ĐỐI THOẠI VỚI KIM ĐỊNH
VIỆT NHO – AN VI – NHÂN CHỦ VÀ CÂU HỎI VỀ CĂN TÍNH VIỆT
PHẦN VII. KIM ĐỊNH VÀ VẬN MỆNH DÂN TỘC
CHƯƠNG XLVIII
VĂN HÓA CÓ THỂ TRỞ THÀNH SỨC MẠNH QUỐC GIA KHÔNG?
Văn hóa có thể trở thành sức mạnh quốc gia, nhưng văn hóa không tự động tạo ra sức mạnh. Một dân tộc có thể sở hữu lịch sử lâu đời, di sản phong phú, những truyền thống đáng tự hào mà vẫn yếu về khoa học, công nghệ, kinh tế, quản trị và năng lực tổ chức xã hội. Ngược lại, khi văn hóa hình thành được con người có năng lực, những chuẩn mực đáng tin cậy và khả năng hợp tác, nó có thể trở thành nguồn lực sâu xa của phát triển quốc gia.
Đặt trong cuộc đối thoại với Kim Định, câu hỏi không chỉ là Việt Nam có một nền văn hóa riêng hay không. Câu hỏi quan trọng hơn là: những giá trị văn hóa được nhận diện và diễn giải ấy có thể góp phần tạo nên một dân tộc tự chủ, sáng tạo, có trách nhiệm và đủ sức xây dựng quốc gia hay không?
Kim Định dành nhiều công trình để tìm kiếm chiều sâu triết học trong văn hóa Việt, đặc biệt qua Việt Nho, huyền thoại, ngôn ngữ và các biểu tượng cổ truyền. Nỗ lực ấy đáng được xem xét nghiêm túc vì nó đặt người Việt vào vị trí chủ thể suy tư về chính mình. Tuy nhiên, khẳng định rằng văn hóa Việt có chiều sâu không đồng nghĩa với việc đã chứng minh được mọi luận giải của Kim Định; và chứng minh được một giá trị văn hóa cũng chưa có nghĩa là đã tìm ra cơ chế biến giá trị ấy thành sức mạnh quốc gia.
Chương này bảo vệ một luận điểm: văn hóa chỉ trở thành sức mạnh quốc gia khi được chuyển hóa từ ký ức thành năng lực, từ niềm tin thành chuẩn mực hành động, và từ giá trị thành những thiết chế có khả năng vận hành trong đời sống thực tế.
I. Văn hóa là gì khi đặt trong bài toán sức mạnh quốc gia?
Văn hóa thường được hiểu qua những biểu hiện dễ nhận thấy: tiếng nói, chữ viết, phong tục, lễ hội, nghệ thuật, tôn giáo, kiến trúc, ẩm thực và các di sản lịch sử. Những yếu tố này rất quan trọng, nhưng chưa bao quát hết vai trò của văn hóa đối với sự phát triển.
Trong phạm vi chương này, cần phân biệt ba lớp văn hóa.
Lớp thứ nhất là văn hóa biểu tượng và ký ức: ngôn ngữ, huyền thoại, lịch sử, di sản, nghi lễ và những câu chuyện giúp cộng đồng nhận biết mình là ai. Lớp này tạo nên cảm giác thuộc về, nối các thế hệ và cung cấp những hình ảnh chung về quá khứ.
Lớp thứ hai là văn hóa giá trị và hành vi: cách con người nhìn nhận sự thật, giữ chữ tín, đối xử với người khác, thực hiện nghĩa vụ, tiếp nhận phê bình và giải quyết bất đồng. Đây là lớp văn hóa thể hiện trong hành động hằng ngày, không chỉ trong lời nói.
Lớp thứ ba là văn hóa tổ chức và thiết chế: những chuẩn mực được đưa vào cách vận hành của gia đình, trường học, doanh nghiệp, cơ quan công quyền, tổ chức xã hội và hệ thống pháp luật. Ở lớp này, các giá trị không chỉ được ca ngợi mà còn có cơ chế khuyến khích, bảo vệ hoặc xử lý khi bị vi phạm.
Ba lớp ấy liên hệ với nhau nhưng không tự động nối tiếp. Một cộng đồng có thể rất tự hào về lịch sử mà chưa có thói quen tôn trọng sự thật trong tranh luận. Một xã hội có thể đề cao chữ tín trong lời dạy đạo đức nhưng lại thiếu cơ chế bảo vệ người thực hiện cam kết. Một tổ chức có thể treo khẩu hiệu về liêm chính nhưng dung túng hành vi vụ lợi.
