọi người kế thừa đều có cùng quan điểm hoặc toàn thể cộng đồng hải ngoại đều chia sẻ một cách đọc.

Giai đoạn thứ ba: Tiếp cận lại trong môi trường xuất bản và truyền thông đương đại.

Sách, bản số hóa và các bài viết trực tuyến có thể đưa Kim Định đến với những người đọc chưa từng biết đến ông. Nhưng sự phổ biến ấy có thể đi kèm với việc rút gọn, tách câu khỏi ngữ cảnh hoặc trộn lẫn văn bản gốc với diễn giải của người khác.

Ba giai đoạn này không nhất thiết tách biệt tuyệt đối. Những bản in cũ vẫn có thể được đọc trong hiện tại; các cách diễn giải hình thành ở nước ngoài có thể quay trở lại Việt Nam; người đọc mới có thể tìm thấy những vấn đề mà thế hệ trước chưa đặt ra.

Điều quan trọng là không xem sự tiếp nhận như một quá trình truyền nguyên vẹn từ tác giả đến độc giả. Mỗi môi trường đều có thể lựa chọn, nhấn mạnh hoặc diễn giải lại những khía cạnh khác nhau.

Một lịch sử tư tưởng đầy đủ phải nghiên cứu cả tác giả lẫn những biến đổi trong đời sống của tác phẩm sau khi tác giả không còn trực tiếp kiểm soát cách người khác đọc mình.

10. Di sản được bảo vệ bằng sự trung thành hay bằng phê bình?

Đây là câu hỏi quan trọng nhất của chương.

Có người cho rằng muốn giữ gìn di sản Kim Định thì phải bảo vệ hệ thống tư tưởng của ông trước mọi lời phản bác. Có người lại cho rằng chỉ cần chỉ ra những điểm thiếu căn cứ trong các luận đề lịch sử là đủ để gạt bỏ toàn bộ công trình.

Cả hai cách đều có nguy cơ làm nghèo di sản.

Nếu chỉ trung thành, người đọc có thể biến một hệ thống tư tưởng thành một tập hợp những kết luận không được phép kiểm tra. Khi ấy, những người kế thừa không còn tiếp tục tư duy mà chỉ lặp lại những gì đã có.

Nếu chỉ tìm lỗi, người đọc có thể bỏ qua các câu hỏi triết học thực sự đáng suy nghĩ mà tác giả đã đặt ra: con người nên sống thế nào, truyền thống có thể đối thoại với hiện đại ra sao, văn hóa dân tộc có thể góp gì vào đời sống chung của nhân loại?

Giữ gìn một di sản trí thức không có nghĩa là bảo vệ mọi mệnh đề của người sáng lập. Nó có nghĩa là bảo tồn văn bản, hiểu đúng bối cảnh, phục dựng lập luận, kiểm tra chứng cứ và tiếp tục đặt câu hỏi.

Một người đọc có thể không chấp nhận giả thuyết của Kim Định về nguồn gốc của một số truyền thống cổ đại, nhưng vẫn nghiên cứu nghiêm túc quan niệm An Vi của ông. Người khác có thể thấy một số trực giác triết học của ông đáng chú ý nhưng cho rằng cách chứng minh lịch sử chưa thuyết phục. Những đánh giá như vậy không nhất thiết mâu thuẫn; chúng có thể là kết quả của việc sử dụng những tiêu chuẩn khác nhau cho những loại luận đề khác nhau.

Điều cần tránh là dùng tình cảm dân tộc để thay thế bằng chứng, hoặc dùng một sai sót cụ thể để phủ nhận tất cả những câu hỏi mà tác giả đã đặt ra.

11. Đối thoại Hưng Quốc: Một dân tộc có cần lý tưởng về chính mình?

Hưng Quốc hỏi:

Nếu một dân tộc không có niềm tin vào truyền thống của mình, liệu dân tộc ấy có thể đứng vững trước những nền văn minh lớn hơn không?

Người nghiên cứu trả lời:

Một dân tộc cần hiểu biết về lịch sử và truyền thống của mình. Nhưng niềm tin có hai hình thức khác nhau.

Một hình thức dựa trên hiểu biết: biết những thành tựu đã đạt được, những giới hạn từng tồn tại, những ảnh hưởng từ bên ngoài và những đóng góp riêng của cộng đồng mình.

Hình thức kia dựa trên một hình ảnh lý tưởng hóa: cho rằng tổ tiên đã sở hữu mọi chân lý quan trọng, mọi giá trị tốt đẹp đều bắt nguồn từ dân tộc mình và những thành tựu của các nền văn minh khác phần lớn chỉ là sự tiếp nhận từ truyền thống của mình.

Hình thức thứ nhất giúp một dân tộc tự tin mà không cần phủ nhận người khác. Hình thức thứ hai có thể đem lại cảm giác tự hào nhất thời nhưng khiến việc nghiên cứu trở nên khó khăn, vì mọi bằng chứng trái với niềm tin đều bị xem là mối đe dọa.

Hưng Quốc hỏi tiếp:

Vậy có nên từ bỏ những giả thuyết về một nền triết học Việt cổ nếu chúng chưa được chứng minh đầy đủ?

Người nghiên cứu trả lời:

Không nhất thiết phải từ bỏ câu hỏi. Nhưng phải phân biệt câu hỏi với câu trả lời.

Giả thuyết về một truyền thống triết học Việt cổ có thể là một hướng nghiên cứu. Nó cần được đặt cạnh những chứng cứ hiện có, những cách giải thích cạnh tranh và những giới hạn của tư liệu. Nếu bằng chứng chưa đủ, ta có thể giữ giả thuyết ở trạng thái chưa được xác nhận.

Điều không nên làm là biến một giả thuyết thành sự thật đã được chứng minh chỉ vì nó phù hợp với mong muốn của chúng ta.

Hưng Quốc hỏi:

Nếu người đời sau phát hiện một số lập luận lịch sử của Kim Định không đứng vững, di sản của ông còn gì?

Người nghiên cứu trả lời:

Điều đó tùy thuộc vào những gì còn lại sau khi các luận đề được kiểm tra.

Một hệ thống có thể chứa những giả thuyết lịch sử không được xác nhận, nhưng vẫn đặt ra những vấn đề triết học đáng suy nghĩ. Ngược lại, một ý tưởng có vẻ hấp dẫn về mặt triết học vẫn cần được xem xét kỹ về tính nhất quán và khả năng áp dụng.

Di sản không phải một khối duy nhất chỉ có thể được chấp nhận hoặc loại bỏ toàn bộ. Nó là một tập hợp những văn bản, luận đề, câu hỏi, phương pháp và cách diễn giải cần được đánh giá riêng rồi mới xem xét quan hệ giữa chúng.

Hưng Quốc kết luận:

Có lẽ điều một dân tộc cần không phải là một quá khứ hoàn hảo, mà là khả năng đối diện với quá khứ của mình mà không sợ sự thật.

Người nghiên cứu trả lời:

Đúng vậy. Một truyền thống chỉ có thể tiếp tục sống nếu nó cho phép người đời sau đặt câu hỏi. Nếu một di sản chỉ tồn tại khi không ai được phép phản biện, thì điều được bảo vệ không còn là năng lực tư duy của truyền thống ấy, mà chỉ là hình ảnh của nó.

12. Kết luận: Từ bảo tồn tác phẩm đến kiểm tra tư tưởng

Sau năm 1975, Kim Định bước vào một hoàn cảnh trí thức khác. Tác phẩm của ông phải tồn tại qua những con đường xuất bản, lưu giữ và tiếp nhận mới. Những người đọc về sau có thể tìm thấy trong ông một triết gia về căn tính Việt Nam, một người diễn giải lại Nho học, một nhà tư tưởng về An Vi và Nhân Chủ, hoặc một tác giả đưa ra những luận đề lịch sử còn gây tranh luận.

Những cách đọc ấy không thể được đánh giá chỉ bằng lòng yêu mến hoặc thái độ phản đối.

Muốn hiểu Kim Định, trước hết phải biết ông đã viết gì. Muốn đánh giá các luận đề lịch sử của ông, phải kiểm tra chứng cứ và đặt chúng trong nghiên cứu liên ngành. Muốn đánh giá An Vi và Nhân Chủ, phải phân tích khái niệm, lập luận, giới hạn và hệ quả. Muốn hiểu ảnh hưởng của ông, phải nghiên cứu lịch sử xuất bản, giảng dạy và tiếp nhận thay vì suy đoán từ danh tiếng.

Bởi vậy, công việc của cuốn sách này không phải dựng một tượng đài cho Kim Định, cũng không phải tìm cách hạ thấp ông. Công việc ấy là phân biệt điều có thể xác nhận với điều còn phải tranh luận, đồng thời giữ lại những câu hỏi có giá trị cho người đọc hôm nay.

Một tư tưởng chỉ thực sự được tiếp nối khi người đời sau không còn chỉ hỏi: “Tác giả đã nói gì?”

Họ còn phải hỏi: “Điều ấy có đúng không? Vì sao? Trong hoàn cảnh nào? Và nếu không hoàn toàn đúng, chúng ta có thể học được gì từ câu hỏi mà tác giả đã đặt ra?”

Hoàng Phong Nhã 

---

Tài liệu tham khảo và định hướng kiểm chứng

A. Tác phẩm của Kim Định

1. Kim Định, Cửa Khổng / Nguyên Nho. Cần xác định chính xác ấn bản được sử dụng, bởi các thư mục hiện có ghi nhận những mốc xuất bản khác nhau.
2. Kim Định, Việt Lý Tố Nguyên. Cần đối chiếu bản in đầu với các bản tái bản trước khi trích dẫn.
3. Kim Định, Cơ Cấu Việt Nho. Cần kiểm tra năm xuất bản và thông tin ấn bản trực tiếp trên bản sách.
4. Các tác phẩm khác về An Vi, Nhân Chủ và triết lý văn hóa Việt Nam. Cần xây dựng thư mục theo từng ấn bản, không chỉ dựa vào danh sách tổng hợp trên mạng.

B. Tài liệu về tiểu sử và thư mục

5. Các thư mục tác phẩm Kim Định do những tổ chức và cộng đồng nghiên cứu, giới thiệu ông lưu giữ. Có thể dùng để tìm đầu mối về tác phẩm và bản in, nhưng cần đối chiếu thông tin xuất bản với bản sách thực tế.
6. Các bài tưởng niệm và tiểu sử được lưu hành trong cộng đồng Công giáo và người Việt hải ngoại. Có thể cung cấp thông tin về ký ức của người đương thời, nhưng phải phân biệt hồi tưởng với hồ sơ độc lập.

