Thứ Sáu, 20 tháng 11, 2026

CHƯƠNG 8 - ĐỐI THOẠI VỚI MAO TRẠCH ĐÔNG

 ĐỐI THOẠI HƯNG QUỐC VỚI MAO TRẠCH ĐÔNG

CHIẾN TRANH, QUYỀN LỰC, CHIẾN LƯỢC VÀ VẬN MỆNH QUỐC GIA

Khảo cứu lịch sử tư tưởng quân sự từ cổ đại đến chiến tranh công nghệ và trí tuệ nhân tạo

Hoàng Phong Nhã.

CHƯƠNG 8

ĐƯỜNG LỐI QUẦN CHÚNG — MASS LINE VÀ VẤN ĐỀ NGHE DÂN

Nếu Chương 7 đặt ra câu hỏi “Ai xác định mâu thuẫn chủ yếu?”, thì chương này phải đặt một câu hỏi tiếp theo:

Người lãnh đạo lấy thông tin từ đâu để biết xã hội đang thực sự nghĩ gì, cần gì và đang thay đổi như thế nào?

Một chính quyền có thể có quyền lực. Có thể có bộ máy. Có thể có kế hoạch. Có thể có chuyên gia.

Nhưng nếu thông tin đi vào trung tâm quyền lực đã bị méo mó, chậm trễ hoặc bị sàng lọc theo một chiều, thì năng lực ra quyết định đúng cũng suy giảm theo—dù bộ máy ấy có vẻ mạnh đến đâu trên bề mặt.

Mao Trạch Đông nhìn thấy bài toán thông tin và sự gắn kết xã hội này từ rất sớm. Trong tư tưởng của ông, quần chúng không chỉ là lực lượng được huy động để thực thi một chủ trương đã có sẵn. Quần chúng còn là nơi chứa đựng kinh nghiệm sống, nhu cầu thực tế và những sáng kiến mà người lãnh đạo phải thu thập, tổng hợp rồi đưa trở lại xã hội thành đường lối và hành động.

Đó là logic thường được khái quát thành “từ quần chúng, đến quần chúng”.

Nhưng ngay tại điểm này, Hưng Quốc phải đặt một câu hỏi căn bản:

Nghe dân để lãnh đạo tốt hơn có giống với để dân có thực quyền tham gia, kiểm tra và điều chỉnh quyền lực hay không?

Hai điều ấy có thể gặp nhau trong một số thời điểm. Nhưng chúng không phải là một.

1. “Đường lối quần chúng” không bắt đầu bằng khẩu hiệu

Trong các văn bản năm 1943, đặc biệt là Một số vấn đề về phương pháp lãnh đạo, Mao đặt nguyên tắc kết hợp giữa lãnh đạo và quần chúng cạnh nguyên tắc kết hợp giữa cái chung và cái riêng.

Mao không chỉ nói rằng cán bộ phải “gần dân” hay “thương dân” theo kiểu đạo đức, khẩu hiệu. Ông mô tả một cơ chế vận hành: người lãnh đạo phải đi vào thực tế cụ thể, tìm hiểu kinh nghiệm từ những nơi cụ thể, từ đó khái quát thành nhận thức chung; sau đó đem nhận thức chung ấy quay trở lại các địa phương và tổ chức để kiểm nghiệm trong thực tế.

Đó là một vòng vận động liên tục:

Quần chúng =>Kinh nghiệm => Khái quát => Đường lối => Quần chúng =>Thực tiễn =>Kinh nghiệm mới.

Sau này, trong cách diễn đạt chính thức của Đảng Cộng sản Trung Quốc, tinh thần ấy được cô đọng thành “từ quần chúng, đến quần chúng”: tập hợp ý kiến phân tán của quần chúng, xử lý và hệ thống hóa thành nhận thức, rồi đưa trở lại quần chúng để thực hiện, kiểm nghiệm và tiếp tục hoàn thiện.

Điểm đáng chú ý là Mao không xem “quần chúng” chỉ như một đám đông thụ động chờ hiệu lệnh. Quần chúng là nguồn kinh nghiệm thực tiễn sống động, còn lãnh đạo—theo logic của ông—có nhiệm vụ biến những kinh nghiệm phân tán thành nhận thức có tổ chức và phương hướng hành động.