Vì vậy, khi hỏi văn hóa có thể tạo ra sức mạnh quốc gia hay không, không thể chỉ kiểm kê số lượng di tích, lễ hội hoặc tác phẩm nghệ thuật. Cần xem xét cả những năng lực và hành vi mà nền văn hóa ấy góp phần hình thành.
Văn hóa có giá trị tự thân, kể cả khi không tạo ra lợi ích kinh tế trực tiếp. Nhưng khi bàn về sức mạnh quốc gia, cần làm rõ thêm con đường từ giá trị văn hóa đến kết quả xã hội.
II. Văn hóa tạo ra sức mạnh bằng những cơ chế nào?
Văn hóa không phải một nguồn năng lượng vô hình có thể giải thích mọi thành công hay thất bại. Nó tác động thông qua con người, quan hệ xã hội, động cơ hành động và cách thiết kế thiết chế.
Có thể nhận diện năm cơ chế chính.
1. Văn hóa tạo ra sự gắn kết
Một cộng đồng cần những ký ức, biểu tượng và câu chuyện chung để các thành viên có thể nhận ra mối liên hệ vượt ra ngoài gia đình hoặc lợi ích trước mắt. Ngôn ngữ, lịch sử, những ngày tưởng niệm và các nghi lễ cộng đồng có thể góp phần tạo nên sự gắn kết ấy.
Đối với Việt Nam, ý niệm Đồng Bào là một ví dụ đáng nghiên cứu. Hình ảnh cùng một bọc không chỉ kể về cội nguồn mà còn có thể gợi ra một cách hình dung về quan hệ giữa những người cùng cộng đồng.
Tuy nhiên, cần phân biệt sự gắn kết với sự đồng nhất tuyệt đối. Một quốc gia không cần mọi người có cùng quan điểm, tôn giáo, nguồn gốc gia đình hoặc cách diễn giải lịch sử. Sự gắn kết bền vững phải cho phép những khác biệt tồn tại trong một khuôn khổ chung về quyền, trách nhiệm và sự tôn trọng lẫn nhau.
Nếu ý niệm Đồng Bào được sử dụng để khuyến khích tương trợ, giảm định kiến và nâng cao trách nhiệm với cộng đồng, nó có thể trở thành nguồn lực xã hội. Nếu nó bị dùng để buộc mọi người phải suy nghĩ giống nhau hoặc im lặng trước bất công, chính biểu tượng ấy có thể bị biến thành công cụ loại trừ.
2. Văn hóa hình thành những chuẩn mực đáng tin cậy
Kinh tế và quản trị không chỉ vận hành bằng tiền bạc, luật lệ hay mệnh lệnh. Chúng còn phụ thuộc vào việc con người có giữ lời hứa, tôn trọng hợp đồng, cung cấp thông tin trung thực và thực hiện trách nhiệm hay không.
Một doanh nghiệp muốn hợp tác lâu dài cần sự tin cậy giữa người lao động, người quản lý, nhà cung cấp và khách hàng. Một cơ quan công quyền muốn hoạt động hiệu quả cần công chức thực hiện nhiệm vụ theo quy định thay vì theo quan hệ thân quen. Một cộng đồng muốn phát triển cần người dân có thể hợp tác mà không phải tiêu tốn quá nhiều nguồn lực để phòng ngừa sự lừa dối.
Nhưng không nên nhầm lẫn lòng tin với sự cả tin. Lòng tin xã hội bền vững không đòi hỏi con người phải tin mọi lời nói. Nó cần đi cùng khả năng kiểm chứng, minh bạch và cơ chế xử lý vi phạm.
Một nền văn hóa đề cao chữ tín sẽ có sức mạnh lớn hơn khi chữ tín được bảo vệ bằng cả giáo dục đạo đức lẫn những quy tắc công bằng. Đạo đức cá nhân và thiết chế đáng tin cậy không thay thế nhau; chúng củng cố lẫn nhau.
3. Văn hóa tác động đến năng lực học hỏi
Một xã hội có thể tôn vinh học vấn nhưng chưa chắc đã khuyến khích tư duy độc lập. Có thể đề cao trí thức nhưng lại không tạo điều kiện cho người nghiên cứu đặt câu hỏi khó. Có thể ca ngợi sáng tạo nhưng trừng phạt những người đưa ra ý kiến khác với cấp trên.
Do đó, văn hóa học hỏi không chỉ nằm ở lòng hiếu học. Nó còn thể hiện ở thái độ đối với sai lầm, bằng chứng, tranh luận và quyền phản biện.
Một môi trường học hỏi tốt khuyến khích con người phân biệt điều đã biết với điều chưa biết, thừa nhận sai sót, sửa đổi kết luận khi có chứng cứ mới và chia sẻ tri thức để người khác có thể tiếp tục phát triển.