C. Bối cảnh lịch sử tiếp nhận

7. Nathalie Huỳnh Châu Nguyễn, “Vietnamese Diasporas: An Introduction.” Nghiên cứu khái quát về các làn sóng di cư và tính đa dạng của cộng đồng người Việt ngoài nước. Công trình này cung cấp bối cảnh chung, không phải bằng chứng trực tiếp về mức độ ảnh hưởng của Kim Định.
8. Các nghiên cứu về lịch sử trí thức miền Nam trước năm 1975 và đời sống văn hóa người Việt sau năm 1975. Cần dùng để định vị hoàn cảnh lịch sử, không thay thế chứng cứ cụ thể về việc lưu hành và tiếp nhận từng tác phẩm của Kim Định.

D. Những việc cần tiếp tục xác minh

• Năm sinh, nơi mất và một số chi tiết tiểu sử: đối chiếu các nguồn vì thông tin công khai có chỗ không thống nhất.
• Lịch sử xuất bản từng tác phẩm sau năm 1975: xác định năm, nơi xuất bản, nhà xuất bản và sự khác biệt giữa các phiên bản.
• Mạng lưới người đọc, người kế thừa và các tổ chức phổ biến tư tưởng Kim Định: cần hồ sơ cụ thể, tránh suy rộng từ một vài trường hợp.
• Mức độ tiếp nhận Kim Định tại Việt Nam và hải ngoại: cần khảo sát thư mục, trích dẫn học thuật, bài phê bình và lịch sử xuất bản.

Nguyên tắc sử dụng tài liệu: Danh mục trên là khung định hướng nghiên cứu, không phải tuyên bố rằng mọi chi tiết về lịch sử tiếp nhận đã được xác minh đầy đủ. Các kết luận về mức độ ảnh hưởng phải chờ chứng cứ trực tiếp.

Chương tiếp theo theo đề cương là Chương VII – Cửa Khổng: Kim Định bước vào thế giới Nho học. Ở đó, chúng ta sẽ bắt đầu đi từ tiểu sử và lịch sử tiếp nhận sang đọc trực tiếp văn bản, trước hết là xác định Kim Định tiếp cận Khổng Tử và Nho học bằng những câu hỏi nào.

Read more »

CHƯƠNG 1 - ĐỐI THOẠI VỚI LÊ DUẨN

 PHẦN I

CON NGƯỜI CỦA CHIẾN TRANH

CHƯƠNG I

LÊ DUẨN — MỘT CON NGƯỜI ĐƯỢC TẠO NÊN BỞI CHIẾN TRANH

Từ một thanh niên Quảng Trị đến người lãnh đạo bước vào cuộc chiến lớn nhất của thế kỷ XX ở Việt Nam

Muốn hiểu Lê Duẩn của chiến tranh, trước hết phải trở lại với Lê Duẩn trước khi ông trở thành một nhà lãnh đạo thời chiến.

Đó là một Lê Duẩn còn rất trẻ.

Một thanh niên Quảng Trị bước ra khỏi không gian làng quê để đến Hà Nội.

Một người làm công việc thư ký ở Sở Hỏa xa Đông Dương.

Một người tiếp xúc với phong trào công nhân, với những tổ chức cách mạng mới hình thành, rồi lựa chọn con đường cộng sản.

Sau đó là nhà tù.

Rồi trở lại hoạt động.

Lại bị bắt,tù đày rồi Nam Bộ, sau đó chiến tranh.

Rồi những năm tháng mà mỗi quyết định chính trị đều gắn với câu hỏi sống còn: tiến hay lùi, giữ hay mất, tồn tại hay bị tiêu diệt.

Chính chuỗi trải nghiệm ấy quan trọng hơn bất kỳ một nhãn hiệu nào về Lê Duẩn.

Bởi một tư duy chính trị không tự nhiên xuất hiện.

Nó được hình thành qua thời đại, tổ chức, trải nghiệm, thắng lợi, thất bại và những cuộc đấu tranh mà một con người đã đi qua.

1. QUẢNG TRỊ — ĐIỂM KHỞI ĐẦU

Lê Duẩn sinh ngày 7 tháng 4 năm 1907 tại Triệu Thành, Triệu Phong, Quảng Trị. Ông thuộc một vùng đất nằm ở trung tâm của Việt Nam nhưng đồng thời cũng là một trong những không gian lịch sử thường xuyên chịu tác động của chiến tranh và biến động chính trị.

Nhưng sẽ là một sai lầm nếu từ quê quán ấy suy ra ngay một “tính cách chính trị”.

Không phải cứ sinh ra ở một vùng đất nhiều chiến tranh thì nhất định trở thành một người quyết liệt.

Đất nước tạo hoàn cảnh.

Nhưng con người lựa chọn cách đáp lại hoàn cảnh ấy.

Điều đáng chú ý là Lê Duẩn bước vào đời hoạt động chính trị trong một thời điểm mà xã hội Việt Nam đang xuất hiện những biến chuyển rất mạnh.

Một thế hệ thanh niên bắt đầu đặt câu hỏi về chế độ thuộc địa.

Phong trào yêu nước đang tìm đường, công nhân đang phát triển, các tổ chức cách mạng mới xuất hiện.

Và chủ nghĩa Marx-Lenin bắt đầu trở thành một hệ tư tưởng có sức hút đối với một bộ phận thanh niên Việt Nam.

Lê Duẩn thuộc thế hệ đã đi vào chính trị trong chính thời điểm chuyển đổi ấy.

2. HÀ NỘI — TỪ NGƯỜI THƯ KÝ ĐẾN NGƯỜI LÀM CÁCH MẠNG

Khoảng cuối những năm 1920, Lê Duẩn làm nhân viên thư ký tại một đêpô thuộc Sở Hỏa xa Đông Dương ở Hà Nội.

Đây là một chi tiết nhỏ nhưng có ý nghĩa.

Bởi đường sắt không chỉ là một nơi làm việc.

Nó là một trong những không gian mà công nhân, kỹ thuật, hàng hóa, thông tin và những tư tưởng mới gặp nhau.

Theo tiểu sử do Ban Tuyên giáo Trung ương công bố, trong thời gian ở Hà Nội, Lê Duẩn hòa mình vào phong trào công nhân và phong trào yêu nước; từ năm 1928 ông tham gia hoạt động trong các tổ chức cách mạng và từng bước chuyển sang hoạt động chuyên nghiệp.

Ở đây xuất hiện một điểm đáng chú ý.

Lê Duẩn không bắt đầu sự nghiệp bằng quyền lực.

Ông bắt đầu bằng tổ chức và vận động.

Không có bộ máy nhà nước.

Không có quân đội.

Không có quyền lực hành chính.

Chỉ có một nhóm người tin rằng xã hội có thể thay đổi và tìm cách thuyết phục những người khác cùng hành động.

Điều này giúp chúng ta hiểu một phần nguồn gốc của tư duy chính trị sau này:

chính trị trước hết là tổ chức lực lượng.

Đó là một tư duy rất phù hợp với một phong trào cách mạng hoạt động trong điều kiện bị đàn áp.

Nhưng chính tư duy ấy về sau cũng sẽ đặt ra một vấn đề lớn khi bước vào quản trị quốc gia:

Tổ chức một phong trào và quản trị một xã hội có phải là cùng một việc?

Câu hỏi này chưa thể trả lời ở đây.

Nhưng nó sẽ trở lại nhiều lần trong các chương sau.

3. 1930–1931 — KHI LÝ TƯỞNG GẶP ĐÀN ÁP

Năm 1930, Đảng Cộng sản Việt Nam ra đời.

Lê Duẩn trở thành một trong những đảng viên đầu tiên và nhanh chóng được giao những nhiệm vụ tổ chức, tuyên truyền và vận động quần chúng. Sau Hội nghị Trung ương tháng 10 năm 1930, ông được phân công làm Ủy viên Ban Tuyên huấn Xứ ủy Bắc Kỳ; cơ quan hoạt động tại Hải Phòng.

Đây là giai đoạn có ý nghĩa đặc biệt.

Bởi lý luận lúc này không còn nằm trên sách vở.

Nó phải được biến thành hành động.

Phải tuyên truyền, tổ chức, xây dựng cơ sở,  vận động công nhân. Phải đối phó với mật thám và phải chấp nhận khả năng bị bắt.

Lê Duẩn đã trải nghiệm chính trị trong điều kiện ấy.

Năm 1931, ông bị bắt tại Hải Phòng và bị kết án 20 năm tù cấm cố. Sau đó ông lần lượt bị giam tại các nhà lao Hà Nội, Sơn La và Côn Đảo.

Đây là một bước ngoặt.

Một người trẻ tin vào khả năng thay đổi xã hội nay trực tiếp đối diện với một bộ máy có quyền lực vượt xa tổ chức của mình.

Nhưng điều đáng chú ý không chỉ là việc ông bị tù.

Mà là ông làm gì trong tù.

Theo tư liệu chính thức, trong thời gian bị giam, Lê Duẩn cùng những người cách mạng khác tham gia đấu tranh chống chế độ giam giữ hà khắc và tổ chức học tập chính trị.

Nhà tù trở thành một trường học chính trị.

Ở đó, một bài học có thể được hình thành:

Kẻ nắm quyền lực nhà nước có thể đàn áp một tổ chức, nhưng không nhất thiết tiêu diệt được một ý tưởng nếu những người mang ý tưởng ấy còn khả năng tổ chức.

Đây là một kinh nghiệm rất quan trọng đối với một nhà hoạt động cách mạng.

Nhưng cũng từ đây xuất hiện một đặc điểm cần theo dõi:

niềm tin vào tổ chức, kỷ luật và sức chịu đựng của một lực lượng chính trị.

4. RA TÙ KHÔNG CÓ NGHĨA LÀ TỪ BỎ CUỘC ĐẤU TRANH

Năm 1936, Lê Duẩn được trả tự do trong bối cảnh chính quyền thuộc địa có những thay đổi dưới tác động của thắng lợi của Mặt trận Bình dân tại Pháp và phong trào đấu tranh trong nước.

Ông trở lại hoạt động chính trị.

Giai đoạn 1936–1939 có một ý nghĩa đặc biệt đối với việc nghiên cứu tư duy chính trị của Lê Duẩn.

Bởi đây là lúc phong trào cách mạng không chỉ hoạt động bằng phương thức bí mật và đối đầu trực diện.