2. Mao không chỉ nói “hãy nghe dân”

“Nghe dân” theo nghĩa thông thường có thể chỉ là hỏi xem dân muốn gì, rồi người lãnh đạo tự quyết định.

Nhưng trong Một số vấn đề về phương pháp lãnh đạo, Mao đi xa hơn. Ông phê phán lối làm việc chỉ đưa ra những lời kêu gọi chung chung rồi khoán trắng cho cấp dưới tự xoay xở. Theo ông, người lãnh đạo phải chọn những điểm cụ thể để đi sâu nghiên cứu, rút ra kinh nghiệm thực tiễn, rồi dùng chính kinh nghiệm ấy để kiểm tra xem lời kêu gọi và chủ trương ban đầu có sát thực tế hay không.

Có thể thấy “nghe dân” trong phương pháp của Mao gồm ít nhất ba tầng:

  1. Nghe (thu thập kinh nghiệm): tiếp xúc thực tế để nắm đời sống và kinh nghiệm cụ thể thay vì ngồi ở cơ quan suy diễn.
  2. Khái quát (hệ thống hóa): nâng kinh nghiệm riêng lẻ, tản mát thành chủ trương, chính sách có tính phổ quát hơn.
  3. Kiểm nghiệm (đối chiếu với thực tế): đưa chính sách quay lại đời sống để xem nó có giải quyết được vấn đề thật hay sinh ra vấn đề mới.

Đây là một cấu trúc nhận thức chứ không chỉ là một thái độ chính trị. Nó nối thẳng với Chương 5 về Thực tiễn: nhận thức đúng không thể sinh ra trong chân không, mà phải đi qua thử thách và chỉnh sửa trong thực tế.

3. “Từ quần chúng” không có nghĩa mọi ý kiến đều giống nhau

Một xã hội không phải là một cá nhân. “Nhân dân” cũng không phải là một ý chí duy nhất, thuần nhất như đúc từ một khuôn.

Nông dân có lợi ích và mối bận tâm riêng. Công nhân có điều kiện lao động và lợi ích riêng. Người làm kinh doanh, tiểu thương, trí thức, người trẻ, người cao tuổi, cư dân đô thị và cư dân nông thôn—mỗi nhóm có thể nhìn cùng một chính sách qua những lăng kính rất khác nhau. Ngay trong cùng một tầng lớp, sự phân hóa lợi ích và quan điểm cũng luôn tồn tại.

Vì vậy, mỗi khi nghe câu “Quần chúng muốn…”, người phân tích chiến lược luôn phải hỏi tiếp:

  • Quần chúng nào?
  • Ở đâu?
  • Trong hoàn cảnh cụ thể nào?
  • Gắn với lợi ích và rủi ro nào?

Nếu lãnh đạo xem xã hội như một khối đồng nhất có cùng một tiếng nói, họ rất dễ rơi vào cạm bẫy nói thay cho toàn xã hội—lấy ý kiến của một nhóm, một địa phương hoặc một cách nhìn để gán cho “nhân dân”. Khi đó, “đường lối quần chúng” dễ biến thành sự hợp thức hóa cho một quyết định đã được định hình từ trước.

4. Điểm mạnh của Mao: chống bệnh quan liêu và mệnh lệnh

Một giá trị thực tiễn rõ rệt trong tư tưởng của Mao là sự phê phán mạnh mẽ đối với lối làm việc quan liêu, mệnh lệnh và tách rời đời sống.

Trong các văn bản về công tác kinh tế và phương pháp lãnh đạo, Mao nhấn mạnh rằng chỉ đặt ra nhiệm vụ thôi thì chưa đủ; phải giải quyết phương pháp thực hiện, phải quan tâm đến những vấn đề thiết thực trong đời sống quần chúng, và phải tránh kiểu ra lệnh áp đặt làm suy giảm lòng tin.

Sự tha hóa của bộ máy hiếm khi bắt đầu bằng một biến cố lớn. Nó thường khởi phát từ những điều tưởng như nhỏ nhặt:

  • Một thủ tục rườm rà làm khó người dân nhưng thuận tiện cho công chức.
  • Một quy định đẹp trên văn bản nhưng trái với nhịp vận hành thực tế.
  • Một chỉ tiêu thiếu căn cứ buộc cấp dưới phải đối phó.
  • Một chính sách thiết kế từ trên cao nhưng thiếu nguồn lực và điều kiện thi hành ở cơ sở.

