CHƯƠNG 3 - ĐỐI THOẠI VỚI V.I. LENIN - CÁCH MẠNG HAY CẢI CÁCH?

CHƯƠNG III

CÁCH MẠNG HAY CẢI CÁCH?

Từ 1905 đến Tháng Mười 1917

Có một cách đọc Lenin rất dễ nhưng cũng rất dễ sai: cho rằng Lenin đơn giản là người tin vào cách mạng còn những người khác tin vào cải cách.

Không đơn giản như vậy.

Lenin không phủ nhận mọi hình thức đấu tranh hợp pháp, nghị trường, cải cách hay thỏa hiệp chiến thuật. Ông cũng không coi cách mạng là một hành động có thể tiến hành bất cứ lúc nào chỉ vì một đảng cách mạng muốn thế. Trong những năm 1917, chính Lenin nhiều lần nhấn mạnh phải phân tích tình hình cụ thể, đánh giá tương quan lực lượng và căn cứ vào mức độ trưởng thành của phong trào quần chúng.

Nhưng từ cuộc cách mạng 1905 đến tháng Mười 1917, tư tưởng của Lenin ngày càng đi đến một kết luận căn bản: một chế độ có thể nhượng bộ mà vẫn không thay đổi cấu trúc quyền lực; vì thế, trong một số hoàn cảnh lịch sử, cải cách không giải quyết được câu hỏi về quyền lực mà chỉ kéo dài nó.

Đây là điểm cần bắt đầu khi đối thoại với Lenin.

Bởi câu hỏi quan trọng không phải chỉ là: Cách mạng hay cải cách? , mà là một xã hội thay đổi bằng cách nào, ai là chủ thể của sự thay đổi, quyền lực cũ được giới hạn ra sao, và quyền lực mới sẽ bị giới hạn bằng cách nào? Liệu quyền lực mới tốt hơn quyền lực củ ? 

Đó cũng là nơi Hưng Quốc bắt đầu bước sang một câu hỏi khác với Lenin.

1. Năm 1905: cuộc cách mạng chưa thành công nhưng đã thay đổi cách Lenin nhìn về quyền lực

Cách mạng Nga năm 1905 không lật đổ chế độ Nga hoàng.

Nhưng thất bại về kết quả cuối cùng không có nghĩa là nó không tạo ra biến đổi lịch sử.

Năm 1905 chứng kiến đình công quy mô lớn, phong trào nông dân, binh biến và sự hình thành của các Xô viết đại biểu công nhân. Đối với Lenin, đây là một trường học chính trị thực tế. Nó cho thấy quần chúng có thể bước vào lịch sử không chỉ với tư cách những người bị trị mà với tư cách một lực lượng chính trị có khả năng tổ chức.

Lenin đặc biệt chú ý đến bài học về tổ chức và quyền lực.

Phong trào công nhân không còn chỉ là những cuộc đấu tranh riêng lẻ tại nhà máy. Trong điều kiện khủng hoảng chính trị, những yêu sách kinh tế có thể chuyển thành yêu sách chính trị; những tổ chức ban đầu mang tính đại diện có thể trở thành những trung tâm quyền lực mới.

Nhưng 1905 cũng cho Lenin thấy một điều khác: một phong trào quần chúng rất lớn vẫn có thể thất bại nếu không có sự phối hợp, chiến lược và tổ chức đủ mạnh.

Vì thế, 1905 không chỉ củng cố niềm tin cách mạng của Lenin. Nó còn củng cố một luận điểm đã hình thành từ trước: khả năng nổi dậy của quần chúng và khả năng giành, tổ chức, giữ quyền lực là hai vấn đề khác nhau.

Đây là một trong những điểm quan trọng nhất để hiểu Lenin.

Ông không chỉ hỏi: Nhân dân có bất mãn hay không?

Ông hỏi: Lực lượng nào có thể biến sự bất mãn ấy thành một hành động chính trị có tổ chức?

Và sâu hơn nữa: Khi quyền lực cũ suy yếu, ai sẽ có khả năng tổ chức quyền lực mới?

2. Cải cách có thể mở cửa, nhưng cũng có thể bảo vệ cấu trúc cũ

Sau 1905, chế độ Nga hoàng có những nhượng bộ quan trọng, trong đó có việc thành lập Duma, nhưng Duma không đồng nghĩa với việc chế độ chuyên chế cũ đã biến mất.

Đối với Lenin, đây là một bài học về giới hạn của cải cách.

Một chế độ có thể cho phép một mức độ tham gia chính trị nhất định mà vẫn giữ những trung tâm quyền lực căn bản trong tay mình.

Từ góc nhìn ấy, vấn đề không phải là có hay không có cải cách.

Vấn đề là cải cách thay đổi thực chất cấu trúc quyền lực đến đâu? Đây là một câu hỏi vẫn còn giá trị vượt ra ngoài trường hợp nước Nga.

Một đạo luật mới có thể thay đổi đời sống xã hội. Một cuộc bầu cử có thể mở rộng đại diện. Một nghị viện có thể tạo ra tranh luận.

Nhưng nếu những thiết chế quyết định cuối cùng vẫn không chịu trách nhiệm trước xã hội, cải cách có thể chỉ thay đổi bề mặt của hệ thống. Lenin nhìn thấy chính mâu thuẫn ấy trong nước Nga đầu thế kỷ XX.

Nhưng ở đây cần tránh một cách đọc đơn giản. Lenin không xây dựng toàn bộ lý luận của mình trên việc phủ nhận mọi cải cách.

Trong những hoàn cảnh khác nhau, phong trào Bolshevik vẫn tham gia những không gian chính trị, tổ chức, công đoàn và hoạt động nghị trường khi chúng có ích cho mục tiêu chính trị rộng hơn.

Điểm khác biệt nằm ở chỗ Lenin không xem những không gian đó là đích đến cuối cùng. Ông xem chúng như những địa bàn của đấu tranh. Nói cách khác, cải cách, đối với Lenin, có thể là phương tiện; nhưng không nhất thiết là mục tiêu cuối cùng.

Đây là một điểm cần được giữ nguyên khi đối thoại với ông.

3. 1917: lịch sử đẩy câu hỏi từ cải cách sang quyền lực

Nếu 1905 là cuộc thử nghiệm lớn, thì 1917 là thời điểm toàn bộ cấu trúc chính trị Nga rơi vào khủng hoảng.

Chiến tranh thế giới thứ nhất làm sâu sắc thêm khủng hoảng kinh tế, xã hội và chính trị. Tháng Hai năm 1917, chế độ Nga hoàng sụp đổ.

Nhưng sự sụp đổ ấy không lập tức tạo ra một chính quyền duy nhất.

Một tình trạng đặc biệt xuất hiện: Chính phủ Lâm thời tồn tại đồng thời với các Xô viết công nhân và binh sĩ.

Đó chính là cái Lenin gọi là “hai chính quyền” — hay chính xác hơn, một tình trạng hai trung tâm quyền lực.

Vấn đề lúc này không còn đơn thuần là có nên cải cách chế độ Nga hoàng hay không? Chế độ ấy đã sụp đổ.

Câu hỏi trở thành: Ai sẽ quyết định tương lai nước Nga? Lenin trở về Petrograd vào tháng 4 năm 1917 và đưa ra “Luận cương Tháng Tư”.

Trong văn bản này, Lenin không kêu gọi Bolshevik lập tức tiến hành một cuộc nổi dậy vũ trang. Trái lại, ông nhấn mạnh việc giải thích kiên trì, có hệ thống để thuyết phục quần chúng và đấu tranh giành ảnh hưởng trong các Xô viết. Ông cho rằng khi Bolshevik còn là thiểu số, nhiệm vụ trước mắt là phê phán chính sách của các lực lượng khác và thuyết phục quần chúng bằng kinh nghiệm chính trị của chính họ.

Điều này rất đáng chú ý. Bởi nó cho thấy Lenin năm 1917 không hiểu “cách mạng” đơn giản là đảng ra lệnh → quần chúng hành động → chính quyền sụp đổ.

Ông nhìn thấy một quá trình chính trị phức tạp hơn khủng hoảng → quần chúng hành động → hình thành thiết chế đại diện → đấu tranh ảnh hưởng → thay đổi tương quan lực lượng → chuyển giao quyền lực.

4. “Toàn bộ quyền lực về tay Xô viết” có nghĩa gì?

Một trong những khẩu hiệu nổi tiếng nhất của Lenin năm 1917 là “Toàn bộ quyền lực về tay các Xô viết.” Nhưng nếu chỉ đọc khẩu hiệu mà không đọc văn bản thì rất dễ hiểu sai.

Trong Luận cương Tháng Tư, Lenin không đơn giản nói: Bolshevik phải lấy chính quyền. Ông lập luận rằng các Xô viết của công nhân, nông dân và binh sĩ phải trở thành hình thức chính quyền mới; đồng thời ông phản đối việc quay lại mô hình nghị viện mà ông cho là không đáp ứng được điều kiện cách mạng Nga lúc đó. Đây là một điểm then chốt.

Lenin không chỉ muốn thay người cầm quyền. Ông muốn thay hình thức quyền lực. Đó là lý do câu hỏi về cải cách và cách mạng đối với Lenin cuối cùng trở thành câu hỏi về nhà nước.

Nếu chỉ thay chính phủ nhưng giữ nguyên cấu trúc quyền lực, theo logic của Lenin, thì cuộc cách mạng vẫn chưa hoàn thành nhiệm vụ lịch sử của nó.

5. Lenin không xem lý luận như một công thức bất biến

Có một khía cạnh thường bị bỏ qua khi nói về Lenin. Ông có một tư duy chiến lược rất mạnh về tính cụ thể của hoàn cảnh. Trong Letters on Tactics viết tháng 4 năm 1917, Lenin nhấn mạnh rằng Marxism không phải một giáo điều mà là một phương hướng hành động, và chính sách phải dựa trên việc phân tích cụ thể quan hệ giai cấp và hoàn cảnh lịch sử cụ thể.

Điều đó giúp giải thích vì sao chiến lược của Lenin thay đổi theo từng giai đoạn.

1905 khác 1914. 1914 khác tháng Hai 1917. Tháng Tư khác tháng Bảy. Tháng Bảy lại khác tháng Chín và tháng Mười. Lenin không xem một công thức duy nhất có thể áp dụng cho mọi thời điểm. Đây là điểm rất đáng chú ý trong phương pháp chính trị của ông: Không phải cứ có khủng hoảng là cách mạng thành công; phải có điều kiện, lực lượng, tổ chức và thời cơ tương ứng.

Nhưng chính tại đây cũng xuất hiện một vấn đề lớn.

Nếu một lực lượng chính trị tin rằng mình hiểu “tình thế lịch sử” sâu hơn những lực lượng khác, ai sẽ kiểm soát quyền lực diễn giải ấy?

Ai quyết định tình thế đã chín muồi hay chưa; quần chúng muốn gì; lợi ích lịch sử nằm ở đâu; khi nào phải tiến lên; khi nào phải rút lui; và khi nào một ý kiến khác bị coi là cản trở cách mạng?

Đây là câu hỏi mà lịch sử sau Tháng Mười sẽ đặt ra gay gắt hơn cả lý luận trước Tháng Mười.

6. Tháng Mười: cách mạng không chỉ là ý tưởng

Đến mùa thu 1917, khủng hoảng của Chính phủ Lâm thời ngày càng sâu sắc. Chiến tranh tiếp diễn, vấn đề đất đai chưa được giải quyết, kinh tế suy yếu, và các lực lượng chính trị tranh giành ảnh hưởng trong các Xô viết.

Lenin ngày càng thúc giục Bolshevik tiến tới việc giành chính quyền. Trong các văn bản tháng 9, ông cho rằng thời cơ đã tới và cảnh báo rằng việc không hành động có thể làm mất cơ hội cách mạng.

Đến tháng 10, cuộc khởi nghĩa Bolshevik tại Petrograd diễn ra.

Nhưng cách mô tả Tháng Mười như một khoảnh khắc duy nhất — một cuộc tấn công chớp nhoáng rồi toàn bộ nước Nga lập tức trở thành một nhà nước Bolshevik — sẽ làm nghèo đi lịch sử.

Thực tế phức tạp hơn.

Có sự phối hợp giữa các tổ chức Bolshevik và lực lượng Xô viết tại Petrograd; có sự suy yếu của Chính phủ Lâm thời; có khủng hoảng quân sự và chính trị; có những khác biệt trong nội bộ Bolshevik; và sau khi chính quyền trung ương tại Petrograd thay đổi, cuộc tranh đấu về quyền lực trên toàn nước Nga vẫn tiếp tục.

Vì thế, Tháng Mười cần được hiểu vừa là một cuộc chuyển giao quyền lực, vừa là điểm mở đầu của một quá trình đấu tranh mới về việc ai có quyền cai trị nước Nga.

Đây là điểm rất quan trọng đối với toàn bộ cuốn sách.

Bởi giành chính quyền không đồng nghĩa với giải quyết xong vấn đề quyền lực. Nó chỉ chuyển câu hỏi sang một dạng khác Quyền lực mới sẽ được tổ chức như thế nào?

7. Cách mạng giải quyết một vấn đề nhưng tạo ra những vấn đề mới

Đây là nơi cần nhìn Lenin bằng cả hai chiều.

Từ góc nhìn của Lenin, cách mạng là phương thức phá vỡ một cấu trúc quyền lực mà cải cách từng bước không thể phá vỡ.

Điều đó giải thích tại sao ông không chấp nhận quan điểm cho rằng chỉ cần sửa chữa từng phần là đủ.

Nhưng từ góc nhìn Hưng Quốc, câu hỏi không thể dừng ở đó. Một cuộc cách mạng có thể phá bỏ một cấu trúc quyền lực cũ.

Nhưng: Ai bảo đảm rằng cấu trúc quyền lực mới không tái tạo chính những vấn đề mà nó vừa phá bỏ?

Đây là ranh giới quan trọng nhất giữa Lenin và Hưng Quốc trong chương này.

Lenin đặt trọng tâm vào sự chuyển hóa quyền lực.

Hưng Quốc đặt trọng tâm vào sự chuyển hóa quyền lực đi cùng với sự trưởng thành của xã hội và sự giới hạn quyền lực.

Lenin hỏi: Làm thế nào để lực lượng cách mạng đủ mạnh để đánh đổ cấu trúc quyền lực cũ?

Hưng Quốc hỏi thêm: Làm thế nào để sau khi cấu trúc cũ bị thay đổi, quyền lực mới không trở thành một cấu trúc độc quyền mới?