Nó tìm cách mở rộng mặt trận, vận động quần chúng và tận dụng những không gian chính trị có thể khai thác.

Lê Duẩn được giao hoạt động tại các tỉnh miền Trung và năm 1938 trở thành Bí thư Xứ ủy Trung Kỳ. Năm 1939 ông được cử vào Trung ương Đảng.

Điều này cho thấy một điều quan trọng:

Lê Duẩn không chỉ được hình thành bởi kinh nghiệm đối đầu.

Ông cũng trải nghiệm khả năng sử dụng những khoảng không chính trị khác nhau để mở rộng lực lượng.

Đó là một phần của tư duy chiến lược.

Một phong trào không chỉ biết tiến.

Nó còn phải biết lúc nào hoạt động công khai, lúc nào hoạt động bí mật, lúc nào tập hợp lực lượng, lúc nào rút lui để bảo toàn lực lượng.

Nhưng trong hoàn cảnh thuộc địa, tất cả những chiến thuật ấy cuối cùng vẫn quay về một câu hỏi:

Ai có quyền quyết định tương lai đất nước?

5. NHÀ TÙ LẦN THỨ HAI

Năm 1940, Lê Duẩn bị bắt tại Sài Gòn, bị kết án mười năm tù và đưa trở lại Côn Đảo. Ông ở đó cho đến Cách mạng Tháng Tám năm 1945.

Nếu lần tù thứ nhất là một thử thách đối với một người cách mạng trẻ, thì lần tù thứ hai diễn ra khi Lê Duẩn đã là một cán bộ chính trị trưởng thành hơn.

Ông đã có kinh nghiệm tổ chức.

Có kinh nghiệm lãnh đạo., đã  hoạt động bí mật,  đối phó với đàn áp.

Và giờ đây lại phải trải qua một quãng thời gian dài trong tù.

Điều này có thể giúp giải thích vì sao, khi trở lại hoạt động sau 1945, ông không phải bắt đầu lại từ con số không.

Nhưng ở đây cần thận trọng.

Chúng ta không nên đơn giản hóa thành:

“Hai lần tù đã biến Lê Duẩn thành một người cứng rắn.”

Đó là một suy luận tâm lý mà tư liệu không đủ để chứng minh.

Điều có thể xác định chắc chắn hơn là:

phần lớn tuổi trẻ chính trị của Lê Duẩn diễn ra trong một môi trường mà sự tồn tại của tổ chức cách mạng gắn trực tiếp với khả năng chịu đựng đàn áp, giữ bí mật, duy trì kỷ luật và phục hồi lực lượng.

Đó là môi trường rất khác với môi trường quản trị một quốc gia hòa bình.

Và chính sự khác biệt này sau này sẽ trở thành một trong những câu hỏi trung tâm của cuốn sách.

6. 1945 — LÊ DUẨN ĐI VÀO NAM BỘ

Cách mạng Tháng Tám đưa Lê Duẩn ra khỏi nhà tù.

Nhưng hòa bình không đến.

Sau khi được đưa về đất liền, ông tham gia hoạt động ở Nam Bộ. Năm 1946, ông được Chủ tịch Hồ Chí Minh và Trung ương cử vào lãnh đạo cuộc kháng chiến ở Nam Bộ. Từ 1946 đến 1954, ông giữ các vị trí lãnh đạo chủ chốt của Xứ ủy và Trung ương Cục miền Nam.

Đây có lẽ là giai đoạn quan trọng nhất để hiểu Lê Duẩn của chiến tranh.

Bởi từ đây, ông không còn chỉ là một cán bộ hoạt động trong một phong trào đang tìm đường.

Ông trở thành một nhà lãnh đạo phải giải quyết những bài toán thực tế của chiến tranh lực lượng; địa bàn; quần chúng; cơ sở chính trị; quân sự; hậu cần; thông tin; đối phương; và khả năng duy trì cuộc chiến trong thời gian dài.

Đó là một trường học chính trị khác hẳn nhà tù.

Nhà tù dạy con người chịu đựng.

Chiến tranh dạy con người tổ chức sức mạnh.

7. NAM BỘ — TRƯỜNG HỌC CỦA TƯ DUY CHIẾN TRANH

Nam Bộ sau 1945 là một không gian đặc biệt.

Đây không phải chỉ là một mặt trận quân sự.

Đó là một cuộc đấu tranh đồng thời trên nhiều tầng:

chính trị – quân sự – xã hội – tổ chức – quần chúng.

Người lãnh đạo không thể chỉ thắng một trận đánh.

Phải duy trì được mạng lưới, giữ được cơ sở, có sự ủng hộ của dân.

Phải có khả năng huy động nguồn lực, thích nghi với đối phương và phải tồn tại sau những tổn thất.

Ở đây hình thành một nguyên lý mà sau này ta sẽ gặp nhiều lần:

Chiến tranh là nghệ thuật biến nguồn lực hạn chế thành sức mạnh tập trung vào một mục tiêu chiến lược.

Lê Duẩn hoạt động trong môi trường ấy trong nhiều năm.

Nó giúp ông tích lũy một loại vốn chính trị rất đặc biệt:

kinh nghiệm tổ chức một xã hội trong điều kiện xung đột kéo dài.

Nhưng cũng cần nhìn mặt thứ hai.

Một xã hội trong chiến tranh thường chấp nhận mức độ huy động và tập trung mà một xã hội hòa bình không thể duy trì mãi.

Trong chiến tranh, người ta có thể yêu cầu:

hy sinh tiêu dùng hiện tại vì mục tiêu sống còn;

tập trung nguồn lực; ưu tiên quân sự; chấp nhận thiếu thốn; đặt lợi ích của cuộc chiến lên trên nhiều lợi ích cá nhân; hạn chế một số không gian lựa chọn.

Nhưng khi chiến tranh kết thúc, câu hỏi thay đổi.

Người dân không chỉ hỏi:

“Làm thế nào để thắng?”

Họ bắt đầu hỏi:

“Làm thế nào để sống?”

Và sau đó:

“Làm thế nào để sống tốt hơn?”

Đây chính là điểm mà tư duy chiến tranh sẽ phải đối diện với tư duy kiến tạo.

8. 1954 — MỘT NGHỊCH LÝ LỊCH SỬ

Hiệp định Genève năm 1954 chia Việt Nam thành hai vùng tập kết quân sự trong một thời kỳ chuyển tiếp.

Lê Duẩn trở lại miền Nam và từ 1954 đến 1957 giữ vai trò Bí thư Xứ ủy Nam Bộ.

Đây là một giai đoạn đặc biệt quan trọng.

Bởi ông phải hoạt động trong một hoàn cảnh mà chiến tranh giữa hai miền chưa trở thành cuộc chiến tranh tổng lực như sau này, nhưng xung đột chính trị ngày càng sâu sắc.

Vấn đề đặt ra không còn chỉ là đánh một lực lượng quân sự.

Mà là:

làm thế nào để duy trì cơ sở chính trị, tổ chức lực lượng và xác định con đường đấu tranh trong một hoàn cảnh mới?

Đây là nơi tư duy của Lê Duẩn về miền Nam phát triển thêm một tầng.

Không thể hiểu tư duy chiến tranh của ông chỉ bằng những năm 1960.

Nó đã được hình thành từ trước đó rất lâu.

Nam Bộ không phải là một chương phụ trong sự nghiệp của Lê Duẩn.

Nó là một trong những phòng thí nghiệm chính trị quan trọng nhất của ông.

9. 1960 — KHI TƯ DUY CHIẾN TRANH TRỞ THÀNH TƯ DUY CHIẾN LƯỢC QUỐC GIA

Năm 1958, Lê Duẩn trở lại Trung ương và tham gia Ban Bí thư.

Đến Đại hội III năm 1960, ông đọc Báo cáo chính trị của Ban Chấp hành Trung ương và được bầu làm Bí thư thứ nhất.

Đây là bước chuyển căn bản.

Một người đã trưởng thành trong hoạt động cách mạng bí mật và chiến tranh ở Nam Bộ nay đứng ở vị trí lãnh đạo cao nhất của một quốc gia đang bước vào một cuộc đối đầu ngày càng rộng lớn.

Từ đây, kinh nghiệm địa phương trở thành tư duy chiến lược quốc gia.

Đây là một bước nhảy rất lớn.

Và chính ở đây, chúng ta bắt đầu nhìn thấy vấn đề trung tâm của toàn bộ cuốn sách:

Điều gì xảy ra khi một tư duy được hình thành trong chiến tranh trở thành phương thức tổ chức của cả một quốc gia?

Trong chiến tranh, tập trung lực lượng là ưu thế.

Trong quản trị quốc gia, tập trung quá mức có thể trở thành vấn đề.

Trong chiến tranh, tốc độ quyết định có thể cứu một mặt trận.

Trong kinh tế, một quyết định nhanh nhưng thiếu thông tin có thể tạo ra chi phí kéo dài.

Trong chiến tranh, hy sinh là một phần của mục tiêu.

Trong hòa bình, đời sống của từng cá nhân lại chính là mục tiêu.

Đây không phải là mâu thuẫn giữa “đúng” và “sai”.

Đó là mâu thuẫn giữa hai loại bài toán.

10. LÊ DUẨN ĐÃ ĐƯỢC CHIẾN TRANH TẠO NÊN NHƯ THẾ NÀO?

Đến đây, có thể tạm rút ra bốn tầng hình thành.

Thứ nhất: Kỷ luật tổ chức

Từ một thanh niên tham gia phong trào, Lê Duẩn trở thành một cán bộ hoạt động chuyên nghiệp.

Thứ hai: Kinh nghiệm đàn áp

Nhà tù và hoạt động bí mật tạo cho ông kinh nghiệm về sự tồn tại của một tổ chức dưới sức ép của quyền lực nhà nước.

Thứ ba: Kinh nghiệm huy động

Nam Bộ cho ông một trường học thực tiễn về tổ chức lực lượng chính trị trong chiến tranh.

Thứ tư: Kinh nghiệm chiến lược

Từ vai trò lãnh đạo ở miền Nam, ông bước lên vị trí lãnh đạo toàn quốc và phải chuyển kinh nghiệm chiến trường thành chiến lược quốc gia.

Bốn tầng ấy liên kết với nhau.

Nhưng chính sự liên kết ấy cũng tạo ra một vấn đề.