Đây là điểm đặc biệt quan trọng khi đối thoại với Kim Định. Nếu nghiên cứu Việt Nho chỉ nhằm xác nhận những kết luận đã có, nó khó tạo ra sức mạnh tri thức lâu dài. Nếu nghiên cứu ấy mở ra câu hỏi mới, khuyến khích đối chiếu nguồn tư liệu và chấp nhận sự kiểm tra độc lập, nó có thể đóng góp vào năng lực tự học của dân tộc.
4. Văn hóa tạo ra năng lực hợp tác
Sức mạnh quốc gia không phải phép cộng đơn giản của những cá nhân tài giỏi. Nó còn phụ thuộc vào khả năng tổ chức họ thành những nhóm, cơ quan và mạng lưới có thể cùng giải quyết vấn đề.
Một xã hội có nhiều người giỏi nhưng thiếu lòng tin, thiếu quy tắc công bằng hoặc thường xuyên chia rẽ vì những xung đột không thể giải quyết có thể sử dụng tài năng kém hiệu quả. Ngược lại, những cộng đồng biết hợp tác, chia sẻ thông tin và giải quyết bất đồng có thể tạo ra kết quả vượt quá khả năng riêng lẻ của từng thành viên.
Văn hóa có thể hỗ trợ hợp tác thông qua những chuẩn mực như tôn trọng cam kết, công bằng trong phân chia lợi ích, trách nhiệm với công việc chung và khả năng hòa giải xung đột.
Tuy nhiên, hợp tác không đồng nghĩa với phục tùng. Một tổ chức có thể rất kỷ luật nhưng kém sáng tạo nếu mọi người không được phép nêu ra những rủi ro. Sự hợp tác có sức mạnh nhất khi có mục tiêu chung, quy tắc rõ ràng và không gian thích hợp cho phản biện.
5. Văn hóa tạo ra năng lực sáng tạo và thích nghi
Di sản văn hóa có thể trở thành nguồn cảm hứng cho văn học, nghệ thuật, thiết kế, du lịch, giáo dục và những ngành công nghiệp sáng tạo. Tri thức bản địa có thể đóng góp vào việc quản lý tài nguyên, bảo vệ môi trường và thích ứng với điều kiện địa phương.
UNESCO nhìn nhận văn hóa vừa có giá trị tự thân, vừa có thể đóng góp vào phát triển bền vững thông qua giáo dục, gắn kết xã hội, sáng tạo và các hoạt động kinh tế. Ngân hàng Thế giới cũng phân tích cách các ngành văn hóa và sáng tạo có thể tạo việc làm, thúc đẩy kinh tế địa phương và tăng cường sự hòa nhập xã hội. Những nhận định này cho thấy văn hóa có thể là một nguồn lực phát triển, nhưng cần có chính sách, nguồn lực và cách tổ chức phù hợp để phát huy tác dụng. <Cite refs={["turn143285search1","turn143285search8"]} />
Bài học là không nên chỉ hỏi làm sao bảo tồn di sản, mà còn phải hỏi làm sao để di sản tiếp tục nuôi dưỡng sáng tạo mà không bị thương mại hóa đến mức đánh mất ý nghĩa hoặc bị đóng khung thành một hình ảnh bất biến về quá khứ.
III. Kim Định: từ văn hóa như đối tượng nghiên cứu đến văn hóa như nguồn lực dân tộc
Trong các công trình về Việt Nho, Kim Định tìm cách diễn giải những chất liệu văn hóa Việt Nam như biểu hiện của một chiều sâu tư tưởng. Ông không chỉ muốn mô tả phong tục hoặc sưu tầm huyền thoại; ông muốn tìm thấy trong đó những nguyên lý có khả năng soi sáng con người và đời sống cộng đồng.
Có thể nhận diện ba ý nghĩa trong nỗ lực này.
Trước hết, Kim Định khơi dậy câu hỏi về quyền tự diễn giải văn hóa. Một dân tộc không nên chỉ được mô tả bởi những người bên ngoài hoặc chỉ hiểu mình qua các phạm trù có sẵn. Việc tự nghiên cứu, tự đặt câu hỏi và tự xây dựng cách giải thích là một phần của năng lực trí tuệ dân tộc.
Thứ hai, ông tìm cách nối các chất liệu văn hóa với những câu hỏi triết học. Huyền thoại, biểu tượng và truyền thống được xem như những nguồn có thể gợi mở suy tư về con người, cộng đồng và trật tự xã hội. Điều này giúp văn hóa không bị thu hẹp thành vật trưng bày trong bảo tàng.
Thứ ba, tư tưởng của ông gợi ra khả năng sử dụng văn hóa như một nguồn lực tinh thần cho việc xây dựng dân tộc. Một cộng đồng có thể cần những hình ảnh chung về cội nguồn và những nguyên tắc đạo đức để củng cố sự gắn kết.