Lenin nhấn mạnh tổ chức, ý thức chính trị, giai cấp và khả năng hành động tập thể.

Hưng Quốc nhấn mạnh thêm năng lực của toàn dân, pháp quyền, thể chế kiểm soát quyền lực, cạnh tranh chính trị, quyền đối lập, trách nhiệm giải trình và khả năng thay thế người cầm quyền.

Đây không phải là sự phủ nhận Lenin, mà là một câu hỏi phát triển vượt khỏi bài toán mà Lenin đặt ra.

8. Hưng Quốc không đồng nhất cải cách với bất động

Nếu Hưng Quốc nói “không cần cách mạng, chỉ cần cải cách”, thì lập luận ấy quá đơn giản.

Một hệ thống có thể cải cách giả tạo. Chế độ có thể sửa luật nhưng giữ nguyên độc quyền. Chính quyền có thể mở rộng một số quyền nhưng đồng thời khóa chặt những trung tâm quyền lực quan trọng hơn.

Do đó, Hưng Quốc không lấy chữ “cải cách” làm giá trị tự thân.

Câu hỏi phải là: Cải cách có làm xã hội trưởng thành hơn và quyền lực chịu trách nhiệm hơn không?

Nếu có, cải cách có thể là con đường kiến tạo. Nếu không, nó có thể chỉ là sự trì hoãn.

Nhưng Hưng Quốc cũng không lấy “cách mạng” làm giá trị tự thân.

Bởi một cuộc cách mạng có thể phá bỏ quyền lực cũ nhưng chưa chắc xây dựng được một trật tự tốt hơn.

Vì vậy, ranh giới căn bản không nằm ở hai chữ “cách mạng” và “cải cách”.

Nó nằm ở mục tiêu cuối cùng của sự thay đổi.

Lenin tập trung vào câu hỏi: Ai sẽ nắm quyền?

Hưng Quốc phải đi xa hơn: Quyền lực thuộc về ai, được trao bằng cách nào, bị giới hạn bởi ai, chịu trách nhiệm trước ai và có thể bị thay thế bằng cách nào?

9. Phản đề: Nếu không có khả năng phá vỡ cấu trúc cũ thì cải cách có thể trở thành chiếc van an toàn của quyền lực

Đây là phản đề cần giữ lại để cuộc đối thoại không trở thành một lời phê phán một chiều Lenin.

Có những thời điểm mà hệ thống quyền lực không tự cải cách.

Có những đặc quyền không tự biến mất.

Có những nhóm đang hưởng lợi từ một trật tự cũ sẽ không tự nguyện từ bỏ quyền lực chỉ vì xã hội yêu cầu.

Trong những hoàn cảnh ấy, nếu chỉ nói “hãy cải cách từ từ”, người ta có thể vô tình biến sự ổn định của quyền lực thành mục tiêu cao hơn sự thay đổi cần thiết.

Bài học của Lenin ở đây vẫn đáng suy nghĩ một xã hội phải có khả năng tạo ra sức ép đủ lớn để buộc quyền lực phải thay đổi.

Nhưng Hưng Quốc bổ sung một điều kiện thứ hai sức ép thay đổi phải đi cùng năng lực xây dựng thể chế sau thay đổi.

Nếu không, xã hội có thể thắng cuộc đấu tranh chống quyền lực cũ nhưng thất bại trong việc kiểm soát quyền lực mới.

10. Đối thoại: Lenin và Hưng Quốc

Lenin:

Anh nói về giới hạn quyền lực. Nhưng nếu quyền lực cũ không chịu giới hạn thì làm thế nào thay đổi nó?

Hưng Quốc:

Phải có sức mạnh xã hội đủ lớn để buộc nó thay đổi.

Lenin:

Và nếu nó dùng toàn bộ bộ máy nhà nước để chống lại xã hội?

Hưng Quốc:

Khi đó xã hội phải có tổ chức. Nhưng tổ chức xã hội không nhất thiết phải biến thành một trung tâm quyền lực duy nhất.

Lenin:

Không có trung tâm chỉ huy thì làm sao hành động thống nhất?

Hưng Quốc:

Có thể cần lãnh đạo. Nhưng lãnh đạo không đồng nghĩa với quyền sở hữu lịch sử.

Lenin:

Trong cách mạng, chậm trễ có thể làm mất thời cơ.

Hưng Quốc:

Đúng. Nhưng sau khi giành được thời cơ, một câu hỏi khác xuất hiện: làm thế nào để quyền lực không tự coi mình là hiện thân duy nhất của lịch sử?

Lenin nhìn vấn đề từ phía khả năng giành quyền lực.

Hưng Quốc nhìn thêm từ phía khả năng kiểm soát quyền lực sau khi giành được nó.

Đó là hai câu hỏi khác nhau.

11. Quy luật vận hành: Thay đổi quyền lực không đồng nghĩa với kiến tạo quyền lực

Từ 1905 đến 1917 có thể rút ra một quy luật quan trọng.

Một xã hội muốn thay đổi cần có sức mạnh chính trị. Nhưng sức mạnh chính trị chỉ trở thành sức mạnh kiến quốc khi nó có khả năng chuyển từ phá bỏ sang xây dựng.

Lenin đặc biệt mạnh ở bài toán thứ nhất: làm thế nào để một lực lượng xã hội có tổ chức có thể trở thành lực lượng chính trị đủ sức thay đổi nhà nước.

Hưng Quốc phải đặt thêm bài toán thứ hai: làm thế nào để lực lượng ấy, sau khi trở thành quyền lực nhà nước, vẫn chịu giới hạn của pháp luật, xã hội và những thiết chế độc lập với chính mình.

Vì thế cách mạng giải phóng xã hội khỏi một cấu trúc quyền lực chưa chắc đã giải phóng xã hội khỏi nguy cơ tập trung quyền lực và cải cách bảo vệ được trật tự nếu không thay đổi cấu trúc quyền lực; nhưng cải cách có thể kiến tạo nếu nó từng bước làm cho quyền lực minh bạch hơn, chịu trách nhiệm hơn và có thể thay thế hơn.

Đây là cách Hưng Quốc vượt qua sự lựa chọn nhị nguyên giữa “cách mạng” và “cải cách”.

Không phải hỏi trước:

Cách mạng hay cải cách?

Mà phải hỏi:

Xã hội đang cần phá bỏ điều gì, xây dựng điều gì, và cơ chế nào bảo đảm rằng quyền lực sau thay đổi không tái tạo vấn đề cũ dưới một hình thức mới?

12. Kết luận chương

Từ 1905 đến Tháng Mười 1917, Lenin đi từ bài học của một cuộc cách mạng chưa thành công đến một chiến lược giành chính quyền trong một cuộc khủng hoảng nhà nước sâu sắc.

1905 cho ông bài học về sức mạnh của quần chúng và giới hạn của một phong trào thiếu tổ chức.

Tháng Hai 1917 cho ông thấy một chế độ có thể sụp đổ nhưng câu hỏi quyền lực vẫn chưa được giải quyết.

Tháng Tư đặt ra chiến lược mới: kiên trì thuyết phục quần chúng, đấu tranh ảnh hưởng trong các Xô viết và chuẩn bị cho việc chuyển quyền lực.

Tháng Mười biến câu hỏi lý luận thành hành động chính trị.

Nhưng lịch sử không kết thúc ở Tháng Mười.

Nó bắt đầu một chương mới.

Bởi câu hỏi:

“Làm thế nào để giành chính quyền?”

sẽ nhanh chóng phải nhường chỗ cho câu hỏi khó hơn:

“Nhà nước mới sẽ vận hành như thế nào?”

Và đó chính là điểm chuyển từ cách mạng sang nhà nước.

Lenin đã dành rất nhiều sức lực để giải quyết bài toán phá vỡ quyền lực cũ.

Hưng Quốc không phủ nhận bài toán ấy.

Nhưng Hưng Quốc đặt thêm một bài toán:

Một quốc gia không chỉ cần một lực lượng đủ sức làm cách mạng. Nó cần một thể chế đủ sức ngăn bất kỳ lực lượng nào biến thắng lợi cách mạng thành quyền lực không có giới hạn.

Từ đây, cuộc đối thoại không còn chỉ là:

Cách mạng hay cải cách?

Nó chuyển sang câu hỏi sâu hơn:

Nhà nước là gì, và quyền lực nhà nước thuộc về ai?

Đó là câu hỏi của chương tiếp theo:

CHƯƠNG IV

NHÀ NƯỚC VÀ CÁCH MẠNG

Nhà nước là công cụ của giai cấp hay là thiết chế của quốc gia?

Hoàng Phong Nhã 

Read more »

CHƯƠNG 2 - ĐỐI THOẠI VỚI V.I. LENIN - LÀM GÌ?

 CHƯƠNG II

“LÀM GÌ?”

Đảng tiên phong, ý thức chính trị và câu hỏi: Ai có quyền dẫn đường cho nhân dân?

Năm 1902, Vladimir Ilyich Lenin công bố What Is to Be Done? — Burning Questions of Our Movement. Đây là một trong những văn bản quan trọng nhất để hiểu quá trình hình thành tư duy chính trị của Lenin trước Cách mạng Tháng Mười.

Tác phẩm không được viết bởi một người đang đứng đầu nhà nước. Lenin khi ấy vẫn là một nhà hoạt động cách mạng trong điều kiện nước Nga Nga hoàng, nơi các tổ chức chính trị đối lập chịu sự đàn áp và phong trào xã hội dân chủ Nga còn phân tán. Vì vậy, câu hỏi “Làm gì?” trước hết là một câu hỏi về cách biến một phong trào xã hội còn rời rạc thành một lực lượng chính trị có khả năng hành động thống nhất.

Nhưng chính từ câu hỏi ấy, Lenin đi tới một vấn đề lớn hơn quan hệ giữa quần chúng và lực lượng tiên phong, giữa kinh nghiệm tự phát và ý thức chính trị, giữa tổ chức và quyền lực.

Đó cũng là nơi cuộc đối thoại với Hưng Quốc bắt đầu trở nên thực sự có ý nghĩa.

Bởi Hưng Quốc Học không phủ nhận nhu cầu tổ chức. Ngược lại, một dân tộc muốn mạnh phải có khả năng tổ chức sức mạnh của mình. Nhưng Hưng Quốc đặt thêm một câu hỏi mà mọi tổ chức quyền lực đều phải đối diện:

Tổ chức để làm cho nhân dân mạnh lên, hay tổ chức để một bộ phận nhỏ có quyền quyết định thay cho nhân dân?

Muốn trả lời câu hỏi ấy, trước hết phải trở lại với Lenin.

I. BỐI CẢNH CỦA “LÀM GÌ?”

Nước Nga đầu thế kỷ XX là một xã hội đang chuyển động mạnh. Công nghiệp hóa phát triển tại một số trung tâm, giai cấp công nhân hình thành và các cuộc đình công gia tăng, trong khi đại bộ phận dân cư vẫn là nông dân. Chế độ Nga hoàng duy trì một hệ thống chính trị chuyên chế, còn các tổ chức Marxist hoạt động trong điều kiện đàn áp và nhiều khi phải hoạt động bí mật.

Phong trào xã hội dân chủ Nga vì thế đứng trước một vấn đề kép. Một mặt, những mâu thuẫn xã hội đang tạo ra một nguồn năng lượng chính trị mới mặt khác, lực lượng chính trị có khả năng tổ chức nguồn năng lượng ấy vẫn còn yếu và phân tán.

Trong hoàn cảnh đó xuất hiện tranh luận giữa những người Marxist Nga về phương hướng của phong trào. Một khuynh hướng mà Lenin gọi là “Economism” nhấn mạnh cuộc đấu tranh kinh tế của công nhân và sự phát triển tự nhiên của phong trào. Lenin cho rằng chỉ dựa vào những cuộc đấu tranh kinh tế hàng ngày thì chưa đủ để hình thành một phong trào chính trị có khả năng đối đầu với toàn bộ chế độ. Trong What Is to Be Done?, ông vì vậy nhấn mạnh việc mở rộng cuộc đấu tranh sang lĩnh vực chính trị, phát triển ý thức xã hội chủ nghĩa và xây dựng một tổ chức cách mạng có khả năng hoạt động trên quy mô toàn quốc.

Điểm xuất phát của Lenin vì vậy khá cụ thể không phải làm thế nào để một số người có thể nói về cách mạng, mà làm thế nào để một phong trào xã hội có thể trở thành một lực lượng chính trị có tổ chức.

II. TỰ PHÁT VÀ Ý THỨC: LENIN MUỐN GIẢI QUYẾT VẤN ĐỀ GÌ?

Một trong những luận điểm nổi tiếng nhất của What Is to Be Done? là sự phân biệt giữa tính tự phát của phong trào công nhân và ý thức chính trị mà Lenin cho rằng cần được phát triển có chủ đích.

Lenin không phủ nhận giá trị của những cuộc đấu tranh tự phát. Ngược lại, ông xem phong trào công nhân là nguồn sức mạnh thực tế của cuộc đấu tranh xã hội. Điều ông phản đối là quan niệm cho rằng những kinh nghiệm đấu tranh kinh tế hàng ngày tự chúng sẽ tất yếu dẫn tới một ý thức chính trị xã hội chủ nghĩa hoàn chỉnh.

Một công nhân đấu tranh để tăng lương đang bảo vệ quyền lợi của mình. Nhưng từ yêu cầu tiền lương đến nhận thức về cấu trúc nhà nước, quan hệ giai cấp và chương trình thay đổi xã hội là một quá trình phức tạp hơn. Lenin vì vậy nhấn mạnh vai trò của lý luận, giáo dục chính trị, báo chí và những người cách mạng có tổ chức.

Đây là một luận điểm có sức mạnh nhất định. Kinh nghiệm của một cá nhân không tự động trở thành nhận thức về toàn bộ hệ thống. Một người có thể biết rất rõ vấn đề của mình nhưng chưa chắc nhìn thấy mối quan hệ giữa vấn đề ấy với những vấn đề của xã hội rộng lớn hơn.

Lenin muốn giải quyết khoảng cách đó bằng chính trị có tổ chức.

Nhưng ở đây đã xuất hiện câu hỏi khó nhất nếu một lực lượng tự nhận mình có ý thức chính trị cao hơn quần chúng, ai sẽ xác định giới hạn của quyền lãnh đạo lực lượng ấy?