Một người trưởng thành trong môi trường mà:

sống còn → tổ chức → huy động → chiến đấu → chiến thắng

sẽ có một hệ quy chiếu rất khác với người trưởng thành trong môi trường:

pháp luật → thị trường → cạnh tranh → sáng tạo → phúc lợi → điều chỉnh.

Không thể lấy hệ quy chiếu thứ hai để phủ nhận toàn bộ hệ quy chiếu thứ nhất.

Nhưng cũng không thể dùng thành công của hệ quy chiếu thứ nhất để mặc nhiên áp dụng nó cho hệ quy chiếu thứ hai.

Đó chính là vấn đề mà lịch sử Lê Duẩn đặt ra.

11. PHẢN ĐỀ — CHIẾN TRANH CÓ PHẢI LÀ TẤT CẢ?

Không.

Đây là điểm cần giữ cho chương khỏi trở thành một lời giải thích quá đơn giản.

Lê Duẩn không phải chỉ là sản phẩm của chiến tranh.

Ông còn là sản phẩm của:

chủ nghĩa Marx-Lenin; phong trào công nhân; chủ nghĩa dân tộc; tổ chức Đảng; kinh nghiệm thuộc địa; quan hệ quốc tế; thực tiễn Việt Nam; và những cuộc tranh luận trong chính phong trào cách mạng.

Bản thân chiến tranh cũng không phải một thực thể duy nhất.

Chiến tranh chống Pháp khác chiến tranh chống Mỹ.

Chiến tranh ở Nam Bộ khác chiến tranh ở miền Bắc.

Chiến tranh du kích khác chiến tranh quy mô lớn.

Và Lê Duẩn cũng thay đổi theo từng giai đoạn.

Do đó, nói:

“Chiến tranh tạo nên Lê Duẩn”

chỉ đúng nếu hiểu đây là một quá trình tương tác.

Không phải chiến tranh một mình tạo ra ông.

Mà là:

Lê Duẩn hình thành tư duy của mình trong chiến tranh, đồng thời chính ông cũng tham gia định hình cách tổ chức chiến tranh.

Đây là quan hệ hai chiều.

12. QUY LUẬT HƯNG QUỐC: KINH NGHIỆM THÀNH CÔNG CÓ THỂ TRỞ THÀNH GIỚI HẠN

Đây là bài học đầu tiên mà cuốn sách có thể rút ra, nhưng chưa phải một bản án.

Một phương thức từng tạo ra thành công rất lớn có xu hướng trở thành niềm tin rất mạnh. Chính vì nó từng thành công, người ta càng khó nhận ra thời điểm mà hoàn cảnh đã thay đổi.

Đó là một quy luật cần đặc biệt lưu ý trong quản trị quốc gia.

Một đội quân chiến thắng có thể tiếp tục sử dụng chiến thuật cũ trong một trận đánh khác.

Nhưng một quốc gia không thể sống mãi trong trạng thái chiến tranh.

Một phương thức huy động có thể rất hữu hiệu khi nguồn lực phải dồn vào một mục tiêu duy nhất.

Nhưng xã hội hòa bình lại có hàng triệu mục tiêu đồng thời.

Một nền kinh tế không thể chỉ hỏi:

“Làm thế nào huy động nhiều hơn?”

Nó còn phải hỏi:

“Làm thế nào để mỗi cá nhân có động lực tự tạo ra nhiều hơn?”

Một Nhà nước không thể chỉ hỏi:

“Làm thế nào để mọi người cùng làm một việc?”

Mà phải hỏi:

“Làm thế nào để hàng triệu người có thể tự quyết định hàng triệu việc khác nhau mà vẫn nằm trong một trật tự pháp luật chung?”

Đây chính là sự chuyển đổi từ sức mạnh huy động sang sức mạnh kiến tạo.

13. ĐỐI THOẠI HƯNG QUỐC

Học giả Hưng Quốc:

— Thưa ông Lê Duẩn, nếu nhìn lại cuộc đời mình, ông có cho rằng chiến tranh đã tạo nên con người chính trị của ông không?

Lê Duẩn:

— Nếu không có hoàn cảnh lịch sử ấy, tôi đã không trở thành con người như vậy.

Học giả Hưng Quốc:

— Nhưng nếu hoàn cảnh thay đổi thì phương thức hành động cũng phải thay đổi?

Một khoảng lặng.

Đó là câu hỏi mà lịch sử không thể trả lời thay cho một con người.

Nhưng lịch sử có thể cho chúng ta thấy câu trả lời qua những gì đã xảy ra.

Bởi bài toán lớn nhất không phải là:

Lê Duẩn đã từng nghĩ gì?

Mà là:

Khi đất nước đã bước ra khỏi chiến tranh, tư duy được tạo nên trong chiến tranh có thay đổi đủ nhanh để đáp ứng một đất nước mới hay không?

Muốn trả lời, chúng ta phải quay trở lại nơi tư duy ấy được hình thành sâu sắc nhất:

Nam Bộ.

14. KẾT CHƯƠNG

Lê Duẩn không bước vào lịch sử như một nhà lãnh đạo đã có sẵn một mô hình hoàn chỉnh.

Ông được hình thành qua nhiều tầng:

Quảng Trị → Hà Nội → phong trào công nhân → Đảng → nhà tù → hoạt động bí mật → Nam Bộ → chiến tranh → Trung ương → lãnh đạo toàn quốc.

Mỗi tầng thêm vào một kinh nghiệm.

Nhưng Nam Bộ và chiến tranh đã tạo nên một phần đặc biệt quan trọng trong tư duy của ông:

niềm tin vào tổ chức, vào khả năng huy động quần chúng, vào ý chí chính trị và vào việc kiên trì theo đuổi mục tiêu chiến lược trong những hoàn cảnh cực kỳ khó khăn.

Đó là sức mạnh.

Nhưng lịch sử thường đặt ra một nghịch lý:

Điều từng giúp một người chiến thắng cũng có thể trở thành điều người ấy phải vượt qua khi hoàn cảnh thay đổi.

Lê Duẩn sẽ phải đối diện với nghịch lý đó.

Không phải ngay lập tức.

Mà qua Nam Bộ.

Qua Hiệp định Genève.

Qua những năm 1950.

Qua quyết định bước vào một cuộc chiến tranh mới.

Và cuối cùng, qua một bài toán lớn hơn tất cả:

làm thế nào để một dân tộc đã học được cách chiến thắng học được cách xây dựng hòa bình?

Chương tiếp theo sẽ đi vào chính trường học ấy:

CHƯƠNG II — NAM BỘ, CÁCH MẠNG VÀ TƯ DUY “KHÔNG THỂ LÙI”

Ở đó, câu hỏi sẽ không còn là Lê Duẩn đã trải qua chiến tranh như thế nào.

Mà là:

Nam Bộ đã dạy Lê Duẩn điều gì về dân, về tổ chức, về quyền lực và về giới hạn của sự thỏa hiệp?

. Chương II sẽ cần đi sâu hơn vào 1945–1957, đặc biệt là Nam Bộ, kháng chiến chống Pháp, Genève và giai đoạn 1954–1957; đây là nơi chúng ta có thể bắt đầu phân biệt rõ hơn “tư duy không thể lùi” với một kết luận đơn giản rằng Lê Duẩn chỉ là người “hiếu chiến”.

Hoàng Phong Nhã 

Read more »

CHƯƠNG 2 - ĐỐI THOẠI VỚI VÕ NGUYÊN GIÁP

PHẦN I

TỪ NGƯỜI THẦY ĐẾN NGƯỜI CẦM QUÂN

CHƯƠNG II

TỪ 34 CHIẾN SĨ ĐẾN NGƯỜI CHỈ HUY TRONG CÁCH MẠNG THÁNG TÁM

1. Một đội quân nhỏ và một nhiệm vụ lớn

Ngày 22 tháng 12 năm 1944, tại khu rừng Trần Hưng Đạo, Cao Bằng, Đội Việt Nam Tuyên truyền Giải phóng quân được thành lập.

Quân số chỉ có 34 người.

Đó là một con số rất nhỏ nếu đặt cạnh quy mô của các quân đội đương thời.

Nhưng lịch sử không phải lúc nào cũng bắt đầu bằng những lực lượng lớn.

Một lực lượng nhỏ có thể trở thành hạt nhân của một lực lượng lớn hơn nếu nó có tổ chức, có mục tiêu, có khả năng phát triển và quan trọng nhất là biết dựa vào một môi trường xã hội có thể nuôi dưỡng nó.

Đội Việt Nam Tuyên truyền Giải phóng quân ngay từ tên gọi đã cho thấy một đặc điểm khác thường.

Đây không đơn thuần là một đơn vị chiến đấu.

Nhiệm vụ của nó gắn tuyên truyền với vũ trang, chiến đấu với xây dựng cơ sở, quân sự với chính trị. Bảo tàng Lịch sử Quốc gia mô tả phương thức hoạt động ban đầu của đội là dựa vào nhân dân, kết hợp đấu tranh chính trị với đấu tranh vũ trang và sử dụng lối đánh du kích.

Võ Nguyên Giáp được giao tổ chức và chỉ huy lực lượng này.

Nhưng ngay từ điểm xuất phát, cần đặt một giới hạn rất rõ:

Ông không tự mình tạo ra lực lượng ấy.

Ông thực hiện một nhiệm vụ nằm trong chiến lược của tổ chức cách mạng.

Chỉ thị thành lập đội đến từ Nguyễn Ái Quốc.

Lực lượng được tuyển chọn từ phong trào cách mạng.

Cơ sở hoạt động dựa vào dân.

Và mục tiêu cuối cùng nằm trong một chiến lược chính trị rộng lớn hơn việc xây dựng một đội quân.

Đây là bài học đầu tiên về quyền lực mà cuốn sách cần giữ:

Một người chỉ huy có thể tạo dấu ấn cá nhân rất lớn, nhưng không nên biến một thành quả của cả hệ thống thành sản phẩm của một cá nhân duy nhất.

2. Hai trận đánh đầu tiên

Ngày 25 tháng 12 năm 1944, chỉ ba ngày sau khi thành lập, đội tiến công đồn Phai Khắt.

Ngày hôm sau, đến lượt đồn Nà Ngần.

Cả hai trận đều giành thắng lợi nhanh chóng.

Nhìn từ góc độ quân sự, những trận đánh ấy có quy mô nhỏ.

Nhưng nhìn từ góc độ xây dựng lực lượng, chúng có ý nghĩa lớn hơn.

Một lực lượng mới thành lập cần chứng minh ba điều:

Có khả năng chiến đấu, tổ chức, tạo niềm tin.