Nhưng ba ý nghĩa ấy không nên bị gộp thành một kết luận duy nhất.
Việc một dân tộc có quyền tự diễn giải văn hóa không có nghĩa rằng mọi diễn giải của người trong dân tộc đều chính xác. Việc huyền thoại có thể gợi mở triết học không chứng minh rằng huyền thoại là bản ghi chép chính xác của lịch sử. Việc một học thuyết tạo được cảm hứng tinh thần không tự động chứng minh rằng nó có thể giải quyết các vấn đề về giáo dục, quản trị, khoa học hoặc kinh tế.
Do đó, khi đánh giá Kim Định, cần tách ba câu hỏi:
- Câu hỏi văn hóa: Ông giúp người Việt nhận diện và suy nghĩ về những giá trị nào?
- Câu hỏi tri thức: Những luận giải của ông được hỗ trợ đến đâu bởi văn bản, lịch sử và các nghiên cứu độc lập?
- Câu hỏi phát triển: Những giá trị và luận giải ấy có thể chuyển hóa thành năng lực con người, chuẩn mực xã hội và thiết chế quốc gia bằng cơ chế nào?
Một câu trả lời tích cực cho câu hỏi thứ nhất không thể thay thế việc nghiên cứu hai câu hỏi còn lại.
Đó là cách tiếp nhận Kim Định mà không phủ nhận đóng góp của ông, đồng thời không biến ông thành thẩm quyền cuối cùng về văn hóa Việt.
IV. Khi văn hóa không trở thành sức mạnh: năm nghịch lý cần nhìn thẳng
1. Tự hào văn hóa nhưng yếu về năng lực thực tế
Một quốc gia có thể có nhiều di sản được ca ngợi, nhiều lễ kỷ niệm và nhiều diễn ngôn về truyền thống nhưng vẫn gặp khó khăn trong nghiên cứu khoa học, đổi mới công nghệ hoặc nâng cao năng suất.
Điều này không chứng minh rằng văn hóa không quan trọng. Nó cho thấy văn hóa biểu tượng chưa tự động chuyển hóa thành văn hóa học hỏi và năng lực tổ chức.
Nếu xã hội chỉ nhấn mạnh quá khứ huy hoàng mà không đầu tư vào trường học, phòng thí nghiệm, thư viện, doanh nghiệp sáng tạo và các cơ chế khuyến khích nghiên cứu, lòng tự hào sẽ khó trở thành sức mạnh phát triển.
2. Đề cao đạo đức nhưng thiếu cơ chế thực thi
Nhiều xã hội có những lời dạy sâu sắc về trung thực, công bằng, tiết kiệm và trách nhiệm. Tuy nhiên, khi người làm đúng bị thiệt, người vi phạm được hưởng lợi hoặc những người có quyền lực không phải chịu trách nhiệm, các giá trị đạo đức sẽ khó trở thành chuẩn mực phổ biến.
Đạo đức có thể thúc đẩy hành vi tốt, nhưng thiết chế phải làm giảm lợi ích của việc làm sai và bảo vệ người thực hiện điều đúng.
Một xã hội không thể chỉ yêu cầu từng cá nhân trở nên tốt hơn mà không xem xét cơ chế đang khuyến khích hoặc trừng phạt hành vi của họ.
3. Đoàn kết nhưng thiếu khả năng phản biện
Đoàn kết có thể tạo ra sức mạnh trong khủng hoảng, nhưng sự đồng thuận bị áp đặt có thể che giấu sai lầm. Nếu mọi người ngại đưa ra thông tin bất lợi, tổ chức có thể duy trì vẻ ngoài thống nhất trong khi năng lực giải quyết vấn đề suy giảm.
Một nền văn hóa quốc gia trưởng thành cần phân biệt bất đồng về phương tiện với xung đột về mục tiêu; phân biệt phản biện có trách nhiệm với hành vi phá hoại; và có quy trình để những ý kiến khác biệt được xem xét bằng lý lẽ.
Sức mạnh không phải là không có bất đồng. Sức mạnh là khả năng xử lý bất đồng mà không làm tan rã cộng đồng và không hy sinh sự thật.
4. Bảo tồn bản sắc nhưng hạn chế sáng tạo
Nếu di sản chỉ được xem là thứ cần giữ nguyên hình thức, những thế hệ sau có thể cảm thấy nó xa lạ với đời sống của mình. Một truyền thống muốn tiếp tục sống phải có khả năng được hiểu lại, thực hành lại và sáng tạo trong những điều kiện mới.