Khi những độ lệch nhỏ này tích tụ mà không được sửa kịp thời, khoảng cách giữa bộ máy và đời sống sẽ nới rộng. Trung tâm quyền lực bắt đầu tiếp nhận một phiên bản thực tế đã qua bộ lọc—không phải thực tế khách quan, mà là thực tế được diễn giải lại qua lăng kính của cơ quan và cấp bậc.

5. Nguy cơ lớn nhất của hệ thống lãnh đạo: độ méo của thông tin đi lên

Khoảng cách làm sai lệch thông tin không chỉ là khoảng cách địa lý giữa trung ương và cơ sở. Quan trọng hơn là cấu trúc khuyến khích và rủi ro của dòng thông tin đi lên.

Cấp dưới có thể ngần ngại báo cáo rằng một chủ trương của cấp trên đang gặp vướng mắc hoặc phản tác dụng. Cơ quan tham mưu có thể muốn chứng minh rằng đề án của mình đang đi đúng hướng. Địa phương có thể muốn giữ thành tích và hình ảnh. Cán bộ có thể lo ngại rằng báo cáo tin xấu sẽ bất lợi cho đánh giá, vị trí hoặc cơ hội thăng tiến của mình.

Khi cấu trúc ấy vận hành, thông tin đi lên dễ trượt theo chuỗi:

Thực tế==>Báo cáo==>Lựa chọn==> Chỉnh sửa==>Thành tích.

Kết quả là người lãnh đạo có thể nhìn thấy một bức tranh xã hội rất trơn tru trên báo cáo nhưng lại chênh lệch lớn so với đời sống ngoài kia.

Vì vậy, câu hỏi cốt lõi của “nghe dân” không chỉ là bộ máy có muốn nghe hay không, mà là: người nói có an toàn khi nói thật hay không?

6. Người dân có thể nói điều nhà nước không muốn nghe không?

Đây là ranh giới quyết định chất lượng của mọi cơ chế lắng nghe.

Nếu người dân chỉ được khuyến khích hoặc chỉ cảm thấy an toàn khi nói những điều phù hợp với chủ trương sẵn có, thì việc “lắng nghe” sẽ bị bó hẹp nghiêm trọng. Những thông tin có giá trị cảnh báo sớm thường lại là những thông tin gây khó chịu, làm lộ điểm yếu hoặc thách thức giả định của người có quyền.

Một hệ thống chỉ nghe lời khen hoặc những phản hồi đã được gọt giũa sẽ mất dần cảm biến về những sai lệch đang hình thành ngoài thực địa.

Từ góc nhìn Hưng Quốc, có thể rút ra một nguyên tắc:

Năng lực nghe dân không nằm ở số lượng cuộc tiếp xúc hay các đợt lấy ý kiến hình thức, mà ở khả năng tiếp nhận và xử lý trung thực những thông tin trái với điều người có quyền muốn nghe.

Một cuộc tham vấn mà người tham gia chỉ nói điều an toàn chưa hẳn là đối thoại thực chất. Một kênh phản ánh mà người cung cấp thông tin phải gánh rủi ro vì sự thẳng thắn của mình sẽ khó trở thành nguồn dữ liệu đáng tin cậy. Quyền nói thật có cơ chế bảo vệ là điều kiện tiên quyết của việc nghe thật.

7. Khoảng trống giữa hai chữ “dân” trong “từ quần chúng đến quần chúng”

Trong vòng lặp “từ quần chúng, đến quần chúng”, có một khoảng trống rất lớn mà lý thuyết chính trị không thể lướt qua:

Từ dân=>Khoảng trống tổng hợp \& quyết định=>Đến dân

Ở khoảng trống ấy, hàng loạt câu hỏi thực chất nảy sinh:

  • Ai là người tổng hợp ý kiến?
  • Ai quyết định ý kiến nào là “tiêu biểu”, ý kiến nào là “lệch lạc” hay “thứ yếu”?
  • Ai định đoạt đâu là “nhận thức đúng” để đưa vào đường lối?
  • Khi kết luận của bộ máy khác với mong muốn hoặc nhận định của một bộ phận lớn dân chúng, mâu thuẫn ấy được xử lý bằng cơ chế nào?