Nếu thất bại ngay từ đầu, một lực lượng nhỏ có thể tan rã.

Nếu chiến thắng, chiến thắng có thể trở thành vốn chính trị và tinh thần để mở rộng lực lượng.

Đây là điều Võ Nguyên Giáp dường như hiểu khá rõ:

Một chiến thắng nhỏ đôi khi không nhằm tiêu diệt một lực lượng lớn của đối phương, mà nhằm tạo ra niềm tin cho lực lượng của mình.

Đó là một thứ “vốn” đặc biệt trong chiến tranh cách mạng.

Không phải vốn tiền, vốn vũ khí, mà là vốn niềm tin.

3. “Tuyên truyền” không phải phần phụ của “giải phóng quân”

Tên gọi của đội rất đáng suy nghĩ:

Việt Nam Tuyên truyền Giải phóng quân.

Ngày nay, khi nghe chữ “tuyên truyền”, người ta dễ hiểu theo nghĩa hẹp.

Nhưng trong hoàn cảnh năm 1944, tuyên truyền là một bộ phận của hoạt động chính trị.

Một lực lượng vũ trang muốn tồn tại trong vùng dân cư không thể chỉ biết chiến đấu.

Nó phải giải thích:

Vì sao mình chiến đấu?

Chiến đấu vì ai?

Đối xử với dân như thế nào?

Đối xử với tù binh ra sao?

Làm thế nào để người dân không xem mình là một lực lượng xa lạ?

Làm thế nào để một trận đánh tạo ra thêm cơ sở chính trị?

Đây là một khác biệt quan trọng giữa một đội quân hoạt động đơn thuần bằng sức mạnh và một lực lượng muốn xây dựng một phong trào xã hội rộng lớn.

Vì thế, ngay từ đầu, Võ Nguyên Giáp đã không chỉ học nghệ thuật đánh trận.

Ông đang tham gia xây dựng một mô hình:

quân đội – tổ chức – tuyên truyền – dân chúng – căn cứ.

Sau này, mô hình ấy sẽ phát triển thành một trong những nền tảng của chiến tranh nhân dân.

4. Nhưng 34 người chưa thể làm nên Cách mạng Tháng Tám

Đây là nơi cần tỉnh táo trước huyền thoại.

Không thể nói:

“Võ Nguyên Giáp thành lập 34 người rồi từ đó trực tiếp làm nên Cách mạng Tháng Tám.”

Lịch sử năm 1945 lớn hơn rất nhiều.

Đến tháng 5 năm 1945, Việt Nam Tuyên truyền Giải phóng quân được hợp nhất với Cứu quốc quân thành lực lượng Giải phóng quân; ngày 15 tháng 5, lực lượng hợp nhất được tổ chức tại Định Hóa, Thái Nguyên, với Võ Nguyên Giáp làm Chỉ huy trưởng.

Đồng thời, Khu giải phóng Việt Bắc được hình thành từ tháng 6 năm 1945, tạo nên một không gian chính trị – xã hội và quân sự quan trọng cho phong trào cách mạng.

Nghĩa là từ 34 người ban đầu đến giữa năm 1945 đã xuất hiện một quá trình mở rộng rất nhanh:

Đội nhỏ → lực lượng hợp nhất → khu giải phóng → lực lượng vũ trang rộng lớn → tổng khởi nghĩa.

Nhưng bên cạnh lực lượng vũ trang còn có:

Việt Minh, các đoàn thể cứu quốc, cơ sở quần chúng, cán bộ địa phương, các tổ chức chính trị và những điều kiện quốc tế đặc biệt.

Vì vậy, nếu muốn hiểu đúng Võ Nguyên Giáp, phải hiểu ông nằm ở đâu trong toàn bộ cấu trúc đó.

5. Nhật đảo chính Pháp – thời thế thay đổi

Ngày 9 tháng 3 năm 1945, Nhật đảo chính Pháp tại Đông Dương.

Sự kiện này làm thay đổi căn bản môi trường chính trị và quân sự.

Ban Thường vụ Trung ương Đảng họp và ra Chỉ thị “Nhật – Pháp bắn nhau và hành động của chúng ta” ngày 12 tháng 3 năm 1945, xác định tình hình mới và chuyển hướng hoạt động nhằm chuẩn bị cho cao trào cách mạng.

Đây là một điểm cần đặc biệt lưu ý.

Một nhà lãnh đạo giỏi không chỉ cần có lực lượng.

Họ cần nhận ra khi nào hoàn cảnh đã thay đổi.

Một lực lượng được chuẩn bị từ trước có thể vẫn thất bại nếu không nhận ra thời cơ.

Ngược lại, một lực lượng chưa thật lớn có thể tạo ra ảnh hưởng rất lớn nếu hành động đúng thời điểm.

Năm 1945 là sự hội tụ của nhiều yếu tố:

Nhật Bản ngày càng suy yếu.

Chiến tranh thế giới thứ hai đi đến hồi kết.

Bộ máy thuộc địa Pháp bị Nhật loại bỏ.

Phong trào Việt Minh đã xây dựng được cơ sở ở nhiều địa phương.

Các lực lượng vũ trang cách mạng phát triển.

Nhật đầu hàng Đồng Minh vào tháng 8.

Khoảng trống quyền lực xuất hiện.

Không một cá nhân nào tạo ra tất cả những điều kiện ấy.

Võ Nguyên Giáp là một trong những người hành động bên trong thời cơ đó.

Đó là một khác biệt rất quan trọng.

6. Từ xây dựng lực lượng đến chuẩn bị giành chính quyền

Tháng 5 năm 1945, các lực lượng vũ trang được hợp nhất.

Tháng 6, Khu giải phóng Việt Bắc được tuyên bố thành lập.

Đây không còn chỉ là câu chuyện xây dựng một đội quân.

Một cấu trúc gần như một “vùng căn cứ chính trị – quân sự” đã hình thành.

Tại đây có:

chính quyền cách mạng ở một số địa bàn tổ chức Việt Minh; lực lượng vũ trang; hệ thống cán bộ; cơ sở quần chúng; các hoạt động sản xuất và hậu cần; đào tạo cán bộ và lực lượng.

Khu giải phóng Việt Bắc trở thành một trong những căn cứ quan trọng để chuẩn bị cho Tổng khởi nghĩa.

Đây là giai đoạn mà Võ Nguyên Giáp bắt đầu bước ra khỏi phạm vi của một người chỉ huy đơn vị.

Ông trở thành một người tổ chức lực lượng ở cấp độ rộng hơn.

Và đây có lẽ mới là bước chuyển quan trọng.

7. Tân Trào và câu hỏi: Ai là người quyết định?

Tháng 8 năm 1945, thời cơ xuất hiện.

Hội nghị toàn quốc của Đảng tại Tân Trào quyết định phát động Tổng khởi nghĩa.

Ngày 16 và 17 tháng 8, Quốc dân Đại hội họp tại Tân Trào, tán thành chủ trương Tổng khởi nghĩa và thành lập Ủy ban Dân tộc Giải phóng Việt Nam do Hồ Chí Minh làm Chủ tịch. Võ Nguyên Giáp là một trong các thành viên của Ủy ban này.

Đồng thời, Bộ Tư lệnh Giải phóng quân Việt Nam được thành lập, Võ Nguyên Giáp đứng đầu. Ngày 16 tháng 8, ông đọc Quân lệnh số 1 tại Tân Trào và cùng lực lượng tiến về hướng Thái Nguyên.

Đây là lúc vai trò của ông trở nên rõ ràng.

Nhưng một lần nữa:

Ông không phải người duy nhất quyết định Tổng khởi nghĩa.

Quyết định tổng thể thuộc về lãnh đạo cách mạng và được Quốc dân Đại hội tán thành.

Võ Nguyên Giáp giữ một vai trò quân sự quan trọng trong việc triển khai lực lượng.

Hai tầng này phải được phân biệt.

Chiến lược chính trị không đồng nhất với chỉ huy quân sự.

Đây chính là một trong những vấn đề mà chúng ta sẽ phải trở lại nhiều lần khi nghiên cứu những giai đoạn sau.

8. Thái Nguyên – người chỉ huy xuất hiện trước thời khắc lịch sử

Lực lượng do Võ Nguyên Giáp chỉ huy tiến về Thái Nguyên trong những ngày Tổng khởi nghĩa.

Nhưng ở đây cũng cần tránh cách kể rằng một đội quân đã “đánh chiếm cả nước”.

Cách mạng Tháng Tám diễn ra với sự tham gia của lực lượng chính trị quần chúng tại nhiều địa phương, trong những điều kiện khác nhau.

Hà Nội giành chính quyền ngày 19 tháng 8.

Huế ngày 23 tháng 8.

Sài Gòn ngày 25 tháng 8.

Cuối tháng 8, chính quyền cách mạng được thiết lập ở phần lớn các địa phương.

Lực lượng vũ trang có vai trò quan trọng.

Nhưng lực lượng chính trị của quần chúng mới là một thành tố không thể tách khỏi toàn bộ cuộc tổng khởi nghĩa.

Điều này rất quan trọng đối với tư tưởng Hưng Quốc.

Bởi nếu chúng ta chỉ nhìn lịch sử từ góc độ quân sự, chúng ta sẽ dễ đi đến một kết luận sai:

Quốc gia được giải phóng bởi quân đội.

Nhưng một quốc gia không chỉ được giải phóng bằng súng.

Nó còn được chuyển hóa bởi:

ý thức chính trị, tổ chức xã hội, lòng dân, thời cơ quốc tế và khả năng thiết lập một trật tự quyền lực mới.

9. Võ Nguyên Giáp sau khi giành chính quyền: một thử thách hoàn toàn khác

Ngày 2 tháng 9 năm 1945, nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa được tuyên bố thành lập.

Đối với một người chỉ huy quân sự, đây đáng lẽ phải là thời điểm chiến thắng.

Nhưng lịch sử lại đặt ra một câu hỏi khác:

Giành được chính quyền rồi thì cai trị đất nước như thế nào?

Và đây là nơi cuộc đời Võ Nguyên Giáp bước sang một giai đoạn mà nhiều câu chuyện về ông thường ít chú ý hơn.

Ngày 28 tháng 8 năm 1945, trong Chính phủ lâm thời, Võ Nguyên Giáp được giao chức Bộ trưởng Bộ Nội vụ, đồng thời phụ trách những công việc liên quan đến quân sự.

Như vậy, ông không còn chỉ là người cầm quân.

Ông bước vào quản trị nhà nước.