Đó là câu hỏi mà Lenin đặt ra chưa đầy đủ, nhưng lịch sử sau này buộc phải đặt ra rất gay gắt.

III. TỪ Ý THỨC ĐẾN ĐẢNG TIÊN PHONG

Trong What Is to Be Done?, ông chủ trương xây dựng một tổ chức những người cách mạng chuyên nghiệp, có khả năng hoạt động trong điều kiện bí mật, có sự phối hợp trên toàn nước Nga và có kỷ luật đủ để chống lại sự đàn áp của chính quyền Nga hoàng. Lenin đồng thời nhấn mạnh vai trò của một tờ báo chính trị toàn Nga như một phương tiện liên kết các nhóm địa phương thành một phong trào thống nhất. Những yếu tố này cần được nhìn trong đúng hoàn cảnh lịch sử.

Lenin không đang thiết kế một hiến pháp cho một nhà nước đã ổn định. Ông đang tìm cách xây dựng một tổ chức cách mạng trong một chế độ mà hoạt động chính trị đối lập bị hạn chế nghiêm trọng. Vì vậy, tính bí mật, tính chuyên nghiệp, sự tập trung và kỷ luật có một cơ sở thực tế nhất định.

Đây cũng là điểm cần tránh một cách đọc hồi cố.

Đảng cách mạng năm 1902 không đồng nhất với bộ máy nhà nước Xô viết sau năm 1917.

Tuy nhiên, giữa chúng vẫn có một mối liên hệ tư tưởng: Lenin ngày càng coi trọng khả năng của một tổ chức chính trị có kỷ luật trong việc biến sức mạnh xã hội phân tán thành hành động có mục tiêu.

Một nghiên cứu về Lenin và vấn đề đảng cũng cho thấy tranh luận từ Where to Begin? năm 1901 qua What Is to Be Done? năm 1902 đến One Step Forward, Two Steps Back năm 1904 không chỉ là tranh luận kỹ thuật về cơ cấu tổ chức, mà gắn với những bất đồng sâu hơn về chiến lược chính trị và cách thức xây dựng phong trào.

Do đó, tổ chức đối với Lenin không phải vấn đề phụ của cách mạng; nó là điều kiện để cách mạng có thể hành động.

IV. TỔ CHỨC KHÔNG CHỈ LÀ BỘ MÁY: TRƯỜNG HỢP ISKRA

Vai trò của Iskra giúp làm rõ cách Lenin suy nghĩ về tổ chức.

Tờ báo không chỉ nhằm truyền bá tư tưởng Marxist. Lenin muốn nó trở thành phương tiện liên kết các nhóm địa phương, tạo ra một không gian thảo luận chung và từng bước xây dựng mạng lưới có khả năng phối hợp hành động trên toàn nước Nga. Trong What Is to Be Done?, ông dành sự chú ý đáng kể cho vấn đề báo chí chính trị toàn Nga chính vì chức năng tổ chức đó.

Điều này cho thấy Lenin nhìn thấy một quy luật quan trọng của sức mạnh chính trị những cá nhân có cùng bất mãn chưa tạo thành một lực lượng; họ cần thông tin chung, ngôn ngữ chung, mục tiêu chung và khả năng phối hợp.

Ở điểm này, tư duy của Lenin có giá trị vượt khỏi hoàn cảnh cách mạng Nga. Mọi phong trào xã hội lớn đều phải giải quyết vấn đề tương tự: làm thế nào kết nối những người đang phân tán thành một năng lực hành động chung.

Nhưng chính năng lực kết nối ấy cũng tạo ra một quyền lực mới.

Ai kiểm soát thông tin có thể ảnh hưởng đến cách một tổ chức hiểu thực tế. Ai kiểm soát mạng lưới tổ chức có thể ảnh hưởng đến việc vấn đề nào được đưa lên hàng đầu. Và ai kiểm soát quá trình hình thành quyết định có thể dần trở thành người quyết định thay cho những người mà tổ chức tuyên bố đại diện.

Vì thế, tổ chức tạo ra sức mạnh nhưng cũng tạo ra khả năng tập trung quyền lực.

Đây là vấn đề mà Hưng Quốc Học phải tiếp nhận từ Lenin nhưng đồng thời phải đặt ra một giới hạn khác.

V. CHUYÊN NGHIỆP HÓA VÀ KHOẢNG CÁCH GIỮA NGƯỜI TỔ CHỨC VỚI NGƯỜI ĐƯỢC TỔ CHỨC

Khái niệm “những nhà cách mạng chuyên nghiệp” là một phần quan trọng trong mô hình Lenin.

Trong hoàn cảnh hoạt động bí mật, việc có những người dành toàn bộ thời gian và năng lực cho công việc tổ chức là điều dễ hiểu. Một phong trào bị cảnh sát theo dõi, các tổ chức có thể bị giải tán và những người hoạt động có nguy cơ bị bắt giữ không thể chỉ dựa vào những hoạt động bán thời gian.

Nhưng chuyên nghiệp hóa cũng tạo ra một vấn đề mà mọi tổ chức phức tạp đều gặp phải.

Người có nhiều thời gian hơn sẽ tích lũy nhiều kinh nghiệm hơn. Người có nhiều kinh nghiệm hơn thường có nhiều thông tin hơn. Người có nhiều thông tin hơn có khả năng ảnh hưởng đến quyết định nhiều hơn.

Từ đó có thể hình thành khoảng cách giữa người tổ chức và người được tổ chức.

Khoảng cách ấy không nhất thiết là tiêu cực. Xã hội hiện đại cần chuyên gia, nhà quản trị và những người có năng lực tổ chức. Vấn đề chỉ xuất hiện khi chuyên môn biến thành đặc quyền và đặc quyền trở thành quyền lực không chịu kiểm soát.

Đây là điểm mà Hưng Quốc Học không phủ nhận Lenin mà đặt thêm một tầng thể chế:

Xã hội cần người có năng lực dẫn dắt, nhưng năng lực dẫn dắt không được trở thành quyền sở hữu quyền lực.

VI. “TỰ DO PHÊ BÌNH” VÀ RANH GIỚI CỦA BẤT ĐỒNG

Một vấn đề khác trong What Is to Be Done? là tranh luận về “freedom of criticism”.

Lenin phản đối điều ông xem là việc sử dụng khẩu hiệu tự do phê bình để làm suy yếu nền tảng lý luận của phong trào xã hội dân chủ cách mạng. Tác phẩm mở đầu bằng chính cuộc tranh luận về “giáo điều và tự do phê bình”.

Có thể hiểu lập luận của Lenin từ một nỗi lo thực tế: một phong trào đang cố xây dựng lực lượng chung không thể coi mọi khác biệt là ngang nhau, bởi một số tranh luận có thể thực sự làm thay đổi mục tiêu chiến lược của phong trào.

Nhưng chính ở đây cần phân biệt hai vấn đề, phê bình một chính sách không đồng nghĩa với phủ nhận mục tiêu chung.

Bất đồng không đồng nghĩa với phá hoại. Cạnh tranh chính trị không đồng nghĩa với bạo lực chống lại tổ chức.

Nếu tất cả được gộp thành một khái niệm “chống lại phong trào”, tổ chức sẽ mất khả năng nhận thông tin từ bên trong về những sai lầm của chính mình.

Hưng Quốc Học vì thế không đặt “tự do phê bình” đối lập với “tổ chức”. Ngược lại, nó xem phản biện có tổ chức và có trách nhiệm là một thành phần của năng lực tổ chức trưởng thành.

Một tổ chức mạnh không phải tổ chức không có bất đồng, mà là tổ chức có khả năng xử lý bất đồng mà không tan rã và không biến bất đồng thành tội lỗi.

VII. RANH GIỚI QUAN TRỌNG NHẤT: DẪN ĐƯỜNG HAY THAY THẾ?

Đến đây có thể xác định rõ hơn điều Lenin muốn và điều Hưng Quốc muốn.

Lenin xuất phát từ một vấn đề của cách mạng:

Phong trào quần chúng cần một lực lượng có tổ chức, có lý luận và có khả năng dẫn dắt để biến sức mạnh tự phát thành hành động chính trị có mục tiêu.

Hưng Quốc xuất phát từ một vấn đề của kiến quốc:

Một dân tộc cần những tổ chức và người lãnh đạo có năng lực, nhưng chính người dân phải ngày càng có khả năng hiểu, kiểm soát và thay thế những người lãnh đạo ấy.

Hai quan điểm gặp nhau ở một điểm xã hội không thể mạnh nếu không có tổ chức.

Nhưng chúng khác nhau ở điểm quyết định Lenin nhấn mạnh năng lực của lực lượng tiên phong trong việc đưa phong trào đến mục tiêu cách mạng.

Hưng Quốc nhấn mạnh quá trình nâng cao năng lực của toàn dân để lực lượng tiên phong không trở thành lực lượng độc quyền định nghĩa mục tiêu của xã hội.

Nói cách khác Lenin cần một đội tiên phong để dẫn dắt cách mạng. Hưng Quốc cần một dân tộc đủ trưởng thành để không phải phụ thuộc vĩnh viễn vào một đội tiên phong.

Đây là một trong những ranh giới căn bản của hai hệ tư tưởng.

VIII. PHẢN ĐỀ: KHÔNG CÓ TỔ CHỨC THÌ DÂN CHỦ CŨNG CÓ THỂ BẤT LỰC

Tuy nhiên, không thể biến sự khác biệt này thành một kết luận đơn giản rằng “Hưng Quốc đúng còn Lenin sai”.

Nếu không có tổ chức, sức mạnh xã hội có thể bị phân tán. Một xã hội có hàng triệu người bất mãn nhưng không có khả năng phối hợp có thể không tạo ra được thay đổi chính trị nào.

Đó là đóng góp quan trọng của Lenin đối với tư duy chính trị hiện đại ông nhấn mạnh năng lực hành động tập thể.

Hưng Quốc Học tiếp nhận điểm đó.

Nhưng bổ sung một nguyên tắc tổ chức phải làm tăng năng lực tự chủ của xã hội, chứ không làm giảm nó.

Vì vậy, vấn đề không phải là có lãnh đạo hay không, mà là lãnh đạo phục vụ quá trình trưởng thành của xã hội hay làm cho xã hội phụ thuộc vào lãnh đạo?

Không phải có tổ chức hay không, mà là tổ chức thuộc về xã hội hay xã hội bị tổ chức sở hữu?

Đây mới là đường biên mà Hưng Quốc cần xác lập.

IX. TỪ “ĐẢNG TIÊN PHONG” ĐẾN “DÂN CHÍ”

Từ đây xuất hiện một khác biệt sâu hơn giữa Lenin và Hưng Quốc.

Lenin giải quyết bài toán thiếu năng lực chính trị của phong trào bằng việc xây dựng một lực lượng tiên phong có tổ chức.

Hưng Quốc Học muốn giải quyết bài toán ấy ở tầng xã hội rộng hơn: nâng cao Dân Chí.

Dân Chí không có nghĩa mọi người đều phải trở thành nhà lý luận hay chuyên gia chính trị. Nó có nghĩa người dân có đủ năng lực để hiểu quyền của mình, nhận diện lợi ích của mình, kiểm chứng thông tin, chất vấn người đại diện, tham gia vào các quyết định chung và thay đổi người đại diện khi cần thiết.

Theo cách đó, Hưng Quốc không phủ nhận vai trò của lãnh đạo mà thay đổi mục tiêu của lãnh đạo.

Lãnh đạo không nhằm làm cho dân phụ thuộc vào người lãnh đạo, mà phải làm cho dân càng ngày càng có khả năng tự mình quyết định.

Đây là điểm khác nhau căn bản.

Trong mô hình Leninist, vấn đề trung tâm là làm sao có một lực lượng đủ ý thức và tổ chức để dẫn dắt cách mạng.

Trong Hưng Quốc Học, vấn đề trung tâm là làm sao tạo ra một xã hội trong đó Dân Chí đủ cao để không một lực lượng nào có thể độc quyền tri thức chính trị và tự nhận mình là người duy nhất hiểu lợi ích của quốc gia.

X. ĐỐI THOẠI LENIN – HƯNG QUỐC

Lenin: Một phong trào không có tổ chức sẽ không thể giành được quyền lực.

Hưng Quốc: Điểm ấy tôi đồng ý. Nhưng giành được quyền lực chỉ là một nửa của bài toán.

Lenin: Không có quyền lực thì không thể thay đổi cấu trúc xã hội.

Hưng Quốc: Đúng. Nhưng sau khi có quyền lực, vấn đề lớn hơn xuất hiện: ai kiểm soát người đang nắm quyền?

Lenin: Nếu lực lượng tiên phong đại diện cho lợi ích của người lao động thì nó có cơ sở chính trị để lãnh đạo.

Hưng Quốc: Tôi không phủ nhận nhu cầu lãnh đạo. Tôi chỉ không muốn biến quyền lãnh đạo thành quyền xác định thay cho nhân dân, tự ý nhân danh  đâu là lợi ích của nhân dân.

Lenin: Nhưng nếu mọi người đều có quyền quyết định mọi vấn đề thì làm sao có thể hành động thống nhất?

Hưng Quốc: Không phải mọi người đều quyết định mọi việc. Tôi muốn có phân công, chuyên môn và lãnh đạo. Nhưng người có quyền quyết định phải chịu trách nhiệm trước những người trao quyền cho họ, và phải có khả năng bị kiểm soát hoặc thay thế.

Lenin: Anh đặt kiểm soát quyền lực rất cao.

Hưng Quốc: Bởi tôi cho rằng đó là phần còn thiếu của bài toán cách mạng.

Tổ chức tạo ra sức mạnh, nhưng thể chế phải bảo đảm sức mạnh ấy không trở thành đặc quyền, trở nên dẫm bước chân củ mà anh đã chỉ trích ,

Tôi không muốn một dân tộc mãi cần một đội tiên phong. Phải bảo đảm lợi ích chung . Đúng vai trò làm chủ của họ. 

Tôi muốn đội tiên phong cuối cùng làm được điều quan trọng nhất giúp dân tộc trưởng thành đến mức có thể tự dẫn đường cho chính mình.

XI. QUY LUẬT VẬN HÀNH

Từ Lenin có thể rút ra một quy luật quan trọng:

Sức mạnh xã hội không tự động trở thành sức mạnh chính trị; muốn hành động chung phải có tổ chức.

Nhưng Hưng Quốc bổ sung một nguyên tắc thứ hai:

Tổ chức càng có khả năng tập trung sức mạnh thì càng phải chịu sự kiểm soát của xã hội.