Điều này không có nghĩa rằng mọi thay đổi đều đáng hoan nghênh. Việc phát triển du lịch hoặc thương mại từ di sản cũng có thể gây tổn hại nếu làm biến dạng ý nghĩa văn hóa hoặc loại cộng đồng địa phương khỏi quyền quyết định.
Bảo tồn hiệu quả cần cân bằng giữa tính liên tục, quyền của cộng đồng, sự trung thực lịch sử và khả năng sáng tạo.
5. Đề cao bản sắc nhưng loại trừ người khác
Một biểu tượng văn hóa có thể củng cố tình cảm cộng đồng, nhưng cũng có thể bị sử dụng để tạo ra ranh giới cứng nhắc giữa người được coi là thuộc về và người bị xem là bên ngoài.
Quốc gia hiện đại cần một ý niệm về cộng đồng đủ mạnh để khuyến khích trách nhiệm chung, đồng thời đủ rộng để bảo vệ quyền bình đẳng của những người có khác biệt về nguồn gốc, tín ngưỡng, vùng miền hoặc quan điểm.
Nếu văn hóa trở thành công cụ để phủ nhận phẩm giá của người khác, nó không còn là nguồn lực bền vững cho quốc gia. Nó có thể tạo ra sự huy động ngắn hạn, nhưng về lâu dài sẽ làm suy yếu lòng tin và sự hợp tác.
V. Bảng phân biệt: văn hóa được tôn vinh và văn hóa tạo ra sức mạnh
| Phương diện | Văn hóa chủ yếu được tôn vinh | Văn hóa chuyển hóa thành sức mạnh |
|---|---|---|
| Lịch sử | Tưởng niệm các sự kiện và nhân vật | Nghiên cứu tư liệu, học từ thành công và thất bại |
| Giáo dục | Truyền đạt kết luận có sẵn | Phát triển tư duy độc lập và năng lực kiểm chứng |
| Đạo đức | Ca ngợi những phẩm chất tốt | Xây dựng chuẩn mực hành vi và trách nhiệm |
| Đoàn kết | Kêu gọi mọi người đồng thuận | Tạo cơ chế hợp tác và giải quyết bất đồng |
| Bản sắc | Nhấn mạnh sự khác biệt với bên ngoài | Tạo năng lực lựa chọn, tiếp nhận và sáng tạo |
| Di sản | Bảo tồn hình thức vật thể | Bảo tồn ý nghĩa, tri thức và khả năng truyền nối |
| Quản trị | Dùng văn hóa để củng cố thông điệp | Đưa các giá trị vào quy trình và thiết chế có thể kiểm tra |
| Phát triển | Xem lòng tự hào là kết quả | Đánh giá năng lực và kết quả xã hội thực tế |
Bảng này không phủ nhận giá trị của việc tưởng niệm, bảo tồn hoặc truyền bá văn hóa. Nó chỉ chỉ ra rằng tôn vinh và chuyển hóa là hai công việc khác nhau.
Một quốc gia cần cả hai. Không có ký ức, cộng đồng có thể mất phương hướng; không có năng lực chuyển hóa, ký ức khó tạo ra sức mạnh cho hiện tại.
VI. Trường hợp nghiên cứu: ý niệm Đồng Bào có thể tạo ra sức mạnh quốc gia như thế nào?
Đồng Bào là một trường hợp thích hợp để xem xét mối liên hệ giữa biểu tượng văn hóa và năng lực quốc gia.
Trong truyền thuyết Lạc Long Quân – Âu Cơ, hình ảnh những người con cùng một bọc tạo nên một cách kể về nguồn cội chung. Qua thời gian, ý niệm Đồng Bào trở thành một biểu tượng quan trọng trong cách người Việt hình dung quan hệ cộng đồng.
Ở tầng biểu tượng, Đồng Bào gợi ra sự liên hệ giữa những người không nhất thiết cùng sống trong một gia đình nhưng vẫn có thể nhìn nhận nhau trong một cộng đồng rộng lớn hơn.
Ở tầng đạo đức, biểu tượng ấy có thể hỗ trợ những chuẩn mực tương trợ, chia sẻ khó khăn, tôn trọng phẩm giá và trách nhiệm với người khác.
Ở tầng xã hội, những chuẩn mực ấy chỉ trở thành năng lực khi được chuyển thành hoạt động cụ thể: cứu trợ minh bạch, giáo dục bình đẳng, hợp tác giữa các địa phương, hỗ trợ những người dễ bị tổn thương và giải quyết bất đồng một cách công bằng.