Đây là một chuyển đổi cực kỳ quan trọng.

Một người có thể rất giỏi tổ chức chiến đấu nhưng chưa chắc giỏi quản trị xã hội.

Chiến tranh cho phép mệnh lệnh được thực hiện nhanh.

Nhà nước pháp quyền đòi hỏi quy trình.

Chiến trường cần quyết định trong vài phút.

Nhà nước phải xây dựng luật lệ cho hàng triệu con người.

Quân đội có cấp trên và cấp dưới.

Một quốc gia cần thiết chế, pháp luật và trách nhiệm công quyền.

Và chính tại đây, chúng ta bắt đầu gặp Võ Nguyên Giáp trong một vai trò khác:

một nhà kiến tạo nhà nước trong những ngày đầu độc lập.

10. Bộ trưởng Nội vụ và bài toán “dựng nước”

Theo tư liệu của Bộ Quốc phòng, trong thời gian giữ chức Bộ trưởng Bộ Nội vụ từ tháng 8 năm 1945 đến tháng 3 năm 1946, Võ Nguyên Giáp tham gia công việc xây dựng bộ máy hành chính, tổ chức chính quyền và chuẩn bị cho Tổng tuyển cử. Ông ký một số sắc lệnh trong lĩnh vực thuộc trách nhiệm của mình.

Sắc lệnh số 14 ngày 8 tháng 9 năm 1945 về Tổng tuyển cử là một văn bản quan trọng.

Nó quy định cuộc bầu cử Quốc dân Đại hội, quyền bầu cử và ứng cử của công dân từ 18 tuổi, đồng thời đặt ra việc chuẩn bị Hiến pháp.

Điều này mở ra một vấn đề rất đáng để Hưng Quốc đối thoại với Võ Nguyên Giáp:

Một người đã học cách xây dựng lực lượng trong chiến tranh sẽ xây dựng nhà nước như thế nào khi chiến tranh chưa kết thúc?

Đó là một câu hỏi lớn.

Và nó sẽ dẫn chúng ta đến chương sau.

Bởi Võ Nguyên Giáp không chỉ là người góp phần xây dựng quân đội.

Ông còn bước vào một thời điểm đặc biệt của lịch sử Việt Nam:

khi một phong trào cách mạng phải biến mình thành một nhà nước.

11. Đối thoại

Hưng Quốc:

Thưa ông Giáp, năm 1944 ông chỉ huy 34 chiến sĩ. Một năm sau, ông đứng trong bộ máy của một nhà nước mới. Điều gì thay đổi lớn nhất?

Võ Nguyên Giáp:

Quy mô của trách nhiệm.

Hưng Quốc:

Vì sao?

Võ Nguyên Giáp:

Khi chỉ huy một đơn vị, nếu quyết định sai, đơn vị phải trả giá. Khi tham gia điều hành một quốc gia, một quyết định sai có thể ảnh hưởng đến hàng triệu người.

Hưng Quốc:

Vậy chiến thắng trong chiến tranh và năng lực trị quốc có phải là một không?

Võ Nguyên Giáp:

Không.

Và đó cũng chính là điểm chúng ta cần ghi nhớ.

Đánh thắng một đối thủ không đồng nghĩa với việc đã biết xây dựng một quốc gia.

Một cuộc chiến có thể kết thúc trong một ngày.

Một nhà nước phải tồn tại qua nhiều thế hệ.

12. Quy luật vận hành của xã hội – Bài học Hưng Quốc

Từ giai đoạn 1944–1945 của Võ Nguyên Giáp, có thể rút ra một quy luật quan trọng:

Muốn chuyển từ một phong trào thành một quốc gia, phải chuyển từ năng lực huy động sang năng lực quản trị.

Hai năng lực này không giống nhau.

Huy động cần:

niềm tin – mục tiêu – tổ chức – kỷ luật – hy sinh.

Quản trị cần thêm:

pháp luật – thể chế – trách nhiệm – năng lực hành chính – kiểm soát quyền lực – bảo vệ quyền của người dân.

Một phong trào có thể rất mạnh trong việc huy động con người.

Nhưng nếu không xây dựng được thể chế tốt, sức mạnh huy động có thể không chuyển hóa thành năng lực quốc gia lâu dài.

Đây chính là câu hỏi sẽ xuyên suốt cuốn sách:

Võ Nguyên Giáp đã học được gì từ chiến tranh, và ông có thể chuyển những bài học chiến tranh ấy thành bài học xây dựng quốc gia đến đâu?

Câu hỏi ấy sẽ trở nên đặc biệt quan trọng khi chúng ta bước sang năm 1946.

Bởi năm 1946, Việt Nam đứng trước một tình thế hoàn toàn khác:

nhà nước mới ra đời, quân đội còn non trẻ, nhiều lực lượng chính trị cùng tồn tại, quân đội nước ngoài hiện diện trên lãnh thổ, Pháp tìm cách trở lại và nguy cơ chiến tranh ngày càng rõ.

Và Võ Nguyên Giáp sẽ không còn chỉ là người xây dựng một đội quân.

Ông phải trở thành người tổ chức một lực lượng quân sự có khả năng tồn tại trong một cuộc chiến tranh quốc gia thực sự.

Đó là cánh cửa dẫn vào chương tiếp theo:

CHƯƠNG III – TỪ NHÀ NƯỚC NON TRẺ ĐẾN NGƯỜI TỔNG CHỈ HUY: 1945–1946

Hoàng Phong Nhã 

Tài liệu nền của Chương II: các tư liệu của Bộ Quốc phòng về tiểu sử và chức vụ của Võ Nguyên Giáp; tư liệu Bảo tàng Lịch sử Quốc gia về Tổng khởi nghĩa, Tân Trào và hồ sơ lưu trữ về vai trò của ông năm 1945; cùng tư liệu về quá trình hình thành Việt Nam Giải phóng quân. �

Ministry of Defense +3

Read more »

CHƯƠNG 1 - ĐỐI THOẠI VỚI MINH MẠNG - NGUYỄN PHÚC ĐẢM — TỪ HOÀNG TỬ ĐẾN MINH MẠNG

 ĐỐI THOẠI VỚI MINH MẠNG

Từ thống nhất quyền lực đến bài toán xây dựng một quốc gia mạnh

CHƯƠNG I

NGUYỄN PHÚC ĐẢM — TỪ HOÀNG TỬ ĐẾN MINH MẠNG

Quyền kế vị, tính chính danh và sự hình thành một vị vua trong buổi đầu triều Nguyễn

Dẫn nhập: Một vị vua không chỉ được tạo nên bởi ngai vàng

Khi nhìn lại triều Nguyễn, Minh Mạng thường được nhắc đến như một vị vua có năng lực tổ chức nhà nước, củng cố quyền lực trung ương, cải cách hành chính và mở rộng sự kiểm soát của triều đình trên toàn lãnh thổ. Nhưng nếu chỉ bắt đầu từ những thành tựu sau khi ông lên ngôi, chúng ta dễ mắc một sai lầm: lấy kết quả của cả một đời trị vì để giải thích ngược lại quyết định chọn người kế vị của Gia Long.

 I. Nguyễn Phúc Đảm trong bài toán kế vị của Gia Long

Nguyễn Phúc Đảm là con của Gia Long với bà Trần Thị Đang, về sau được tôn là Thuận Thiên Cao Hoàng hậu. Ông không phải con trưởng của Gia Long. Trong khi đó, Hoàng thái tử Nguyễn Phúc Cảnh, con trưởng của Gia Long, đã mất năm 1801, để lại các con trai, trong đó có Nguyễn Phúc Đán, thường được gọi là Mỹ Đường.

Tình thế ấy tạo ra một vấn đề không đơn giản.

Một bên là dòng của Hoàng thái tử Cảnh, người từng được xác lập vị trí kế vị khi còn sống. Bên kia là các hoàng tử còn sống của Gia Long, trong đó có Nguyễn Phúc Đảm. Nếu xét theo quan hệ huyết thống, cả hai nhánh đều có vị trí đáng kể trong hoàng tộc. Nhưng nếu xét theo yêu cầu vận hành của triều đình, nhà vua còn phải cân nhắc tuổi tác, khả năng điều hành, sự ủng hộ của các đại thần và nguy cơ bất ổn khi chuyển giao quyền lực.

Chúng ta không nên mặc nhiên cho rằng Gia Long chỉ có một lựa chọn hợp lệ. Cũng không nên giả định rằng ông có thể chọn bất cứ ai mà không cần quan tâm đến truyền thống kế vị, nghi lễ và phản ứng của triều thần.

Điều quan trọng là phải tìm hiểu Gia Long đã xử lý những yếu tố ấy ra sao.

Theo cách ghi chép của Đại Nam thực lục, đến năm Gia Long thứ 15 (1816), nhà vua cho rằng việc định ngôi Thái tử là cần thiết để củng cố chính thống và bảo đảm nền tảng của quốc gia. Nguyễn Phúc Đảm được lựa chọn và được lập làm Hoàng thái tử, sau đó đổi tên thành Nguyễn Phúc Hiệu theo nghi thức của triều đình. Về sau, khi lên ngôi, ông lấy niên hiệu Minh Mạng.

Từ sự kiện này, có thể xác định một điểm chắc chắn: ngai vàng của Minh Mạng không phải kết quả của việc ông đương nhiên là người đứng đầu dòng trưởng, mà là kết quả của quyết định lựa chọn và xác lập người kế vị dưới triều Gia Long.

Tuy nhiên, nhận định ấy mới mô tả kết quả. Nó chưa giải thích đầy đủ những cân nhắc dẫn đến quyết định đó.

 II. Lễ tang năm 1814: Khi nghi lễ trở thành vấn đề chính trị

Năm 1814, Thừa Thiên Cao Hoàng hậu Tống Thị Lan, vợ chính của Gia Long và mẹ của Hoàng thái tử Cảnh, qua đời.

Lễ tang của một hoàng hậu không chỉ là việc riêng của gia đình nhà vua. Đó là nghi lễ cấp quốc gia, liên quan đến trật tự hoàng tộc, danh phận của những người tham dự và cách triều đình thể hiện sự tôn trọng đối với các nguyên tắc lễ chế.