Hai quy luật này không phủ định nhau. Chúng tạo thành hai chiều của một hệ thống trưởng thành:

Tổ chức để tạo sức mạnh. Kiểm soát để bảo vệ tự do. Lãnh đạo để hành động. Phản biện để sửa sai. Chuyên môn để nâng cao năng lực.

Dân Chí để ngăn chuyên môn biến thành đặc quyền.

Đây chính là điểm Hưng Quốc chuyển từ bài toán cách mạng sang bài toán kiến quốc.

XII. KẾT LUẬN CHƯƠNG II

What Is to Be Done? cho thấy một Lenin rất quan trọng: Lenin của ý thức chính trị và tổ chức cách mạng.

Ông nhìn thấy một sự thật mà mọi phong trào chính trị đều phải đối diện: những người cùng bất mãn chưa tạo thành một lực lượng; muốn hành động chung cần lý luận, thông tin, tổ chức, phối hợp và kỷ luật.

Đó là đóng góp quan trọng của Lenin.

Nhưng chính sức mạnh ấy tạo ra vấn đề thứ hai.

Khi một tổ chức trở thành lực lượng có khả năng dẫn dắt xã hội, nó không chỉ sở hữu năng lực hành động mà còn có thể tích lũy năng lực định nghĩa mục tiêu, lợi ích và đường lối của xã hội.

Đây là nơi ranh giới giữa lãnh đạo và thay thế, giữa đại diện và độc quyền đại diện, trở thành vấn đề quyết định.

Lenin muốn xây dựng một lực lượng đủ mạnh để đưa cách mạng đến thắng lợi.

Hưng Quốc Học muốn xây dựng một xã hội đủ mạnh để không cần một lực lượng nào độc quyền quyền lực và chân lý chính trị.

Hai bên không đối lập ở nhu cầu tổ chức.

Họ khác nhau ở đích đến của tổ chức.

Với Lenin, tổ chức là phương tiện để tạo ra lực lượng cách mạng có khả năng giành và thực thi quyền lực.

Với Hưng Quốc, tổ chức phải là phương tiện để nâng cao năng lực của con người và xã hội, còn quyền lực luôn phải nằm trong một cấu trúc pháp quyền có khả năng kiểm soát, thay thế và giới hạn người cầm quyền.

Đó là ranh giới đầu tiên cần được giữ thật rõ trong toàn bộ cuộc đối thoại:

Lenin đặt câu hỏi: làm thế nào để một lực lượng cách mạng đủ mạnh để thay đổi lịch sử?

Hưng Quốc đặt thêm câu hỏi: làm thế nào để sau khi thay đổi lịch sử, chính lực lượng ấy không trở thành quyền lực đứng trên lịch sử và đứng trên nhân dân?

Chương sau sẽ đưa câu hỏi này từ lý luận tổ chức vào chính lịch sử cách mạng Nga:

CHƯƠNG III

CÁCH MẠNG HAY CẢI CÁCH?

Từ 1905 đến Tháng Mười 1917

Ở đó, vấn đề không còn chỉ là “tổ chức thế nào?”, mà chuyển sang câu hỏi khó hơn:

Khi lịch sử mở ra một cơ hội cách mạng, Lenin lựa chọn hành động như thế nào — và đâu là ranh giới giữa thay đổi căn bản và việc sử dụng khủng hoảng để giành quyền lực?

Hoàng Phong Nhã 

Read more »

CHƯƠNG I - ĐỐI THOẠI VỚI V.I. LENIN - LENIN LÀ AI?

CHƯƠNG I

LENIN LÀ AI?

Từ người học Marx đến nhà cách mạng tổ chức quyền lực

Có một cách hiểu Lenin khá phổ biến: Lenin là người kế tục Marx, lãnh đạo Bolshevik, làm Cách mạng Tháng Mười và trở thành người sáng lập nhà nước Xô viết.

Những điều đó đúng về mặt khái quát.

Nhưng chúng chưa trả lời được câu hỏi quan trọng nhất vì sao lại xuất hiện một Lenin?

Marx đã viết về chủ nghĩa tư bản, đấu tranh giai cấp, cách mạng và sự biến đổi của xã hội. Nhưng Marx không để lại một bản thiết kế hoàn chỉnh cho một đảng cách mạng hoạt động bí mật trong một đế chế chuyên chế, giành chính quyền giữa chiến tranh, nội chiến và khủng hoảng nhà nước.

Lenin phải giải bài toán ấy trong thực tế, vì vậy, Lenin không đơn giản là “Marx của nước Nga”.

Ông là người đọc chủ nghĩa Marx trong điều kiện nước Nga, biến một hệ thống lý luận thành một phương pháp tổ chức chính trị, rồi đưa phương pháp ấy vào cuộc đấu tranh giành quyền lực.

Chính ở bước chuyển đó, Lenin trở thành Lenin.

I. TỪ MỘT NGƯỜI TRẺ NGA ĐẾN NHÀ CÁCH MẠNG

Lenin sinh năm 1870 trong Đế quốc Nga, một xã hội vừa có những thành tựu hiện đại hóa nhất định vừa mang những đặc điểm rất khác Tây Âu.

Nước Nga có công nghiệp phát triển nhanh ở một số trung tâm, nhưng phần lớn dân cư vẫn là nông dân. Chế độ Nga hoàng duy trì một cấu trúc chính trị chuyên chế. Những vấn đề về đất đai, dân tộc, công nghiệp hóa, lao động và chiến tranh cùng tồn tại trong một xã hội đang biến đổi mạnh.

Đây là môi trường quan trọng để hiểu Lenin. Ông không trưởng thành trong một nền dân chủ nghị viện ổn định. Ông cũng không đứng trước một xã hội mà chủ nghĩa tư bản đã phát triển đến mức mà Marx từng quan sát ở Anh.

Lenin phải trả lời một câu hỏi mà Marx chưa viết tới :

Nếu một cuộc cách mạng xã hội chủ nghĩa được dự kiến trong một xã hội như nước Nga, thì lực lượng nào sẽ tổ chức nó, bằng phương thức nào và trong điều kiện chính trị nào?

Đây là nơi Lenin bắt đầu khác biệt.

II. MARX LÀ ĐIỂM XUẤT PHÁT, NHƯNG KHÔNG PHẢI ĐIỂM KẾT THÚC

Lenin tự xem mình là người Marxist, điều này không có nghĩa ông chỉ lặp lại Marx. Lenin đọc Marx trong một thời đại khác.

Marx viết phần lớn tác phẩm quan trọng của mình trong thế kỷ XIX, trước khi những biến động lớn của chủ nghĩa đế quốc, chiến tranh thế giới và sự phát triển của các phong trào công nhân đầu thế kỷ XX diễn ra.

Lenin tiếp nhận từ Marx nhiều nền tảng cách nhìn lịch sử thông qua quan hệ xã hội và kinh tế; phân tích mâu thuẫn giai cấp; phê phán chủ nghĩa tư bản; vai trò lịch sử của đấu tranh chính trị; khả năng biến đổi căn bản các quan hệ xã hội.

Nhưng Lenin đưa thêm một vấn đề vào trung tâm tổ chức chính trị, đây là một bước chuyển rất quan trọng.

Marx đặt nhiều câu hỏi về:

xã hội vận động như thế nào?

Lenin ngày càng quan tâm đến một lực lượng chính trị phải tổ chức như thế nào để can thiệp vào sự vận động ấy?

Từ đây, lý luận không còn chỉ là cách giải thích thế giới.

Nó trở thành công cụ tổ chức hành động.

III. “LÀM GÌ?” – CÂU HỎI ĐƯA LENIN ĐẾN VỚI ĐẢNG

Năm 1902, Lenin xuất bản What Is to Be Done?

Đây là một trong những văn bản quan trọng nhất để hiểu Lenin trước Cách mạng Tháng Mười.

Trong tác phẩm này, Lenin tranh luận về quan hệ giữa phong trào công nhân tự phát và ý thức chính trị có tổ chức. Ông cho rằng phong trào công nhân tự phát không tự nó tạo ra đầy đủ ý thức xã hội chủ nghĩa; do đó cần một tổ chức cách mạng có những người hoạt động chuyên nghiệp, có tổ chức và kỷ luật.

Điều đáng chú ý không chỉ nằm ở kết luận, mà nằm ở cách Lenin đặt vấn đề. Ông không chờ lịch sử tự động tạo ra lực lượng cách mạng. Ông muốn tổ chức lực lượng có khả năng tác động vào lịch sử.

Đây là một bước chuyển căn bản từ giải thích lịch sử sang tổ chức chủ thể của lịch sử.

Đảng đối với Lenin vì vậy không chỉ là một nhóm tranh cử, mà là một tổ chức chính trị có mục tiêu lịch sử.

Trong điều kiện nước Nga chuyên chế, Lenin cho rằng tổ chức ấy phải có tính tập trung, kỷ luật và khả năng hoạt động trong điều kiện bất hợp pháp. Chính hoàn cảnh này là một phần quan trọng để hiểu tại sao mô hình tổ chức Bolshevik hình thành theo hướng khác với các đảng nghị viện Tây Âu.

Nhưng ở đây đã xuất hiện một câu hỏi mà Hưng Quốc Học không thể bỏ qua:

Một tổ chức được xây dựng để chống lại một chế độ chuyên chế sẽ như thế nào khi chính nó trở thành người nắm nhà nước?

Đây sẽ là một trong những câu hỏi xuyên suốt cuốn sách.

IV. LENIN KHÔNG CHỈ LÀ NHÀ LÝ LUẬN

Có những nhà tư tưởng viết về cách mạng nhưng không trực tiếp lãnh đạo một cuộc cách mạng.

Lenin thì khác, Ông vừa viết, vừa tổ chức, vừa tranh luận, vừa hành động.

Điều đó tạo nên một đặc điểm rất riêng trong tư tưởng Lenin tính thực hành cực mạnh. Một luận điểm không chỉ được đánh giá bằng sự chặt chẽ về lý thuyết.

Nó còn được đánh giá bằng khả năng tổ chức → huy động → hành động → giành quyền lực → duy trì quyền lực.

Năm 1917 cho thấy đặc điểm ấy rõ nhất.

Sau Cách mạng Tháng Hai, Nga tồn tại tình trạng mà Lenin gọi là “hai chính quyền” — Chính phủ Lâm thời bên cạnh các Xô viết.

Trong The Dual Power, viết tháng 4 năm 1917, Lenin viết:

“The basic question of every revolution is that of state power.” Có thể dịch là “Vấn đề cơ bản của mọi cuộc cách mạng là vấn đề quyền lực nhà nước.”

Đây là một câu rất quan trọng đối với việc đọc Lenin.

Bởi nó cho thấy ông không xem cách mạng chủ yếu là sự thay đổi ý thức.

Cách mạng cuối cùng phải giải quyết ai có quyền quyết định, quyền lực nằm ở đâu, cơ chế nào kiểm soát nó, lực lượng nào có khả năng thực hiện quyết định ấy?

Lenin vì thế là một nhà tư tưởng của quyền lực chính trị theo nghĩa rất thực tế.

V. THÁNG TƯ 1917: LENIN TRƯỚC MỘT NƯỚC NGA ĐANG MỞ RA

Một trong những thời điểm cho thấy rõ nhất Lenin là ai chính là khi ông trở lại Petrograd vào tháng 4 năm 1917.

“Luận cương Tháng Tư” của ông không đơn giản là một chương trình chính trị đã được chuẩn bị trong trạng thái tĩnh, mà là phản ứng trước một tình thế lịch sử mới.

Lenin nhìn thấy sự tồn tại đồng thời của Chính phủ Lâm thời và các Xô viết. Ông cho rằng tình trạng ấy không thể ổn định lâu dài và đặt mục tiêu chuyển quyền lực về phía các Xô viết.

Điều đặc biệt là ngay trong nội bộ Bolshevik, những luận điểm của Lenin không được tiếp nhận hoàn toàn ngay lập tức. Chính Letters on Tactics của Lenin ghi nhận rằng các luận điểm tháng Tư đã gây ra những khác biệt trong nội bộ Bolshevik và trong ban biên tập Pravda.

Chi tiết này rất đáng chú ý.

Nó cho thấy Lenin không bước vào năm 1917 với một đảng hoàn toàn đồng nhất đang chờ ông ra lệnh. Ông phải thuyết phục, tranh luận và định hướng lại chính tổ chức của mình.

Đây là mặt thường bị bỏ qua khi Lenin được mô tả như một nhà độc tài đã biết trước toàn bộ lịch sử, thực tế phức tạp hơn. Lenin là một nhà tổ chức có khả năng điều chỉnh chiến lược rất nhanh khi hoàn cảnh thay đổi.

Nhưng chính khả năng ấy cũng đặt ra một câu hỏi:

Một tổ chức càng hiệu quả trong việc tập trung hành động thì càng cần cơ chế nào để kiểm soát khả năng tập trung ấy?

VI. LENIN VÀ “QUYỀN LỰC CỦA XÔ VIẾT”

Trong năm 1917, Lenin không đơn giản kêu gọi thay một chính phủ bằng một chính phủ khác.

Ông đưa ra một mô hình quyền lực khác: quyền lực của các Xô viết.

Trong Letters on Tactics, ông nhấn mạnh rằng nhiệm vụ trước mắt là đấu tranh giành ảnh hưởng trong các Xô viết và nhấn mạnh công việc giải thích, thuyết phục quần chúng.

Trong The Dual Power, Lenin mô tả Xô viết như một hình thức quyền lực xuất hiện từ sáng kiến trực tiếp của quần chúng cách mạng, khác với kiểu nhà nước nghị viện thông thường.

Đây là điểm cần đọc Lenin một cách công bằng.

Lenin không bắt đầu từ ý tưởng “một nhóm nhỏ muốn cai trị thay cho nhân dân.”. Trong lý luận của ông, vấn đề là tạo ra một hình thức quyền lực mà ông tin có thể biểu hiện lợi ích của công nhân và nông dân, nhưng từ đây xuất hiện một khoảng cách giữa ý tưởng đại diện và cấu trúc quyền lực thực tế.

Ai xác định Xô viết thực sự đại diện cho ai? Ai quyết định khi Xô viết và Đảng Bolshevik ?

Nếu một lực lượng chính trị chiếm ưu thế trong các Xô viết, nó có còn chỉ là một lực lượng trong xã hội hay đã trở thành trung tâm của nhà nước? .Đây là những câu hỏi lịch sử không thể giải quyết chỉ bằng khẩu hiệu “quyền lực thuộc về nhân dân”.