Ở tầng quốc gia, Đồng Bào có thể trở thành một nguồn lực gắn kết nếu nó giúp người dân hợp tác vượt qua những khác biệt về vùng miền, thế hệ và hoàn cảnh xã hội. Nhưng để làm được điều đó, biểu tượng cần đi cùng nguyên tắc bình đẳng: không ai bị coi là kém thuộc về cộng đồng chỉ vì có quan điểm khác biệt hoặc không phù hợp với một hình mẫu văn hóa duy nhất.
Từ đây, cần phân biệt hai loại nhận định.
Nhận định rằng Đồng Bào là một biểu tượng văn hóa có ý nghĩa trong đời sống người Việt có thể được khảo sát qua văn bản, nghi lễ, diễn ngôn và thực hành xã hội.
Nhận định rằng Đồng Bào làm tăng lòng tin hoặc nâng cao năng lực hợp tác là một giả thuyết về tác động xã hội. Muốn đánh giá giả thuyết này, cần quan sát những hành vi cụ thể, cách các chương trình cộng đồng vận hành, mức độ tham gia của người dân và những kết quả có thể kiểm tra.
Không nên mặc nhiên kết luận rằng nơi nào nhắc đến Đồng Bào nhiều hơn thì nơi đó đoàn kết hơn. Tần suất sử dụng một biểu tượng không đồng nghĩa với mức độ thực hành những giá trị mà biểu tượng ấy đại diện.
Đây cũng là điểm Hưng Quốc Học có thể bổ sung cho cách tiếp cận triết học văn hóa: không chỉ diễn giải ý nghĩa của một biểu tượng mà còn nghiên cứu những điều kiện khiến biểu tượng ấy tạo ra kết quả xã hội tích cực.
VII. Phép thử Hưng Quốc: làm sao biết văn hóa đã trở thành sức mạnh?
Nếu muốn đưa văn hóa vào chiến lược phát triển quốc gia, cần tránh hai cách đánh giá cực đoan. Cách thứ nhất chỉ đo số lượng hoạt động văn hóa, di tích được công nhận hoặc lễ hội được tổ chức. Cách thứ hai đòi hỏi mọi giá trị văn hóa phải chứng minh ngay lợi ích kinh tế trực tiếp.
Cả hai đều chưa đầy đủ. Văn hóa có giá trị tự thân, nhưng những tuyên bố về tác động phát triển vẫn cần được đánh giá bằng phương pháp thích hợp.
Có thể sử dụng sáu tiêu chí sau để xem xét từng chương trình hoặc sáng kiến văn hóa.
Một là, năng lực con người. Hoạt động ấy có giúp người tham gia hiểu sâu hơn, suy nghĩ độc lập hơn, sáng tạo hơn hoặc có khả năng hợp tác tốt hơn không?
Hai là, chất lượng quan hệ xã hội. Nó có góp phần xây dựng lòng tin, giảm định kiến, tăng khả năng tương trợ hoặc giải quyết xung đột không?
Ba là, năng lực tri thức. Nó có khuyến khích nghiên cứu tư liệu, bảo tồn tri thức, truyền bá kiến thức và sửa chữa những hiểu biết sai lệch không?
Bốn là, năng lực kinh tế và sáng tạo. Khi phù hợp, hoạt động ấy có tạo cơ hội việc làm, hỗ trợ nghề truyền thống, phát triển ngành sáng tạo hoặc nâng cao năng lực đổi mới không?
Năm là, phẩm giá và quyền của con người. Việc bảo tồn và phát huy văn hóa có tôn trọng sự đa dạng, quyền tham gia của cộng đồng và quyền của những người chịu ảnh hưởng không?
Sáu là, tính bền vững. Giá trị được tạo ra có thể duy trì qua thời gian, được thế hệ sau tiếp nối và thích nghi mà không phá hủy những điều cốt lõi cần bảo vệ không?
Các tiêu chí này không thể áp dụng theo một công thức duy nhất cho mọi lĩnh vực. Một chương trình bảo tồn ngôn ngữ có thể cần chỉ số về số người sử dụng và chất lượng truyền dạy; một dự án nghệ thuật có thể cần đánh giá về sáng tạo và sự tham gia của công chúng; một chương trình giáo dục lịch sử cần xem xét năng lực đọc hiểu nguồn tư liệu và lập luận của người học.
Quan trọng hơn, cần xác định rõ điều gì là kết quả trực tiếp, điều gì là tác động dài hạn và điều gì mới chỉ là giả thuyết. Một chương trình có thể được tổ chức tốt nhưng chưa tạo ra tác động xã hội như mong muốn. Một kết quả tích cực cũng có thể do nhiều yếu tố cùng tạo ra, chứ không chỉ do văn hóa.
Đây là yêu cầu cần thiết nếu Hưng Quốc Học muốn đưa văn hóa từ phạm vi diễn giải triết học sang phạm vi thiết kế chính sách.