Trong cuộc bàn bạc về người chủ tế, Hoàng tôn Nguyễn Phúc Đán, con trai của Hoàng thái tử Cảnh, được đề nghị theo lý lẽ thường được diễn đạt bằng khái niệm “đích tôn thừa trọng”. Tuy nhiên, Gia Long không chấp nhận áp dụng nguyên tắc ấy một cách máy móc. Theo lời chép được dẫn lại từ Đại Nam thực lục, nhà vua viện dẫn việc Nguyễn Phúc Đảm từng được Hoàng hậu nhận làm con nuôi và cho rằng việc tế lễ của quốc gia không nhất thiết phải hoàn toàn theo cách xử lý trong gia đình thường dân.

Sự kiện này cần được phân tích cẩn trọng.

Trước hết, việc đề nghị Nguyễn Phúc Đán làm chủ tế không tự động chứng minh rằng ông được xem là người kế vị ngai vàng. Chủ tế trong một lễ tang và người kế vị hoàng đế là hai vị trí khác nhau. Chúng có thể liên quan đến cùng một hệ thống quan niệm về huyết thống, danh phận và lễ nghi, nhưng không thể đồng nhất.

Thứ hai, việc Gia Long chọn Nguyễn Phúc Đảm làm chủ tế theo lập luận của mình cũng không tự động chứng minh rằng nhà vua đã hoàn tất mọi quyết định về người kế vị từ năm 1814. Sự kiện ấy có thể cho thấy nhà vua muốn khẳng định vị trí của Nguyễn Phúc Đảm trong trật tự hoàng gia; nhưng để kết luận rằng đó là một bước chuẩn bị có chủ ý cho việc lập Thái tử năm 1816, chúng ta cần thêm chứng cứ.

Thứ ba, nếu Nguyễn Văn Thành có nêu lý lẽ liên quan đến “đích tôn thừa trọng”, cần xác định chính xác ông đã nói gì, trong hoàn cảnh nào và với mục đích gì. Không thể chỉ từ một ý kiến về nghi lễ mà kết luận ông đã có kế hoạch đưa Nguyễn Phúc Đán lên ngôi.

Đây là điểm cần giữ vững trong toàn bộ công trình: không biến một sự kiện có liên quan đến kế vị thành bằng chứng trực tiếp về một cuộc tranh giành ngai vàng nếu sử liệu chưa chứng minh điều đó.

### Vậy lễ tang năm 1814 cho chúng ta biết điều gì?

Sự kiện cho thấy các nguyên tắc huyết thống và nghi lễ có thể trở thành vấn đề cần thương lượng, giải thích và quyết định ở cấp cao nhất của triều đình.

Gia Long không chỉ giải quyết một nghi thức tang lễ. Ông còn phải duy trì quyền quyết định tối cao của hoàng đế trong một môi trường mà danh phận của các nhánh hoàng tộc có thể tạo ra những kỳ vọng khác nhau.

Tuy nhiên, việc nhà vua có quyền quyết định không có nghĩa là các nguyên tắc truyền thống hoàn toàn không còn tác dụng. Nếu những nguyên tắc ấy không có ý nghĩa, Gia Long đã không cần viện dẫn lý lẽ để bảo vệ quyết định của mình.

 III. “Đích tôn thừa trọng” có phải là quyền kế vị ngai vàng?

Đây là một trong những điểm dễ bị diễn giải quá mức khi nghiên cứu việc Gia Long lựa chọn Minh Mạng.

Khái niệm “đích tôn thừa trọng” thuộc về hệ thống quan niệm gia đình và nghi lễ truyền thống, gắn với việc người cháu đích tôn đảm nhận vai trò thừa kế trách nhiệm thờ tự trong những hoàn cảnh nhất định. Nhưng quyền thừa kế trong gia đình không đồng nghĩa một cách tự động với quyền kế vị ngai vàng.

Hoàng đế không chỉ là người đứng đầu một gia đình. Trong cơ cấu quân chủ, việc kế vị còn liên quan đến quyền lực nhà nước, trật tự triều đình, sự xác lập của tiên đế và yêu cầu duy trì ổn định chính trị.

Vì vậy, khi xem xét vị trí của Nguyễn Phúc Đán, cần phân biệt:

* Ông là con của Hoàng thái tử Cảnh, người từng được xác lập làm người kế vị.

* Ông có vị trí trong hoàng tộc và có thể được viện dẫn trong các tranh luận về huyết thống, nghi lễ.

* Ông có được Gia Long chính thức xác lập làm người kế vị ngai vàng hay không.

Hai điều đầu không tự động dẫn đến điều thứ ba.

Ngược lại, việc Nguyễn Phúc Đảm được Gia Long lựa chọn cũng không cho phép chúng ta phủ nhận rằng dòng của Hoàng thái tử Cảnh từng có vị trí đặc biệt trong cấu trúc hoàng tộc.

Một nghiên cứu nghiêm túc phải giữ được cả hai vế: không biến quan niệm “đích tôn thừa trọng” thành một quy tắc kế vị tuyệt đối, nhưng cũng không xóa bỏ ý nghĩa chính trị và nghi lễ của dòng Hoàng thái tử Cảnh.

Vấn đề không phải là chọn một nguyên tắc rồi buộc mọi sự kiện phải phục tùng nguyên tắc ấy. Vấn đề là xác định trong thực tế triều Nguyễn, những nguyên tắc nào được viện dẫn, ai viện dẫn, nhà vua trả lời ra sao và quyết định cuối cùng được thực hiện bằng cách nào.

 IV. Nguyễn Văn Thành: Một ý kiến về lễ nghi có phải là một phe phái kế vị?

Nguyễn Văn Thành là một công thần lớn của Gia Long, từng đảm nhiệm những chức vụ quan trọng trong quân đội và bộ máy cai trị. Ông cũng tham gia vào công việc xây dựng nhà nước Nguyễn sau khi chiến tranh kết thúc.

Trong các bài viết về việc kế vị năm 1816, Nguyễn Văn Thành thường được đặt vào trung tâm của câu chuyện, đặc biệt khi người ta liên hệ ý kiến của ông về Nguyễn Phúc Đán với vụ án Nguyễn Văn Thuyên, con trai ông.

Nhưng ở đây cần phân biệt điều đã được ghi chép với cách diễn giải về sau.

Việc Nguyễn Văn Thành nêu một ý kiến liên quan đến lễ nghi năm 1814, nếu được văn bản xác nhận, là một dữ kiện. Việc ông có chủ trương đưa Nguyễn Phúc Đán lên ngôi là một nhận định cần chứng minh bằng những lời nói, hành động hoặc văn bản cụ thể. Việc ông tổ chức một phe phái chính trị nhằm thay đổi người kế vị lại là một mệnh đề mạnh hơn, đòi hỏi chứng cứ tương ứng.

Không thể đi từ mệnh đề thứ nhất đến mệnh đề thứ ba chỉ bằng suy luận.

Một bài nghiên cứu về cạnh tranh quyền lực đầu thế kỷ XIX đã đặt vụ Nguyễn Văn Thành vào bối cảnh quan hệ giữa các đại thần, sự nghi ngờ của Gia Long và quá trình củng cố quyền lực của nhà vua. Cách tiếp cận này có giá trị gợi mở, nhưng vẫn cần được kiểm tra bằng văn bản gốc, nhất là khi nó giải thích động cơ của những nhân vật lịch sử.

Câu hỏi cần đặt ra không phải chỉ là Nguyễn Văn Thành đứng về ai, mà còn là:

* Ông thực sự đề nghị điều gì?

* Đề nghị đó xuất phát từ quan niệm lễ nghi, từ đánh giá về người kế vị hay từ một tính toán chính trị?

* Gia Long hiểu đề nghị ấy như thế nào?

* Có bằng chứng độc lập nào cho thấy Nguyễn Văn Thành đã tổ chức hoạt động nhằm thay đổi quyết định kế vị hay không?

Nếu không trả lời được những câu hỏi này, việc gọi ông là người đứng đầu một “phe Mỹ Đường” sẽ vượt quá khả năng chứng minh của tư liệu.

Vụ Nguyễn Văn Thuyên và giới hạn của suy luận hồi cố

Vụ án Nguyễn Văn Thuyên, con trai Nguyễn Văn Thành, trở nên nghiêm trọng vào giai đoạn trước khi Gia Long chính thức lập Thái tử. Đại Nam thực lục có ghi lại việc triều đình xem xét bài thơ bị cho là có ý phản nghịch, việc Nguyễn Văn Thành bị tước chức và những diễn biến dẫn đến cái chết của ông.

Trật tự thời gian này khiến vụ án đáng được nghiên cứu trong bối cảnh cuộc chuyển giao quyền lực. Tuy nhiên, thời điểm xảy ra gần nhau không đủ chứng minh rằng vụ án được dựng lên chỉ để loại bỏ một người ủng hộ Nguyễn Phúc Đán.

Có thể đặt ra giả thuyết về sự liên hệ giữa vụ án và vấn đề kế vị. Nhưng để nâng giả thuyết thành kết luận, cần tìm được bằng chứng về mối liên hệ trực tiếp: lời khai, thư từ, tấu sớ, chỉ dụ hoặc những ghi chép độc lập có thể xác nhận động cơ chính trị.

Cũng cần tránh một sai lầm ngược lại: vì chính sử ghi Nguyễn Văn Thuyên bị nghi có ý phản nghịch, ta không thể mặc nhiên coi mọi cáo buộc là hoàn toàn chính xác. Hồ sơ một vụ án chính trị phải được xem xét từ cả phía cơ quan buộc tội, người bị buộc tội và bối cảnh quyền lực.

Điều có thể khẳng định ở đây là vụ án đã gây hậu quả lớn đối với Nguyễn Văn Thành và làm thay đổi vị trí của ông trong triều đình. Điều chưa thể khẳng định nếu chưa có thêm chứng cứ là vụ án ấy có được thiết kế nhằm giải quyết cuộc tranh luận kế vị hay không.

 V. Năm 1816: Gia Long xác lập người kế vị

Năm Gia Long thứ 15 (1816), nhà vua quyết định lập Nguyễn Phúc Đảm làm Hoàng thái tử.

Theo cách ghi chép trong Đại Nam thực lục, quyết định được đặt trong khuôn khổ yêu cầu bảo đảm “chính thống” và sự bền vững của quốc gia. Đây là điểm quan trọng: triều đình không chỉ thông báo tên người kế vị, mà còn trình bày việc lập Thái tử như một hành động cần thiết cho trật tự nhà nước.

Quyết định ấy có thể được nhìn từ ba góc độ.

Thứ nhất, đó là quyết định của người sáng lập triều đại.