Bởi mọi chế độ đều có thể nói nhân dân là chủ thể.

Vấn đề quan trọng hơn là:

Nhân dân có những cơ chế cụ thể nào để thay đổi người đại diện, phản đối quyết định và kiểm soát người đang nhân danh mình?

Đây là nơi Hưng Quốc Học bắt đầu đặt câu hỏi khác Lenin.

VII. LENIN VÀ NHÀ NƯỚC: MỘT NGHỊCH LÝ LỚN

Năm 1917, Lenin viết State and Revolution.

Tác phẩm được viết tháng 8–9 năm 1917 và xuất bản lần đầu năm 1918.

Trong đó, Lenin trở lại Marx và Engels để phân tích nhà nước như một thiết chế gắn với sự thống trị giai cấp. Ông không xem nhà nước hiện hữu là một cấu trúc trung lập đứng trên các xung đột xã hội.

Đồng thời, ông hình dung một quá trình trong đó nhà nước của giai cấp công nhân cuối cùng sẽ mất dần chức năng cưỡng chế khi những đối kháng giai cấp biến mất.

Ở đây xuất hiện một nghịch lý rất lớn.

Muốn tiến tới một xã hội trong đó nhà nước không còn là công cụ áp bức, phải sử dụng một quyền lực nhà nước mạnh trong thời kỳ chuyển tiếp.

Đó là một trong những điểm khó nhất của lý luận Lenin.

Hưng Quốc Học phải giữ câu hỏi này ở trạng thái mở:

Nếu quyền lực được tập trung để phá bỏ một trật tự cũ, điều gì bảo đảm rằng quyền lực ấy sẽ tự thu hẹp khi mục tiêu đã thay đổi?

Nếu một nhà nước cách mạng nói rằng nó chỉ là công cụ tạm thời, ai có quyền xác định khi nào “thời kỳ tạm thời” đã kết thúc?

Nếu những người đang nắm quyền chính là người giải thích rằng điều kiện khách quan vẫn đòi hỏi quyền lực tập trung, cơ chế nào có thể buộc họ chuyển giao hoặc giới hạn quyền lực?

Đây không phải câu hỏi riêng của Lenin, mà là câu hỏi của mọi dự án chính trị đặt mục tiêu lớn lên trên giới hạn quyền lực.

VIII. LENIN VÀ KHẢ NĂNG THAY ĐỔI CHÍNH SÁCH

Một sai lầm khác là hình dung Lenin như một người chỉ có một đường thẳng tư tưởng từ năm 1902 đến khi qua đời.

Lịch sử không đơn giản như vậy, sau nội chiến và những khủng hoảng nghiêm trọng của chính sách “cộng sản thời chiến”, Lenin cùng lãnh đạo Bolshevik chuyển sang NEP năm 1921.

Điều đó cho thấy một đặc điểm quan trọng của Lenin ông có khả năng điều chỉnh chính sách khi thực tế chứng minh rằng phương thức đang sử dụng không thể tiếp tục.

Đây là điểm cần nghiên cứu không định kiến.

Một hệ tư tưởng muốn tồn tại trong thế giới thực phải có khả năng học từ thực tế.

Nhưng khả năng sửa sai cũng đặt ra câu hỏi về cơ chế Ai được phép nói rằng đường lối hiện tại sai?

Nếu chỉ người đứng đầu được quyền sửa sai thì hệ thống vẫn phụ thuộc quá nhiều vào cá nhân.

Nếu mọi người có quyền tranh luận công khai thì hệ thống phải chấp nhận sự tồn tại của bất đồng.

Nếu bất đồng bị xem là phá hoại, là phản động ,khả năng tự sửa sai sẽ dần phụ thuộc vào lòng can đảm của một vài người ở bên trong hệ thống.

Đây chính là điểm mà Hưng Quốc Học muốn đi xa hơn:

Một thể chế trưởng thành không nên chỉ dựa vào người lãnh đạo có khả năng sửa sai; nó phải xây được cơ chế khiến sai lầm có thể được phát hiện và sửa chữa ngay cả khi người lãnh đạo không muốn sửa.

IX. LENIN: NHÀ CÁCH MẠNG HAY NHÀ KIẾN QUỐC?

Đây có lẽ là câu hỏi quan trọng nhất của chương này.

Lenin chắc chắn là một nhà cách mạng.

Nhưng liệu ông có thể được xem là một nhà kiến quốc theo nghĩa rộng?

Câu trả lời phải phức tạp. Ông tham gia xây dựng một nhà nước mới. Ông giải quyết chiến tranh, kinh tế, hành chính, quân đội, tổ chức đảng và quan hệ giữa các dân tộc. Ông phải đối diện với những vấn đề mà một nhà cách mạng không thể né tránh khi đã nắm quyền lương thực, sản xuất, tiền tệ, bộ máy hành chính, quân đội, pháp luật, ngoại giao và trật tự xã hội.

Nhưng đây cũng chính là lúc xuất hiện sự khác nhau giữa xây dựng một nhà nước cách mạng và xây dựng một nhà nước pháp quyền có khả năng tự giới hạn quyền lực.

Đó là ranh giới mà Hưng Quốc Học sẽ phải khảo sát kỹ. Một cuộc cách mạng có thể cần phá vỡ những thiết chế cũ. Nhưng kiến quốc đòi hỏi tạo ra những thiết chế mới đủ mạnh để tồn tại sau khi người sáng lập đã rời khỏi lịch sử.

Đây là phép thử khó nhất của mọi nhà kiến quốc.

X. LENIN QUA BỐN LỚP

Sau khi khảo sát Lenin từ Marx đến cách mạng, có thể tạm nhận diện ông qua bốn lớp.

1. Lenin – nhà lý luận

Ông tiếp nhận Marx và phát triển những vấn đề về nhà nước, đảng, cách mạng, đế quốc và tổ chức chính trị.

2. Lenin – nhà tổ chức

Ông biến lý luận thành tổ chức có khả năng hoạt động trong điều kiện đàn áp, bí mật và khủng hoảng.

3. Lenin – nhà cách mạng

Ông không chỉ dự báo biến động mà trực tiếp tham gia định hướng nó.

4. Lenin – người cầm quyền

Đây là Lenin khó nhất.

Bởi khi đã có quyền lực, lý thuyết phải đối diện với thực tế. Xã hội không còn là một luận văn. Nhà nước không phải là một nghị quyết.Nền kinh tế không vận hành theo mong muốn chính trị. Con người không phải chỉ là thành viên của một giai cấp.

Và quyền lực, một khi đã được trao, có xu hướng tạo ra những lợi ích và cấu trúc riêng của nó.

Đây chính là nơi cuộc đối thoại Hưng Quốc với Lenin thực sự bắt đầu.

XI. ĐỐI THOẠI HƯNG QUỐC – LENIN

Hưng Quốc:

Ông nói cách mạng trước hết phải giải quyết vấn đề quyền lực nhà nước.

Lenin:

Đúng. Nếu không giải quyết được quyền lực, mọi lời nói về thay đổi xã hội đều có thể trở thành vô nghĩa.

Hưng Quốc:

Nhưng tôi muốn hỏi thêm một câu.

Sau khi giành được quyền lực, ai kiểm soát người đang nắm quyền? So với quyền lực trước kia liệu ông sẽ không dẫm lên vết của nó ? 

Lenin:

Nếu quyền lực thuộc về giai cấp lao động và được tổ chức thông qua các Xô viết, vấn đề ấy được giải quyết bằng chính quyền của những người lao động.

Hưng Quốc:

Nhưng nếu tổ chức chính trị đại diện cho người lao động trở thành trung tâm quyền lực, thì ai kiểm soát tổ chức ấy?

Lenin:

Điều đó phải được đặt trong hoàn cảnh đấu tranh giai cấp và cách mạng.

Hưng Quốc:

Tôi đồng ý rằng hoàn cảnh lịch sử rất quan trọng. Nhưng kiến quốc phải tính đến cả ngày mà hoàn cảnh ấy thay đổi. Tôi không chỉ muốn một tổ chức đủ mạnh để làm cách mạng.

Tôi muốn một thể chế đủ mạnh để không ai có thể đứng trên thể chế.

Lenin:

Anh đặt giới hạn của quyền lực lên trước yêu cầu của cách mạng?

Hưng Quốc:

Không.

Tôi đặt giới hạn quyền lực vào trong chính thiết kế của cách mạng.

Bởi nếu không làm được điều ấy, chúng ta có thể thay đổi người cầm quyền mà chưa chắc đã thay đổi được cơ chế tạo ra sự lạm quyền, mà trước đây ta chỉ trích nó .

Cuộc cách mạng lớn nhất không phải chỉ là đổi ai ngồi trên đỉnh quyền lực, mà là làm cho không ai có thể tùy tiện đứng trên dân,nhân danh nhân dân,  trên luật và trên quốc gia.

XII. PHẢN ĐỀ

Không nên dùng quan điểm hiện đại về nhà nước pháp quyền để đơn giản phủ nhận hoàn cảnh của Lenin.

Nước Nga đầu thế kỷ XX không phải một nền dân chủ tự do ổn định.

Chiến tranh thế giới, sự sụp đổ của chế độ Nga hoàng, nội chiến và khủng hoảng kinh tế tạo nên một môi trường mà những lựa chọn chính trị cực đoan trở nên có sức hấp dẫn và có tính khả thi hơn nhiều so với thời bình.

Lenin cũng không phải người duy nhất tin rằng một nhà nước mới cần sử dụng quyền lực cưỡng chế trong một giai đoạn chuyển tiếp.

Do đó, phải phân biệt giải thích tại sao Lenin hành động như vậy với đánh giá những hệ quả của cách hành động ấy. Giải thích không phải biện minh. Phê phán không phải phủ nhận hoàn cảnh.

Và kết quả lịch sử không thể được dùng để chứng minh rằng mọi quyết định ban đầu đều sai. Nhưng ngược lại, hoàn cảnh lịch sử cũng không thể trở thành lý do để miễn trừ mọi quyền lực khỏi sự kiểm soát.

Đó chính là ranh giới mà cuộc đối thoại này phải giữ.

XIII. QUY LUẬT VẬN HÀNH

Từ chương đầu tiên có thể rút ra một quy luật tạm thời:

Một tư tưởng muốn biến thành sức mạnh lịch sử phải có tổ chức. Nhưng tổ chức càng có khả năng tập trung sức mạnh, càng cần cơ chế kiểm soát quyền lực.

Lenin rất mạnh ở vế thứ nhất. Ông hiểu rằng ý tưởng không tự biến thành lịch sử.

Muốn hành động cần con người → tổ chức → kỷ luật → chiến lược → quyền lực.

Nhưng Hưng Quốc Học đặt thêm vế thứ hai quyền lực → luật lệ → kiểm soát → trách nhiệm → giới hạn. Nếu thiếu tổ chức, lý tưởng bất lực. Nếu thiếu kiểm soát, tổ chức có thể trở thành quyền lực tự thân.

Vì vậy:

Cách mạng cần năng lực tập trung sức mạnh. Kiến quốc cần năng lực giới hạn sức mạnh. Một quốc gia trưởng thành phải có cả hai.

XIV. KẾT LUẬN CHƯƠNG I

Lenin không phải chỉ là người kế tục Marx.

Ông là người đã đưa nhiều tư tưởng Marxist vào một cuộc thử nghiệm lịch sử chưa từng có tiền lệ tương đương về quy mô. Ông biến lý luận thành tổ chức. Biến tổ chức thành lực lượng cách mạng. Biến lực lượng cách mạng thành chính quyền.

Và rồi phải dùng chính quyền ấy để giải quyết những vấn đề mà lý luận không thể giải quyết thay cho thực tế. Đó là thiên tài chính trị của Lenin.

Nhưng cũng chính ở đây xuất hiện câu hỏi lớn nhất đối với di sản của ông. Một tổ chức có khả năng giành quyền lực rất mạnh chưa chắc đã là một thể chế có khả năng tự giới hạn quyền lực. Khoảng cách giữa hai điều ấy chính là khoảng cách giữa cách mạng và kiến quốc, và đó cũng là khoảng cách mà các chương tiếp theo phải khảo sát.

Chương sau sẽ đi thẳng vào tác phẩm có ảnh hưởng đặc biệt lớn đến Lenin:

CHƯƠNG II

“LÀM GÌ?”

Đảng tiên phong, ý thức chính trị và câu hỏi: Ai có quyền dẫn đường cho nhân dân?

Ở đó, chúng ta sẽ không chỉ nói Lenin chủ trương “đảng tiên phong”, mà sẽ trở lại trực tiếp với What Is to Be Done? năm 1902, phân tích lập luận của Lenin, hoàn cảnh của nước Nga, tranh luận với khuynh hướng “kinh tế”, và quan trọng nhất: ranh giới giữa lãnh đạo nhân dân và thay thế nhân dân.

Hoàng Phong Nhã 

Read more »

CHƯƠNG 7 - ĐẠO HỒNG BÀNG -THẦN KIM QUY - ĐẠO TRÍ TUỆ VÀ CẢNH TỈNH

ĐẠO HỒNG BÀNG – TẬP I: CỘI NGUỒN VIỆT

CHƯƠNG VII

THẦN KIM QUY – ĐẠO TRÍ TUỆ VÀ CẢNH TỈNH

Dựng thành cần trí tuệ. Giữ nước cần cảnh giác. Có sức mạnh vẫn phải biết giới hạn.

I. Khúc mở đầu: Khi sức mạnh chưa đủ để giữ nước

Trong hành trình tìm về cội nguồn Việt, chúng ta đã gặp ba hình tượng nền tảng của Đạo Hồng Bàng: Kinh Dương Vương tượng trưng cho khai mở và lập nền; Lạc Long Quân tượng trưng cho bảo hộ và giữ nước; Âu Cơ tượng trưng cho sinh thành, dưỡng nuôi và tình nghĩa Đồng Bào.

Ba hình tượng ấy gợi ra ba trách nhiệm lớn của một cộng đồng: mở đường cho tương lai, bảo vệ sự sống và nuôi dưỡng con người.

Nhưng còn một câu hỏi quan trọng:

Nếu đã có nền tảng, có sức mạnh và có tình thương, vì sao một quốc gia vẫn có thể thất bại?