VIII. Từ văn hóa đến Quốc Lực: mối liên hệ không thể bỏ qua
Trong Hưng Quốc Học, cần phân biệt văn hóa như một nguồn lực với Quốc Lực như năng lực thực tế của quốc gia.
Văn hóa có thể góp phần tạo ra những điều kiện thuận lợi cho Quốc Lực, nhưng không thể thay thế các nguồn lực khác. Một nền văn hóa khuyến khích hiếu học vẫn cần trường học, người thầy, thư viện, phòng thí nghiệm và cơ hội nghiên cứu. Một xã hội coi trọng chữ tín vẫn cần pháp luật, cơ chế giải quyết tranh chấp và hệ thống thực thi đáng tin cậy. Một cộng đồng có tinh thần tương trợ vẫn cần năng lực kinh tế và tổ chức để biến sự tương trợ thành kết quả lâu dài.
Có thể hình dung quá trình chuyển hóa như sau:
Di sản và ký ức → giá trị và chuẩn mực → năng lực con người → năng lực tổ chức → kết quả xã hội và quốc gia.
Đây là một mô hình phân tích, không phải chuỗi nhân quả tự động. Ở mỗi bước đều có thể xuất hiện trở ngại. Di sản có thể bị hiểu sai; giá trị có thể chỉ dừng ở khẩu hiệu; năng lực cá nhân có thể bị hạn chế bởi cơ chế tổ chức; tổ chức có thể thất bại vì thiếu nguồn lực hoặc thiếu trách nhiệm.
Vì vậy, chính sách văn hóa cần phối hợp với chính sách giáo dục, khoa học, kinh tế, quản trị và pháp luật. Nếu các lĩnh vực này vận hành tách rời, tác động của văn hóa có thể bị hạn chế.
Một quốc gia không thể chỉ dùng các biểu tượng để thay thế cho năng lực. Nhưng cũng không nên xem văn hóa là phần trang trí sau khi kinh tế và kỹ thuật đã hoàn thành nhiệm vụ. Những chuẩn mực về học hỏi, hợp tác, trách nhiệm và sáng tạo có thể ảnh hưởng đến chính khả năng tạo ra và sử dụng các nguồn lực kinh tế, khoa học và công nghệ.
Nói cách khác, văn hóa không phải toàn bộ sức mạnh quốc gia, nhưng nó có thể ảnh hưởng sâu sắc đến cách sức mạnh được hình thành, tổ chức và sử dụng.
IX. Phản đề: có phải mọi quốc gia mạnh đều cần một nền văn hóa thống nhất?
Có thể có ý kiến cho rằng muốn trở thành quốc gia mạnh, một dân tộc cần một hệ giá trị chung đủ thống nhất để mọi người cùng hướng về một mục tiêu. Nếu văn hóa quá đa dạng hoặc mỗi nhóm diễn giải truyền thống theo một cách, sự đoàn kết có thể suy yếu.
Ý kiến này nêu ra một vấn đề thực tế: mọi xã hội đều cần những nguyên tắc chung để hợp tác. Nhưng nguyên tắc chung không nhất thiết đòi hỏi mọi người phải có cùng một hệ niềm tin hoặc một cách hiểu duy nhất về lịch sử.
Cần phân biệt sự thống nhất về nguyên tắc chung với sự đồng nhất về tư tưởng.
Một quốc gia có thể thống nhất ở những nguyên tắc như tôn trọng phẩm giá con người, tuân thủ pháp luật, thực hiện nghĩa vụ công dân, bảo vệ quyền bình đẳng và giải quyết tranh chấp bằng những phương thức hòa bình, trong khi vẫn cho phép nhiều quan điểm về triết học, tôn giáo, lịch sử và lối sống cùng tồn tại.
Thậm chí, sự đa dạng có thể trở thành nguồn lực nếu xã hội có cơ chế để những kinh nghiệm và góc nhìn khác nhau bổ sung cho nhau. Ngược lại, sự đồng nhất bị áp đặt có thể làm giảm khả năng phát hiện sai lầm và hạn chế sáng tạo.
Đối với Kim Định, điều này có nghĩa rằng việc tìm kiếm một chiều sâu chung của văn hóa Việt không nên dẫn đến yêu cầu mọi người phải chấp nhận cùng một học thuyết về căn tính Việt. Một nền văn hóa sống động có thể chứa nhiều cách diễn giải, miễn là các cách diễn giải ấy được đối thoại bằng lý lẽ, tôn trọng chứng cứ và không dùng quyền lực để triệt tiêu quyền suy nghĩ của người khác.
Hưng Quốc Học cần một nền tảng giá trị chung đủ mạnh để tạo ra hợp tác, nhưng đủ rộng để bảo vệ quyền tự chủ của con người.