Gia Long là người đã giành thắng lợi trong cuộc chiến thống nhất và thiết lập triều Nguyễn. Trong hệ thống quân chủ, ông có quyền lực rất lớn trong việc lựa chọn người kế vị. Nhưng quyền quyết định của nhà vua không làm cho việc nghiên cứu động cơ và hoàn cảnh lựa chọn trở nên thừa thãi.

Thứ hai, đó là hành động thể chế hóa sự kế vị.

Việc lập Thái tử biến một khả năng thành một địa vị chính thức. Từ thời điểm đó, Nguyễn Phúc Đảm không còn chỉ là một hoàng tử được cân nhắc, mà trở thành người kế vị đã được triều đình xác lập. Quyết định này tạo cơ sở cho việc chuẩn bị chuyển giao quyền điều hành đất nước.

Thứ ba, đó là sự lựa chọn có hệ quả lâu dài.

Minh Mạng về sau xây dựng một mô hình cai trị với quyền lực trung ương mạnh, hệ thống hành chính được tổ chức chặt chẽ và sự kiểm soát ngày càng sâu của triều đình. Nhưng những kết quả đó thuộc về quá trình trị vì sau này, không thể được dùng làm bằng chứng duy nhất để kết luận rằng lựa chọn của Gia Long năm 1816 là tất yếu hoặc hoàn toàn đúng đắn.

Đây là một nguyên tắc phương pháp luận quan trọng: không lấy thành công hay thất bại của người kế vị trong tương lai để thay thế việc khảo sát những thông tin mà người lựa chọn có thể biết tại thời điểm ra quyết định.

Gia Long có thể đã đánh giá Nguyễn Phúc Đảm phù hợp với yêu cầu của mình. Nhưng muốn biết ông dựa trên những tiêu chuẩn nào, chúng ta phải tiếp tục đối chiếu lời dụ, ghi chép về quá trình đào tạo hoàng tử, nhận xét của triều thần và những hành động cụ thể của nhà vua trước năm 1816.

 VI. Quyết định kế vị có giải quyết được vấn đề chính danh?

Về mặt thủ tục, việc lập Thái tử đã xác lập Nguyễn Phúc Đảm thành người kế vị chính thức của Gia Long. Nhưng tính chính danh trong một vương triều không chỉ nằm ở văn bản bổ nhiệm.

Nó còn được hình thành qua nhiều yếu tố: huyết thống, nghi lễ, sự thừa nhận của triều thần, khả năng thực thi quyền lực và kết quả trị nước. Những yếu tố này có thể hỗ trợ nhau, nhưng cũng có lúc tạo ra căng thẳng.

Trường hợp Nguyễn Phúc Đảm cho thấy một điểm đáng chú ý: quyết định của nhà vua có thể giải quyết vấn đề pháp lý và chính trị trước mắt, nhưng không nhất thiết xóa bỏ mọi cách nhìn khác nhau về trật tự hoàng tộc.

Tuy nhiên, chúng ta không được suy từ sự tồn tại của những yếu tố cạnh tranh ấy để mặc nhiên kết luận rằng triều đình năm 1816 đang đứng trước một cuộc khủng hoảng kế vị toàn diện. Muốn đưa ra nhận định như vậy, phải có chứng cứ về mức độ bất đồng, phạm vi của sự chống đối và ảnh hưởng thực tế của nó đến hoạt động triều chính.

Ở đây, điều đáng nghiên cứu không phải là tìm một phe “chính nghĩa” và một phe “sai lầm”, mà là hiểu cách một nhà nước quân chủ xử lý sự khác biệt giữa các nguyên tắc kế vị và quyết định của người đứng đầu.

Nếu chỉ nhìn từ kết quả, ta có thể nói Gia Long đã chọn được người kế vị và triều Nguyễn tiếp tục tồn tại. Nhưng nếu nhìn từ góc độ xây dựng thể chế, câu hỏi lớn hơn là: liệu triều đình đã hình thành được một nguyên tắc kế vị đủ rõ để những lần chuyển giao sau này không hoàn toàn phụ thuộc vào ý chí cá nhân của mỗi hoàng đế hay chưa?

Câu hỏi ấy sẽ còn trở lại trong lịch sử triều Nguyễn.

VII. Từ hoàng tử đến hoàng đế: Điều gì đã được xác lập, điều gì còn phải chứng minh?

Nhìn lại giai đoạn 1814–1816, có thể rút ra một số kết luận có mức độ chắc chắn khác nhau.

 Những điểm có cơ sở sử liệu

* Năm 1814, việc tổ chức lễ tang Thừa Thiên Cao Hoàng hậu có liên quan đến tranh luận về người chủ tế và cách vận dụng lễ nghi hoàng gia.

* Nguyễn Phúc Đán, con của Hoàng thái tử Cảnh, có vị trí đặc biệt trong hoàng tộc, nhưng vị trí đó không tự động đồng nghĩa với quyền kế vị ngai vàng.

* Năm 1816, Gia Long chính thức lập Nguyễn Phúc Đảm làm Hoàng thái tử.

* Vụ án Nguyễn Văn Thành và Nguyễn Văn Thuyên diễn ra trong cùng giai đoạn lịch sử và cần được nghiên cứu trong bối cảnh chính trị của triều Gia Long. Tuy nhiên, mối quan hệ nhân quả trực tiếp giữa vụ án và quyết định kế vị cần được chứng minh riêng.

Những vấn đề cần tiếp tục kiểm chứng

* Gia Long đã cân nhắc những ứng viên nào, và ông đánh giá từng người theo những tiêu chuẩn gì?

* Việc viện dẫn tư cách con nuôi của Thừa Thiên Cao Hoàng hậu có vai trò đến đâu trong quyết định năm 1814 và việc lập Thái tử năm 1816?

* Nguyễn Văn Thành có chủ trương chính trị rõ ràng về việc đưa Nguyễn Phúc Đán lên ngôi hay không?

* Vụ án Nguyễn Văn Thuyên có liên hệ trực tiếp với vấn đề kế vị, hay hai sự kiện chỉ cùng diễn ra trong một thời kỳ nhiều căng thẳng?

Những ghi chép hiện còn có phản ánh đầy đủ ý kiến bất đồng trong triều đình hay không?

Các câu hỏi này không nhằm phủ nhận những gì sử liệu đã ghi. Chúng nhằm xác định ranh giới giữa điều đã biết và điều vẫn cần nghiên cứu.

VIII. Nhìn từ góc độ xây dựng quốc gia: Một quyết định đúng người có thay thế được một thể chế tốt?

Đây là câu hỏi nối câu chuyện kế vị với chủ đề lớn hơn của cuốn sách.

Gia Long đã chọn Nguyễn Phúc Đảm. Quyết định đó mở đường cho sự hình thành triều Minh Mạng, một giai đoạn quan trọng trong quá trình tổ chức và tập trung quyền lực của nhà Nguyễn.

Nhưng cần phân biệt hai vấn đề: lựa chọn một cá nhân có năng lực và xây dựng một thể chế có khả năng duy trì hiệu quả qua nhiều thế hệ.

Một nhà vua có thể lựa chọn đúng người kế vị theo đánh giá của mình. Nhưng nếu nguyên tắc kế vị phụ thuộc quá nhiều vào quyết định riêng của quân chủ, triều đình vẫn phải đối mặt với câu hỏi về tính ổn định khi người kế vị tiếp theo không có cùng năng lực hoặc khi các nhánh hoàng tộc có cách hiểu khác nhau về danh phận.

Tương tự, việc tập trung quyền lực có thể giúp nhà nước thống nhất mệnh lệnh và tăng khả năng thực thi chính sách. Nhưng nó cũng đặt ra câu hỏi về cơ chế kiểm tra, khả năng phản biện và việc xử lý những bất đồng trong nội bộ.

Những vấn đề này không thể được giải quyết chỉ bằng cách đánh giá Gia Long là người sáng lập giỏi hay Minh Mạng là vị vua có năng lực. Chúng đòi hỏi chúng ta nhìn vào cách quyền lực được trao truyền, giới hạn và kiểm soát.

Từ đây, câu chuyện về Nguyễn Phúc Đảm không còn chỉ là câu chuyện của một hoàng tử được chọn làm Thái tử. Nó trở thành điểm khởi đầu để khảo sát cách triều Nguyễn giải quyết mối quan hệ giữa con người, quyền lực và thể chế.

 Kết chương: Gia Long đã chọn người kế vị, nhưng lịch sử còn phải đánh giá cách lựa chọn ấy

Năm 1816, Nguyễn Phúc Đảm được xác lập làm Hoàng thái tử. Sau khi Gia Long qua đời, ông lên ngôi, lấy niên hiệu Minh Mạng.

Sự kiện này là kết quả rõ ràng của quyết định kế vị. Nhưng những tranh luận liên quan đến huyết thống, nghi lễ, vị trí của dòng Hoàng thái tử Cảnh và vai trò của các đại thần cho thấy quá trình ấy không thể được giải thích đầy đủ bằng một câu đơn giản rằng Gia Long đã chọn người con phù hợp nhất.

Chúng ta cần biết ông dựa vào những tiêu chuẩn nào, những nguyên tắc nào được viện dẫn, những ý kiến nào được chấp nhận và những ý kiến nào bị bác bỏ. Đồng thời, cần thận trọng trước những câu chuyện được viết lại về sau, nhất là khi người viết đã biết kết quả cuối cùng của lịch sử.

Minh Mạng đã trở thành một vị vua có ảnh hưởng lớn trong lịch sử Việt Nam thế kỷ XIX. Nhưng muốn hiểu ông một cách khách quan, chúng ta phải bắt đầu từ thời điểm ông chưa phải là vua, khi vị trí của ông còn phụ thuộc vào quyết định của Gia Long và vào cách triều đình xác lập trật tự kế vị.

Đó là điểm xuất phát của cuộc đối thoại này.

Câu hỏi dành cho Minh Mạng:

Thưa Hoàng đế, khi còn là Hoàng tử Đảm, ngài được tiên đế lựa chọn giữa những khả năng kế vị khác nhau. Ngài có thể giải thích sự lựa chọn ấy bằng ý chí của Gia Long, bằng năng lực của bản thân hay bằng yêu cầu ổn định của quốc gia? Và khi đã lên ngôi, ngài có cho rằng một quyết định đúng của nhà vua đủ để giải quyết vấn đề chính danh, hay một quốc gia mạnh còn cần những nguyên tắc vượt lên trên ý chí của một cá nhân?

Đây là câu hỏi chúng ta sẽ tiếp tục theo đuổi trong những chương sau.

Hoàng Phong Nhã 

Read more »