Bởi dựng nên một cơ nghiệp không đồng nghĩa với biết giữ gìn cơ nghiệp ấy. Có sức mạnh không có nghĩa là hiểu hết những giới hạn của sức mạnh. Có lòng tin không có nghĩa là mọi người đều đáng tin. Có thành lũy vững chắc cũng không có nghĩa là đất nước không thể bị đánh bại từ bên trong.

Đó là lúc chúng ta cần trở lại với hình tượng Thần Kim Quy trong truyền thuyết Việt.

Kim Quy không phải là một vị Quốc Tổ thứ tư. Trong chương này, Kim Quy được tiếp cận như một biểu tượng bổ trợ cho hệ thống tư tưởng Đạo Hồng Bàng: biểu tượng của trí tuệ, khả năng nhận ra vấn đề, sự cảnh báo trước hiểm họa và lời nhắc nhở rằng sức mạnh chỉ có giá trị khi đi cùng sự tỉnh thức.

Cần phân biệt ba tầng ý nghĩa. Thứ nhất, những câu chuyện về Kim Quy thuộc truyền thống thần thoại và huyền sử Việt Nam. Thứ hai, Cổ Loa là một địa điểm khảo cổ có thật, nhưng sự tồn tại của di tích không tự động chứng minh mọi chi tiết thần kỳ trong truyền thuyết. Thứ ba, những bài học về quản trị, an ninh và trách nhiệm trong chương này là sự diễn giải của tác giả từ các câu chuyện dân gian, không phải lời dạy nguyên văn của một nhân vật lịch sử đã được xác nhận.

Với cách tiếp cận ấy, chúng ta không cần biến truyền thuyết thành sử liệu để tìm thấy giá trị của nó. Điều quan trọng là đọc truyền thuyết bằng trí tuệ, đối thoại với truyền thống bằng tinh thần tôn trọng và rút ra những bài học có ích cho con người hôm nay.

II. Kim Quy và truyền thuyết An Dương Vương: Trí tuệ giúp dựng thành

Theo truyền thuyết về An Dương Vương, sau khi thống nhất đất nước và xây dựng nhà nước Âu Lạc, nhà vua cho xây thành Cổ Loa để làm nơi đóng đô và phòng thủ.

Việc xây thành gặp nhiều trở ngại. Trong câu chuyện dân gian, Thần Kim Quy xuất hiện, giúp nhà vua giải quyết khó khăn, khiến công việc xây thành được hoàn thành. Sau đó, Kim Quy trao cho An Dương Vương móng của mình để chế tạo lẫy nỏ thần, một vũ khí có sức mạnh đặc biệt trong truyền thuyết.

Câu chuyện ấy kết hợp ba hình ảnh: thành lũy, vũ khí và sự trợ giúp của thần linh.

Nếu chỉ đọc câu chuyện như một cuộc gặp gỡ kỳ diệu giữa nhà vua và thần vật, chúng ta sẽ bỏ qua một tầng ý nghĩa có thể gợi mở nhiều suy nghĩ.

1. Dựng thành không chỉ là xây tường

Một thành lũy không chỉ được tạo nên bằng đất đá. Đằng sau nó phải có khả năng tổ chức lao động, huy động nguồn lực, thiết kế công trình, duy trì kỷ luật và phối hợp con người.

Cổ Loa trong truyền thống Việt là hình ảnh gắn với ý thức xây dựng một trung tâm quyền lực và phòng thủ. Các nghiên cứu khảo cổ về khu vực Cổ Loa giúp chúng ta tìm hiểu những phương diện vật chất của một trung tâm cư trú và chính trị cổ đại. Tuy nhiên, từ di tích khảo cổ đến câu chuyện Kim Quy là hai loại chứng cứ khác nhau, cần được phân biệt.

Ở tầng biểu tượng, Kim Quy gợi ra một nguyên tắc: khi đối diện với một công việc lớn, con người không thể chỉ dựa vào ý chí. Ý chí cần đi cùng tri thức, phương pháp và khả năng nhận diện trở ngại.

Một quốc gia muốn phát triển phải biết xây dựng thể chế, tổ chức sản xuất, đào tạo nhân tài, bảo vệ dân chúng và chuẩn bị cho những biến động có thể xảy ra.

Lòng yêu nước là điều cần thiết, nhưng lòng yêu nước không thay thế được năng lực. Quyết tâm không thay thế được hiểu biết. Một mục tiêu tốt đẹp cũng không tự động tạo ra phương pháp đúng đắn.

Nếu muốn xây dựng đất nước, chúng ta phải hỏi: Ta có biết mình đang thiếu điều gì không? Ta có lắng nghe người hiểu việc không? Ta có đủ khiêm tốn để sửa sai khi phương pháp ban đầu thất bại không?

Đó là bài học đầu tiên có thể rút ra từ hình tượng Kim Quy: muốn vượt qua trở ngại, trước hết phải hiểu trở ngại.

2. Trí tuệ không phải là phép màu thay thế con người

Trong truyền thuyết, Kim Quy giúp An Dương Vương hoàn thành việc xây thành. Nhưng khi chuyển câu chuyện sang bình diện tư tưởng, chúng ta không nên hiểu rằng một sức mạnh bên ngoài có thể giải quyết mọi vấn đề thay cho con người.

Một lời khuyên đúng chỉ có ích khi người nhận biết suy xét và hành động. Một phát minh tốt chỉ phát huy tác dụng khi được sử dụng đúng cách. Một cơ chế bảo vệ chỉ tồn tại lâu dài khi có người vận hành, kiểm tra và sửa chữa.

Nếu người lãnh đạo nghĩ rằng đã có thành lũy thì không cần tiếp tục cảnh giác, thành lũy có thể trở thành nơi trú ẩn của sự chủ quan.

Nếu một tổ chức có công nghệ hiện đại nhưng thiếu kỷ luật, công nghệ ấy có thể bị vô hiệu hóa.

Nếu một quốc gia sở hữu vũ khí mạnh nhưng bộ máy chỉ huy thiếu năng lực, sức mạnh vật chất vẫn có thể không đem lại kết quả mong muốn.

Bởi vậy, Kim Quy trong cách đọc của Đạo Hồng Bàng không chỉ gợi lên sự trợ giúp. Hình tượng ấy còn khiến chúng ta suy nghĩ về mối quan hệ giữa tri thức và trách nhiệm.

Được trao một phương tiện tốt không có nghĩa là đã biết sử dụng nó. Được hưởng một lợi thế không có nghĩa là có thể giữ lợi thế ấy mãi mãi.

Trí tuệ chỉ trở thành sức mạnh thực sự khi con người biết sử dụng nó với trách nhiệm.

III. Nỏ thần: Sức mạnh và ảo tưởng an toàn

Sau khi giúp xây thành, theo truyền thuyết, Kim Quy trao cho An Dương Vương móng của mình để làm lẫy nỏ thần.

Nỏ thần trở thành biểu tượng của sức mạnh phòng vệ. Trong câu chuyện, nhờ vũ khí đặc biệt ấy, An Dương Vương có thể chống lại những cuộc tiến công của đối phương.

Nhưng chính tại đây, truyền thuyết mở ra một vấn đề vượt khỏi chuyện vũ khí: sức mạnh có thể đem lại chiến thắng, nhưng cũng có thể khiến người sở hữu nó đánh giá thấp những nguy cơ khác.

1. Một vũ khí mạnh không thay thế được một quốc gia mạnh

Trong thế giới hiện đại, an ninh quốc gia không chỉ phụ thuộc vào vũ khí. Nó còn dựa trên chất lượng của bộ máy chỉ huy, năng lực tình báo, hậu cần, công nghiệp, ngoại giao, tinh thần của dân chúng và khả năng thích nghi trước những tình huống bất ngờ.

Một hệ thống phòng thủ có thể rất mạnh ở một phương diện nhưng vẫn có những điểm yếu ở phương diện khác.

Một thành phố có tường cao nhưng thiếu nguồn cung lương thực có thể bị khuất phục bởi sự phong tỏa kéo dài. Một quân đội có vũ khí hiện đại nhưng thiếu thông tin đáng tin cậy có thể đưa ra những quyết định sai lầm. Một cơ quan có quy trình bảo mật chặt chẽ nhưng người có trách nhiệm lại tùy tiện tiết lộ thông tin vẫn có thể bị tổn hại.

Vì vậy, nếu nỏ thần tượng trưng cho năng lực phòng vệ, bài học không phải là phủ nhận giá trị của sức mạnh. Bài học là không được tuyệt đối hóa sức mạnh.

Sức mạnh cần có chiến lược. Chiến lược cần thông tin. Thông tin cần được kiểm chứng. Tất cả đều cần con người có trách nhiệm.

2. Chiến thắng có thể làm nảy sinh chủ quan

Khi một phương tiện đem lại nhiều chiến thắng, người sử dụng có thể bắt đầu tin rằng nó sẽ tiếp tục giải quyết được mọi tình huống.

Đó là một nguy cơ trong lịch sử của nhiều tổ chức và quốc gia: thành công hôm qua trở thành khuôn mẫu cứng nhắc cho ngày mai.

Một phương pháp từng hữu hiệu có thể không còn phù hợp khi hoàn cảnh thay đổi. Một hệ thống từng vận hành tốt có thể suy yếu khi không được kiểm tra. Một nhà lãnh đạo từng có công lao có thể mắc sai lầm nếu cho rằng kinh nghiệm quá khứ khiến mình không cần nghe lời phản biện.

Do đó, sự cảnh giác không chỉ cần thiết khi thất bại đã xuất hiện. Nó càng cần thiết khi mọi việc đang thuận lợi.

Người có trí tuệ không chỉ hỏi: “Điều gì đã giúp ta chiến thắng?”

Họ còn hỏi: “Điều kiện nào khiến chiến thắng ấy có thể xảy ra? Những điều kiện ấy có còn tồn tại không? Điểm yếu nào đang bị che khuất bởi thành công?”

Đó là tinh thần cảnh tỉnh mà hình tượng Kim Quy có thể gợi ra cho Đạo Hồng Bàng.

IV. Mỵ Châu – Trọng Thủy: Bí mật, lòng tin và trách nhiệm

Trong chuỗi truyền thuyết Cổ Loa, câu chuyện An Dương Vương, Mỵ Châu và Trọng Thủy là phần bi thương nhất.

Theo truyện kể, Trọng Thủy đến sống cùng Mỵ Châu trong mối quan hệ hôn nhân, đồng thời tìm cách biết được bí mật về nỏ thần. Sau khi bí mật bị tiết lộ và lợi thế phòng thủ bị mất, Triệu Đà tiến đánh Âu Lạc. An Dương Vương thất bại, đưa Mỵ Châu chạy trốn, rồi câu chuyện kết thúc bằng cái chết của nàng và sự mất nước.

Đây là nội dung của truyền thuyết, không nên mặc nhiên coi mọi tình tiết như một bản tường thuật lịch sử đã được kiểm chứng độc lập. Nhưng chính cấu trúc bi kịch ấy đặt ra những câu hỏi sâu sắc về lòng tin và trách nhiệm.

1. Lòng tin không thể thay thế sự hiểu biết về hoàn cảnh

Mỵ Châu trong truyện có tình cảm và niềm tin đối với người chồng. Nhưng tình cảm cá nhân diễn ra trong một hoàn cảnh chính trị có xung đột lợi ích.

Một mối quan hệ thân mật không tự động xóa bỏ những khác biệt về nghĩa vụ, mục tiêu và trách nhiệm. Điều được chia sẻ trong đời sống gia đình có thể đồng thời liên quan đến sự an toàn của một cộng đồng rộng lớn hơn.

Bài học ở đây không phải là nghi ngờ mọi người thân hay xem tình yêu như một điều nguy hiểm. Nếu biến câu chuyện thành lời kêu gọi sống trong ngờ vực, chúng ta sẽ làm nghèo đi ý nghĩa nhân văn của nó.

Điều cần phân biệt là lòng tin trong quan hệ cá nhân và trách nhiệm đối với những thông tin có hệ quả vượt khỏi phạm vi cá nhân.

Trong đời sống hiện đại, người làm việc trong lĩnh vực quốc phòng, ngoại giao, công nghệ, tài chính hay quản trị đều có thể phải tiếp cận những thông tin không được tùy tiện tiết lộ. Giữ bí mật đúng quy định không phải là phủ nhận tình cảm, mà là thực hiện một nghĩa vụ đã được xác định rõ.

Tình yêu và lòng tin cần sự chân thành. Nhưng trách nhiệm cũng cần hiểu biết, giới hạn và sự suy xét.

2. Không thể quy toàn bộ bi kịch cho một người

Một cách đọc giản đơn có thể quy toàn bộ nguyên nhân mất nước cho sự nhẹ dạ của Mỵ Châu. Cách đọc ấy dễ nhớ, nhưng chưa đủ để giải thích một thất bại chính trị và quân sự.

Nếu nhìn rộng hơn, chúng ta cần đặt ra nhiều câu hỏi:

An Dương Vương đã đánh giá đối thủ và tình hình chính trị như thế nào? Nhà vua đã tổ chức việc bảo vệ bí mật ra sao? Những người có trách nhiệm giữ bí mật đã hiểu nghĩa vụ của mình đến đâu? Trọng Thủy đã chủ động thực hiện hành vi gì? Vì sao một lợi thế phòng thủ lại có thể bị vô hiệu hóa? Những yếu tố quân sự, ngoại giao và tổ chức nào góp phần vào kết cục được kể trong truyền thuyết?

Đây là những câu hỏi nghiên cứu, không phải những kết luận đã được chứng minh chỉ bằng truyện kể.

Cách đặt vấn đề ấy giúp chúng ta tránh một sai lầm thường gặp: giải thích thất bại của cả một quốc gia bằng khuyết điểm của một cá nhân.

Trong một hệ thống chính trị, kết quả thường hình thành từ nhiều quyết định, nhiều quan hệ và nhiều tầng trách nhiệm. Người trực tiếp gây ra tổn hại phải chịu trách nhiệm về hành vi của mình; người có quyền quyết định phải chịu trách nhiệm về những lựa chọn thuộc thẩm quyền; tổ chức phải xem xét những lỗ hổng trong cơ chế bảo vệ và kiểm soát.

Một nền văn hóa chính trị trưởng thành không chỉ tìm người để trách phạt. Nó còn phải tìm ra vì sao sai lầm có thể xảy ra và làm thế nào để ngăn ngừa sự tái diễn.

3. Trách nhiệm không đồng nghĩa với đổ lỗi

Câu chuyện Mỵ Châu gợi ra một vấn đề khó: khi một cá nhân gây ra hậu quả lớn, chúng ta đánh giá họ bằng ý định, hành vi hay hậu quả?