X. Kết luận: văn hóa chỉ mạnh khi làm cho con người mạnh hơn
Kim Định đặt ra một câu hỏi có ý nghĩa lâu dài: người Việt có thể tìm thấy trong chính văn hóa của mình những nguồn lực để suy nghĩ, tự tin và xây dựng tương lai hay không?
Câu trả lời là có thể. Nhưng khả năng ấy cần được kiểm nghiệm qua từng giá trị, từng cách diễn giải và từng cơ chế vận dụng. Văn hóa không phải một sức mạnh tự động, càng không phải một lời giải thích thay thế cho mọi vấn đề phát triển.
Một nền văn hóa có thể giúp con người biết mình thuộc về đâu, nhưng cũng cần giúp họ biết cách học hỏi từ thế giới. Có thể nuôi dưỡng lòng tự hào, nhưng cũng cần dạy họ tôn trọng sự thật. Có thể khuyến khích đoàn kết, nhưng cũng cần bảo vệ quyền bất đồng. Có thể lưu giữ ký ức, nhưng cũng cần tạo không gian cho sáng tạo.
Đó là điểm Hưng Quốc Học cần nhấn mạnh trong cuộc đối thoại với Kim Định: giá trị văn hóa phải được nhìn nhận vừa ở chiều sâu tinh thần, vừa ở khả năng góp phần hình thành năng lực con người và tổ chức xã hội.
Nếu văn hóa chỉ khiến người dân tự hào về tổ tiên, nó mới hoàn thành một phần nhiệm vụ. Nếu văn hóa giúp người dân suy nghĩ độc lập, giữ chữ tín, hợp tác có trách nhiệm, tôn trọng quyền của nhau và sáng tạo ra những giá trị mới, nó đã bắt đầu trở thành sức mạnh.
Nếu những năng lực ấy tiếp tục được hỗ trợ bởi giáo dục tốt, khoa học phát triển, kinh tế có sức cạnh tranh, pháp luật đáng tin cậy và thiết chế có trách nhiệm, văn hóa có thể góp phần tạo nên sức mạnh quốc gia bền vững.
Vì thế, không nên chỉ hỏi một dân tộc có nền văn hóa lớn hay không. Cần hỏi nền văn hóa ấy đang giúp con người trở thành người như thế nào, giúp xã hội hợp tác ra sao và giúp quốc gia giải quyết những vấn đề của thời đại bằng cách nào.
Đó là phép thử của văn hóa trong Hưng Quốc Học.
Văn hóa không mạnh chỉ vì nó thuộc về quá khứ của một dân tộc. Văn hóa trở thành sức mạnh khi nó giúp dân tộc ấy làm chủ hiện tại và có năng lực kiến tạo tương lai.
Tài liệu tham khảo
- Kim Định, Cơ Cấu Việt Nho, Nguồn Sáng, 1973. Cần đối chiếu đúng ấn bản và trang khi trích dẫn các luận điểm cụ thể.
- UNESCO, “Culture: at the Heart of Sustainable Development Goals,” bài viết về vai trò của văn hóa trong phát triển bền vững, giáo dục, gắn kết xã hội và các ngành sáng tạo.
- UNESCO, “Culture's Contribution to Sustainable Development,” 2024, cập nhật 2025.
- UNESCO, The Hangzhou Declaration: Placing Culture at the Heart of Sustainable Development Policies, 2013.
- World Bank, Cities, Culture, Creativity: Leveraging Culture & Creativity for Sustainable Urban Development and Inclusive Growth, 2021.
- UNESCO, Culture|2030 Indicators, khung chỉ số xem xét đóng góp của văn hóa đối với các mục tiêu phát triển bền vững.
Câu hỏi nghiên cứu tiếp tục
- Những luận điểm cụ thể nào của Kim Định về Việt Nho, An Vi và Nhân Chủ có khả năng góp phần hình thành văn hóa công dân hiện đại?
- Làm thế nào để phân biệt giá trị văn hóa có sức sống thực tế với những diễn giải chủ yếu dựa trên mong muốn về căn tính dân tộc?
- Những cơ chế giáo dục, khoa học và pháp luật nào có thể chuyển các giá trị như hiếu học, chữ tín, tương trợ và nhân chủ thành năng lực quốc gia?
- Làm thế nào để xây dựng bản sắc chung mà không biến bản sắc thành công cụ loại trừ hoặc áp đặt một cách diễn giải duy nhất?
- Có thể xây dựng bộ chỉ số nào để đánh giá tác động của văn hóa đối với năng lực con người, lòng tin xã hội và sức sáng tạo mà không giản lược giá trị văn hóa thành lợi ích kinh tế?


19:08
Hoàng Phong Nhã