Ba phương diện ấy có liên quan nhưng không hoàn toàn giống nhau.

Một người có thể không mong muốn gây ra tổn hại nhưng vẫn phải chịu trách nhiệm về sự bất cẩn của mình. Một người có thể viện dẫn tình cảm tốt đẹp nhưng không vì thế mà mọi hành vi đều được miễn trừ. Ngược lại, khi đánh giá một con người, chúng ta cũng cần xem xét điều họ biết, điều họ có thể biết và mức độ chủ động của họ trong hoàn cảnh cụ thể.

Đối với truyền thuyết, càng cần thận trọng khi đưa ra phán quyết đạo đức. Nhân vật trong truyện được xây dựng để chuyển tải những xung đột và bài học của cộng đồng; họ không phải lúc nào cũng có thể được đánh giá như những cá nhân lịch sử mà chúng ta đã biết đầy đủ hồ sơ và hoàn cảnh.

Từ bi kịch ấy, Đạo Hồng Bàng có thể rút ra một nguyên tắc:

Lòng nhân ái không xóa bỏ trách nhiệm; trách nhiệm cũng không cho phép chúng ta ngừng suy xét công bằng.

Chúng ta cần phân biệt lỗi lầm với toàn bộ phẩm giá của một con người, phân biệt sự phán xét đạo đức với việc tìm hiểu nguyên nhân, và phân biệt lòng thương xót với sự dung túng.

4. Bí mật quốc gia và sự trưởng thành của thể chế

Nếu đọc câu chuyện từ góc độ quản trị, một câu hỏi khác xuất hiện: tại sao sự an toàn của cả một quốc gia lại có thể phụ thuộc vào một bí mật duy nhất?

Trong truyền thuyết, nỏ thần có sức mạnh đặc biệt nên bí mật của nó giữ vai trò quyết định. Nhưng trong đời sống thực tế, một hệ thống an ninh bền vững không nên chỉ dựa vào một phương tiện, một cá nhân hay một bí quyết.

Nó cần nhiều lớp bảo vệ, sự phân định trách nhiệm, cơ chế kiểm soát quyền truy cập, khả năng phát hiện rủi ro và phương án dự phòng khi một lớp bảo vệ thất bại.

Đây là sự khác biệt giữa dựa vào một lợi thế và xây dựng năng lực lâu dài.

Một quốc gia không thể chỉ trông chờ vào tài năng của một người lãnh đạo. Một tổ chức không thể chỉ dựa vào lòng trung thành của một cá nhân. Một hệ thống không thể chỉ hy vọng rằng mọi người sẽ luôn hành động đúng.

Thể chế tốt không giả định rằng con người hoàn hảo. Thể chế tốt tạo điều kiện cho người có trách nhiệm làm đúng, hạn chế khả năng lạm dụng và phát hiện sai phạm khi nó xảy ra.

Bài học này không biến truyền thuyết thành một học thuyết quản trị hiện đại. Đó là cách chúng ta vận dụng câu hỏi mà truyền thuyết đặt ra vào những vấn đề của thời đại mình.

V. Kim Quy và Hồ Gươm: Sức mạnh phải biết dừng lại

Kim Quy còn xuất hiện trong một truyền thuyết nổi tiếng khác: truyền thuyết Hồ Gươm, gắn với Lê Lợi và cuộc khởi nghĩa chống quân Minh.

Theo truyện kể, Lê Lợi nhận được gươm thần để đánh giặc. Sau khi giành thắng lợi, khi nhà vua đi thuyền trên hồ, Rùa Vàng xuất hiện và nhận lại thanh gươm. Câu chuyện giải thích tên gọi Hồ Gươm, đồng thời gắn chiến thắng với hình ảnh hoàn trả vũ khí thiêng sau khi nhiệm vụ đã hoàn thành.

Truyền thuyết Hồ Gươm là một chu kỳ truyện riêng, không phải phần tiếp nối trực tiếp của câu chuyện Kim Quy ở Cổ Loa. Hai câu chuyện khác nhau về nhân vật lịch sử, hoàn cảnh và nội dung. Việc cùng sử dụng hình tượng rùa thần không chứng minh rằng chúng mô tả một sự kiện duy nhất.

Tuy nhiên, khi đặt cạnh nhau như những câu chuyện của truyền thống dân gian, chúng có thể mở ra một đối thoại đáng suy ngẫm.

Ở Cổ Loa, Kim Quy gắn với việc dựng thành và trao phương tiện phòng vệ. Trong truyện Hồ Gươm, Rùa Vàng gắn với việc thu hồi thanh gươm sau chiến thắng.

Một câu chuyện nhấn mạnh việc có được phương tiện để bảo vệ đất nước. Câu chuyện kia gợi ra thời điểm phải hoàn trả phương tiện ấy khi nhiệm vụ đã hoàn thành.

1. Quyền lực có mục đích và giới hạn

Nếu hiểu thanh gươm như một biểu tượng của quyền lực và năng lực chiến đấu, việc trao gươm có thể được đọc như hình ảnh của sự ủy thác: sức mạnh được trao để thực hiện một nhiệm vụ.

Còn việc trả gươm gợi ra một câu hỏi về giới hạn: khi mục đích đã hoàn thành, con người sẽ đối xử với sức mạnh mình đang nắm giữ như thế nào?

Đây là một cách diễn giải triết học, không phải khẳng định rằng người xưa đã chủ ý gửi gắm một lý thuyết chính trị hoàn chỉnh trong truyện.

Nhưng câu hỏi ấy rất đáng để chúng ta suy nghĩ.

Quyền lực được trao để phục vụ cộng đồng hay để trở thành tài sản riêng của người nắm giữ? Người chiến thắng có hiểu rằng chiến thắng tạo ra nghĩa vụ mới không? Khi tình thế khẩn cấp chấm dứt, quyền lực có được đặt trở lại trong những giới hạn phù hợp không?

Trong đời sống chính trị, có những quyền hạn cần thiết để xử lý tình huống đặc biệt. Nhưng quyền hạn đặc biệt không nên mặc nhiên trở thành quyền hạn vô thời hạn. Biện pháp khẩn cấp cần có mục tiêu, giới hạn và cơ chế xem xét. Người được trao quyền phải chịu trách nhiệm về cách sử dụng quyền ấy.

Theo nghĩa đó, câu chuyện trả gươm có thể gợi nhắc một nguyên tắc: sức mạnh có chính nghĩa không chỉ ở mục tiêu ban đầu, mà còn ở cách sử dụng và khả năng tự giới hạn.

2. Chiến thắng không phải là giấy phép cho mọi hành động

Người chiến thắng thường nhận được sự kính trọng của cộng đồng. Nhưng công lao trong quá khứ không tự động trao cho bất kỳ ai quyền đứng ngoài những nguyên tắc chung.

Một người có công giữ nước vẫn cần chịu trách nhiệm về quyết định của mình. Một tổ chức từng đóng góp cho xã hội vẫn cần được kiểm tra. Một chính quyền từng đạt thành tựu vẫn cần lắng nghe phản biện và tôn trọng phẩm giá con người.

Nếu quá khứ được dùng để miễn trừ mọi chất vấn trong hiện tại, lòng biết ơn có thể bị biến thành công cụ bảo vệ quyền lực.

Ngược lại, nếu phủ nhận sạch trơn những đóng góp của người đi trước chỉ vì những sai lầm về sau, chúng ta cũng đánh mất khả năng đánh giá công bằng.

Đạo Hồng Bàng cần giữ được cả hai điều: biết ơn công lao và giữ quyền suy xét. Tôn trọng truyền thống nhưng không từ bỏ sự thật. Ghi nhận chiến thắng nhưng không biến chiến thắng thành giấy phép vô hạn.

Ở đây, Kim Quy gợi ra một lời nhắc: sức mạnh cần được sử dụng đúng lúc, đúng mục đích và trong những giới hạn chính đáng.

VI. Đối thoại với Thần Kim Quy

Nếu có thể đặt những câu hỏi của người hôm nay trước hình tượng Kim Quy trong truyền thuyết, cuộc đối thoại ấy có thể diễn ra như sau.

Người hỏi: Thưa Kim Quy, điều gì giúp một quốc gia đứng vững trước hiểm họa?

Kim Quy: Thành lũy có thể bảo vệ một vùng đất, nhưng trí tuệ giúp con người hiểu điều gì cần được bảo vệ. Sức mạnh có thể đẩy lùi một cuộc tiến công, nhưng sự tỉnh thức giúp con người nhận ra hiểm họa trước khi nó trở nên quá lớn.

Người hỏi: Vậy có vũ khí mạnh là đủ để giữ nước không?

Kim Quy: Không. Vũ khí là phương tiện. Người sử dụng phải có hiểu biết, kỷ luật và trách nhiệm. Nếu chỉ tin vào phương tiện mà quên con người, tổ chức và hoàn cảnh, sức mạnh có thể trở thành nguồn gốc của sự chủ quan.

Người hỏi: Vì sao người có lợi thế vẫn có thể thất bại?

Kim Quy: Vì lợi thế không tự bảo vệ được chính nó. Mọi lợi thế đều có điều kiện tồn tại. Khi điều kiện thay đổi, người biết suy xét phải thay đổi cách hành động. Người chỉ lặp lại thành công cũ có thể không nhìn thấy nguy cơ mới.

Người hỏi: Có phải muốn giữ nước thì phải nghi ngờ tất cả mọi người?

Kim Quy: Không. Nghi ngờ tất cả sẽ phá hủy lòng tin; tin tưởng không suy xét sẽ mở đường cho sự bất cẩn. Điều cần thiết là lòng tin có hiểu biết, sự phân định trách nhiệm và những cơ chế bảo vệ phù hợp. Hãy đánh giá hành vi bằng chứng cứ, không biến cảnh giác thành thù hận.

Người hỏi: Nếu một người mắc sai lầm gây ra hậu quả lớn, chúng ta phải đối xử với họ thế nào?

Kim Quy: Hãy tìm hiểu điều gì đã xảy ra. Phân biệt ý định, hành vi và hậu quả. Xác định trách nhiệm của người trực tiếp hành động, của người có quyền quyết định và của cơ chế đã để sai lầm xảy ra. Đừng dùng lòng thương để xóa bỏ trách nhiệm; cũng đừng dùng sự trừng phạt để thay thế việc tìm ra nguyên nhân.

Người hỏi: Còn khi đã chiến thắng, chúng ta cần làm gì?

Kim Quy: Hãy nhớ vì sao mình chiến thắng, điều gì đã giúp mình chiến thắng và những điều kiện nào đang thay đổi. Đừng để thành công làm cho đôi mắt khép lại. Đừng để quyền lực quên mục đích ban đầu của nó. Và khi một nhiệm vụ đã hoàn thành, hãy biết xem xét lại quyền hạn, phương tiện và trách nhiệm của mình.

Người hỏi: Vậy bài học lớn nhất của Kim Quy là gì?

Kim Quy: Biết xây dựng nhưng cũng phải biết giữ gìn. Biết sử dụng sức mạnh nhưng cũng phải biết giới hạn. Biết tin người nhưng không bỏ suy xét. Biết chiến thắng nhưng không để chiến thắng làm mất đi sự tỉnh thức.

Cuộc đối thoại này là sáng tác diễn giải của tác giả, không phải lời thoại cổ được truyền lại như sử liệu.

VII. Kim Quy trong hệ thống Đạo Hồng Bàng

Để làm rõ vị trí của Kim Quy, cần đặt hình tượng này trong mối quan hệ với Tam Vị Quốc Tổ mà không xóa nhòa sự khác biệt giữa các biểu tượng.

Kinh Dương Vương, Lạc Long Quân và Âu Cơ tạo nên trục biểu tượng nền tảng của tác phẩm. Kim Quy bổ sung một phương diện suy tư về trí tuệ và cảnh tỉnh.

1. Bốn hình tượng, bốn phương diện trách nhiệm

Kinh Dương Vương – Khai mở và lập nền

Hình tượng này nhắc con người phải có tầm nhìn, dám mở đường và chịu trách nhiệm với tương lai. Khai mở không chỉ là bắt đầu một công việc, mà còn là đặt nền móng để thế hệ sau có thể tiếp tục.

Lạc Long Quân – Bảo hộ và giữ nước

Hình tượng này nhấn mạnh trách nhiệm bảo vệ sự sống, non sông và cộng đồng. Sức mạnh chỉ thực sự có giá trị khi phục vụ một mục đích chính đáng và được đặt dưới sự kiểm soát của đạo lý.

Âu Cơ – Sinh thành và dưỡng dân

Hình tượng này nhắc chúng ta rằng quốc gia không chỉ được tạo nên bởi thành lũy hay quyền lực. Quốc gia còn được tạo nên bởi những con người cần được nuôi dưỡng, giáo dục, chăm sóc và tôn trọng phẩm giá.

Kim Quy – Trí tuệ và cảnh tỉnh

Hình tượng này đặt ra câu hỏi: làm thế nào để sử dụng sức mạnh đúng cách, nhận diện nguy cơ, bảo vệ điều quý giá và tránh để thành công dẫn đến chủ quan?

Bốn phương diện này không phải một hệ thống phân loại cổ đã được xác nhận tồn tại nguyên vẹn trong thời Hồng Bàng. Đây là cách sắp xếp biểu tượng do tác phẩm đề xuất nhằm xây dựng một hệ tư tưởng có thể đối thoại với những vấn đề của hiện tại.

2. Từ khai mở đến tỉnh thức

Nếu diễn đạt thành một chu trình tư tưởng, ta có thể viết:

Khai mở → Dưỡng nuôi → Bảo hộ → Tỉnh thức → Tiếp tục khai mở.

Khai mở tạo ra cơ hội. Dưỡng nuôi làm cho con người và cộng đồng có khả năng trưởng thành. Bảo hộ gìn giữ những điều cần thiết. Tỉnh thức giúp chúng ta nhận ra giới hạn, sửa sai và điều chỉnh phương thức hành động.

Chu trình ấy không phải một công thức lịch sử hay quy luật tất yếu. Nó là mô hình suy tưởng của tác phẩm.

Không có tỉnh thức, khai mở có thể trở thành mạo hiểm thiếu tính toán. Không có dưỡng nuôi, sức mạnh có thể thiếu nền tảng nhân lực và sự đồng thuận. Không có bảo hộ, những thành quả đã tạo dựng có thể bị tổn hại. Không có khả năng tự sửa sai, một hệ thống có thể tiếp tục lặp lại chính những sai lầm đã khiến nó suy yếu.

Kim Quy vì thế không thay thế Tam Vị Quốc Tổ. Hình tượng này nhắc chúng ta về một năng lực cần thiết để những giá trị khai mở, bảo hộ và dưỡng nuôi không bị mất đi vì sự chủ quan của chính con người.

VIII. Ba tầng trách nhiệm: Cá nhân, tổ chức và quốc gia

Để những bài học từ truyền thuyết không dừng lại ở cảm hứng, Đạo Hồng Bàng cần chuyển chúng thành câu hỏi trách nhiệm cụ thể.

1. Trách nhiệm của cá nhân

Mỗi người cần học cách phân biệt lòng tin với sự cả tin, lòng can đảm với sự liều lĩnh và tình cảm với nghĩa vụ.

Trong gia đình, sự chân thành là nền tảng. Trong công việc, mỗi người còn cần tôn trọng những cam kết, quy định bảo mật và trách nhiệm gắn với vị trí của mình.

Khi mắc sai lầm, cá nhân có trách nhiệm nhìn nhận hành vi, sửa chữa hậu quả trong khả năng của mình và rút kinh nghiệm. Không nên dùng hoàn cảnh để phủ nhận mọi trách nhiệm; cũng không nên tự kết án bản thân đến mức không còn khả năng sửa đổi.

Trí tuệ bắt đầu từ khả năng nhìn nhận giới hạn của chính mình.

2. Trách nhiệm của tổ chức

Một tổ chức tốt không chỉ tuyển người có năng lực. Nó còn phải xây dựng quy trình rõ ràng, phân định quyền hạn, bảo vệ thông tin cần thiết, tạo điều kiện cho phản biện và có phương án xử lý khi rủi ro xuất hiện.

Nếu mọi việc đều phụ thuộc vào một cá nhân, tổ chức ấy có thể dễ dàng bị tổn thương khi cá nhân đó mắc sai lầm hoặc không còn đảm nhiệm công việc.

Nếu người nắm quyền có thể tùy tiện bỏ qua quy định, hệ thống bảo vệ sẽ mất tác dụng.

Nếu người phát hiện sai sót không có con đường an toàn để báo cáo, sai lầm có thể kéo dài cho đến khi hậu quả trở nên nghiêm trọng.

Bởi vậy, trách nhiệm của tổ chức không thể chỉ dừng ở việc tìm người chịu lỗi sau sự cố. Nó còn bao gồm việc thiết kế một hệ thống giúp phát hiện nguy cơ sớm, khuyến khích báo cáo trung thực và sửa chữa những điểm yếu đã được xác định.

3. Trách nhiệm của người lãnh đạo và quốc gia

Người lãnh đạo có trách nhiệm lớn hơn ở những lĩnh vực thuộc quyền quyết định của mình. Quyền lực càng lớn, hậu quả của quyết định càng có thể lan rộng.

Một người lãnh đạo sáng suốt không chỉ tìm kiếm lời khen. Họ cần thông tin chính xác, ý kiến phản biện và khả năng nghe những điều mình không muốn nghe.

Họ không được nhầm sự trung thành với sự im lặng. Một cấp dưới chỉ biết đồng ý có thể đem lại cảm giác an toàn, nhưng không nhất thiết giúp người lãnh đạo nhìn thấy sự thật.

Ở cấp độ quốc gia, bảo vệ đất nước không chỉ là xây dựng quân đội và trang bị vũ khí. Nó còn là phát triển nhân lực, củng cố năng lực quản trị, duy trì sự tin cậy của xã hội, bảo vệ những thiết chế có trách nhiệm và tạo điều kiện để sai lầm được phát hiện trước khi gây ra hậu quả lớn.

Lòng yêu nước không nên bị thu hẹp thành lời thề hay biểu tượng. Nó phải được thể hiện trong năng lực phục vụ nhân dân, sự trung thực của bộ máy và trách nhiệm trước những quyết định có ảnh hưởng đến tương lai cộng đồng.

Đây là cách vận dụng bài học Kim Quy vào đời sống hiện đại: không chỉ hỏi ai có sức mạnh, mà còn hỏi sức mạnh ấy được tổ chức ra sao, phục vụ ai và chịu sự kiểm soát nào.

IX. Những phản đề cần giữ lại

Một tư tưởng trưởng thành không chỉ trình bày điều mình tin. Nó còn phải đối diện với những câu hỏi có thể giới hạn hoặc thách thức chính cách diễn giải của mình.

Thứ nhất, không nên coi truyền thuyết Kim Quy là bằng chứng trực tiếp rằng mọi sự kiện trong truyện Cổ Loa hoặc Hồ Gươm đều đã diễn ra đúng như lời kể. Muốn xác định sự kiện lịch sử, cần có những nguồn tư liệu phù hợp và được đối chiếu độc lập.

Thứ hai, không nên rút gọn sự thất bại trong truyền thuyết thành kết quả của một sai lầm cá nhân. Một thất bại chính trị và quân sự, nếu được nghiên cứu như một vấn đề lịch sử, cần được xem xét trong hoàn cảnh rộng hơn, với nhiều yếu tố và nhiều tầng trách nhiệm.

Thứ ba, cảnh giác không đồng nghĩa với nghi kỵ thường trực. Một xã hội mà mọi người đều xem nhau là đối thủ sẽ khó duy trì lòng tin và hợp tác. Điều cần thiết là sự tin cậy có căn cứ, nghĩa vụ rõ ràng và cơ chế kiểm soát hợp lý.

Thứ tư, quyền lực có giới hạn không đồng nghĩa với việc phủ nhận nhu cầu sử dụng sức mạnh để bảo vệ cộng đồng. Một đất nước cần năng lực phòng vệ thực chất. Vấn đề là sức mạnh ấy phải có mục đích chính đáng, được sử dụng có trách nhiệm và không trở thành lý do để người nắm giữ quyền lực đứng ngoài những nguyên tắc chung.

Cuối cùng, không nên biến Kim Quy thành biểu tượng của sự khôn ngoan tuyệt đối, như thể chỉ cần có một lời cảnh báo thì mọi sai lầm đều có thể tránh được. Con người có thể nhận được thông tin nhưng hiểu sai; có thể hiểu đúng nhưng hành động chậm; có thể hành động đúng nhưng vẫn gặp những biến cố ngoài dự kiến.

Trí tuệ không bảo đảm rằng chúng ta sẽ không bao giờ thất bại. Trí tuệ giúp chúng ta giảm thiểu sai lầm có thể phòng tránh, nhận diện giới hạn và phục hồi sau thất bại.

Đó là giá trị thực tế của sự tỉnh thức.

X. Bài học Hưng Quốc: Biết dựng nền, biết giữ gìn, biết tự sửa mình

Một quốc gia muốn hưng thịnh phải làm nhiều hơn việc ghi nhớ những chiến công trong quá khứ. Quốc gia ấy cần biến ký ức thành năng lực, biến bài học thành thể chế và biến tình yêu quê hương thành trách nhiệm đối với con người đang sống.

Từ hình tượng Kim Quy, Đạo Hồng Bàng đề xuất năm nguyên tắc hành động.

Một là, tìm hiểu trước khi quyết định.

Đừng để sự tự tin thay thế thông tin. Đừng để lời đồn thay thế chứng cứ. Đừng để định kiến khiến chúng ta bỏ qua những dữ kiện trái với điều mình mong muốn.

Hai là, xây dựng sức mạnh trên nền tảng năng lực thực chất.

Vũ khí, công nghệ, tài nguyên và cơ sở vật chất đều quan trọng. Nhưng chúng cần con người có chuyên môn, tổ chức có kỷ luật và phương thức vận hành phù hợp.

Ba là, cảnh giác ngay cả khi đang thành công.

Thành công cần được đánh giá để hiểu nguyên nhân, điều kiện và giới hạn. Không nên biến một kết quả tốt trong quá khứ thành lý do để từ chối đổi mới.

Bốn là, phân định trách nhiệm một cách công bằng.

Khi có sai lầm, cần xác định ai đã làm gì, trong phạm vi quyền hạn nào, với thông tin nào và gây ra hậu quả gì. Đồng thời, phải xem xét những thiếu sót của cơ chế đã góp phần tạo ra hoặc làm trầm trọng thêm sai lầm.

Năm là, biết tự giới hạn quyền lực và tự sửa đổi.

Một cá nhân, tổ chức hay quốc gia đều có thể mắc sai lầm. Điều quyết định không phải là tuyên bố mình không thể sai, mà là có khả năng nhận ra, thừa nhận và sửa chữa sai lầm hay không.

Năm nguyên tắc ấy không phải một bộ quy tắc được truyền lại nguyên văn từ thời Hồng Bàng. Chúng là những nguyên tắc do tác phẩm đề xuất, dựa trên cách diễn giải các hình tượng truyền thống trong mối liên hệ với những vấn đề của đời sống hiện đại.

Hưng quốc không chỉ là mở rộng sức mạnh. Hưng quốc còn là nâng cao phẩm chất con người, làm cho tổ chức đáng tin cậy hơn và xây dựng một xã hội có khả năng tự sửa sai.

Một đất nước mạnh mà thiếu công bằng có thể khiến người dân mất niềm tin. Một đất nước giàu mà thiếu trách nhiệm có thể làm tổn hại tương lai. Một đất nước có nhiều thành tựu mà không biết lắng nghe phản biện có thể không nhận ra những nguy cơ đang lớn dần.

Sức mạnh giúp đất nước đứng vững trước thử thách. Trí tuệ giúp đất nước hiểu thử thách. Nhân ái nhắc đất nước nhớ rằng mục đích cuối cùng của mọi thành tựu phải là đời sống tốt đẹp hơn của con người.

XI. Lời nguyện Kim Quy

Xin cho chúng con biết tìm hiểu trước khi phán xét.

Xin cho chúng con biết suy xét trước khi hành động.

Xin cho chúng con không nhầm lòng tin với sự cả tin, không nhầm can đảm với liều lĩnh và không nhầm sức mạnh với sự bất khả chiến bại.

Xin cho người có quyền biết lắng nghe lời phản biện. Xin cho người có trách nhiệm biết bảo vệ điều cần bảo vệ. Xin cho người mắc sai lầm đủ can đảm nhìn nhận và sửa chữa.

Xin cho chúng con biết cảnh giác mà không sống trong thù hận; biết bảo vệ bí mật chính đáng mà không che giấu sai trái; biết tôn trọng người đi trước mà không từ bỏ quyền suy xét.

Xin cho chúng con nhớ rằng thành lũy có thể được xây bằng đất đá, nhưng sự bền vững của một quốc gia còn được xây bằng tri thức, công bằng, trách nhiệm và lòng tin.

Khi chiến thắng, xin đừng để chúng con kiêu ngạo.

Khi thất bại, xin đừng để chúng con tuyệt vọng.

Khi được trao quyền lực, xin cho chúng con nhớ đến giới hạn.

Khi nắm giữ sức mạnh, xin cho chúng con nhớ đến mục đích.

Khi đứng trước nguy cơ, xin cho chúng con đủ sáng suốt để nhìn thấy điều đang đến, đủ dũng khí để hành động và đủ khiêm tốn để sửa đổi khi mình sai.

Xin cho chúng con biết giữ gìn non sông không chỉ bằng sức mạnh, mà còn bằng trí tuệ và trách nhiệm.

XII. Kết chương: Trí tuệ là biết sức mạnh của mình có giới hạn

Truyền thuyết Kim Quy đưa chúng ta từ câu chuyện dựng thành đến câu chuyện mất thành, từ hình ảnh nỏ thần đến bi kịch của Mỵ Châu – Trọng Thủy, rồi từ hình ảnh trao gươm đến việc trả gươm trong truyền thuyết Hồ Gươm.

Đó là những câu chuyện khác nhau, thuộc những chu kỳ truyền thuyết khác nhau. Nhưng khi đặt chúng trong cuộc đối thoại của Đạo Hồng Bàng, ta có thể nhận ra một câu hỏi xuyên suốt: con người sẽ làm gì với sức mạnh mà mình có được?

Sức mạnh có thể giúp dựng nên cơ nghiệp, nhưng không tự bảo đảm rằng cơ nghiệp ấy sẽ tồn tại. Lòng tin có thể nối kết con người, nhưng cần đi cùng sự hiểu biết. Thành công có thể đem lại tự hào, nhưng cũng có thể che khuất những nguy cơ. Quyền lực có thể cần thiết để thực hiện một nhiệm vụ, nhưng phải được đặt trong những giới hạn chính đáng.

Kinh Dương Vương nhắc chúng ta về trách nhiệm khai mở.

Lạc Long Quân nhắc chúng ta về trách nhiệm bảo hộ.

Âu Cơ nhắc chúng ta về trách nhiệm sinh thành và dưỡng nuôi.

Kim Quy, trong cách diễn giải của tác phẩm, nhắc chúng ta về trách nhiệm suy xét, cảnh tỉnh và tự sửa mình.

Bốn phương diện ấy bổ sung cho nhau. Khai mở mà thiếu suy xét có thể dẫn đến mạo hiểm. Bảo hộ mà thiếu trí tuệ có thể trở thành sử dụng sức mạnh không hiệu quả. Dưỡng nuôi mà thiếu trách nhiệm có thể không chuẩn bị được cho thế hệ sau. Cảnh giác mà thiếu nhân ái có thể biến thành sự nghi kỵ làm tổn thương cộng đồng.

Đạo Hồng Bàng vì vậy không chỉ là đạo của lòng yêu nước. Đó còn là đạo của sự trưởng thành: biết bắt đầu, biết bảo vệ, biết nuôi dưỡng, biết suy xét và biết sửa đổi.

Cội nguồn không chỉ để chúng ta ngước nhìn với niềm tự hào. Cội nguồn còn để chúng ta đối thoại, học hỏi và chịu trách nhiệm về những gì sẽ trao lại cho tương lai.

Hãy biết suy xét trước khi hành động. Hãy cảnh giác khi đang thành công. Hãy biết giới hạn khi nắm giữ sức mạnh. Và hãy nhận trách nhiệm khi mình mắc sai lầm.

Đó là bài học Kim Quy mà Đạo Hồng Bàng muốn gửi lại cho các thế hệ mai sau.

Quốc Tổ mở đường. Quốc Phụ giữ nước. Quốc Mẫu dưỡng dân. Kim Quy nhắc tỉnh. Đồng Bào tiếp nối.

Hoàng Phong Nhã 

Read more »