Chính tại điểm này, Mass Line (Đường lối quần chúng) khác với một mô hình dân chủ thể chế theo nghĩa rộng. Một hệ thống có thể lắng nghe dân rất kỹ để hoàn thiện việc cai trị, nhưng vẫn giữ quyền quyết định tập trung ở trung tâm. Trong khi đó, một cơ chế dân chủ thể chế hướng tới việc trao cho công dân những công cụ pháp lý và chính trị để tham gia lựa chọn, giám sát, chất vấn và thay thế người nắm quyền.

Hai mô hình đều có thể sử dụng tham vấn và phản hồi xã hội, nhưng cấu trúc phân bổ quyền lực là khác nhau. Do đó, Hưng Quốc không đồng nhất Mass Line với dân chủ; cần đặt đúng vị trí của từng khái niệm để phân tích cho rạch ròi.

8. Hình ảnh “nhà máy chế biến” và câu hỏi về quyền kiểm soát

Năm 1957, Mao từng dùng hình ảnh ví trung ương như một “nhà máy chế biến”: tiếp nhận “nguyên liệu” từ công nhân, nông dân và các địa phương, rồi chế biến thành sản phẩm là nhận thức và quyết định, đồng thời nhấn mạnh lãnh đạo phải xuống cơ sở, tiếp xúc quần chúng thay vì chỉ ngồi ở trung tâm.

Hình ảnh này mô tả rất rõ tư duy phương pháp luận của Mao: quần chúng cung cấp nguyên liệu thực tiễn, bộ máy lãnh đạo thực hiện khâu tổng hợp và ra quyết định, rồi đưa sản phẩm chính sách trở lại đời sống.

Nhưng từ góc nhìn Hưng Quốc, phép ẩn dụ “nhà máy chế biến” lập tức đặt ra một câu hỏi về quyền lực:

Nếu trung tâm là nơi tiếp nhận nguyên liệu và chế biến thành quyết định, thì ai kiểm soát “nhà máy” ấy, ai kiểm tra tiêu chuẩn “chế biến”, và điều gì ngăn cản “nhà máy” sản xuất ra những quyết định sai lệch nhưng mang nhãn “ý kiến quần chúng”?

Đây chính là điểm Hưng Quốc bước sang một tầng câu hỏi khác so với Mao.

9. Hưng Quốc: dân không chỉ là nguồn dữ liệu

Nếu người dân chỉ được nhìn nhận như nơi cung cấp thông tin, phản ánh hay kinh nghiệm để nhà nước quản trị tốt hơn, thì dù kỹ thuật thu thập thông tin tinh vi đến đâu, người dân vẫn chủ yếu giữ vai trò nguồn đầu vào.

Hưng Quốc đặt trọng tâm cao hơn:

  • Dân không chỉ là nguồn dữ liệu cho bộ máy ra quyết định.
  • Dân phải là chủ thể có năng lực tham gia, tranh luận, giám sát và kiểm tra những quyền lực chi phối trực tiếp đến đời sống mình.

Đây là bước chuyển từ “chính quyền nghe dân để cai trị hiệu quả hơn” sang “xã hội có cơ chế để nhân dân tham gia hình thành, kiểm tra và điều chỉnh quyền lực”. Hai vế này không loại trừ nhau: một nhà nước mạnh vẫn cần lắng nghe sát sao, nhưng sự bền vững của quốc gia không thể chỉ dựa vào sự tự giác hay thiện chí nhất thời của người cầm quyền—mà cần những thiết chế ràng buộc và kiểm soát rõ ràng.

10. Từ “nghe dân” sang “để dân nói thật” và hệ thống thông tin đa chiều

Để có thông tin trung thực, xã hội cần những kênh và không gian cho phép thông tin được nói ra và kiểm chứng lẫn nhau, thay vì dồn vào một đường dẫn duy nhất.

Trong một thiết kế quản trị hiện đại, tín hiệu thực tế có thể đến từ nhiều hướng độc lập: phản ánh của người dân, báo chí điều tra, phản biện học thuật và chuyên gia, cảnh báo từ doanh nghiệp và thị trường, báo cáo từ địa phương, cơ quan kiểm toán, cơ chế tài phán và giám sát thể chế.

Không phải mọi nguồn đều đúng ngay lập tức, và mỗi nguồn đều có giới hạn riêng. Nhưng sự đa dạng và tính độc lập tương đối của các kênh thông tin giúp giảm nguy cơ bị bưng bít hoặc bóp méo một chiều—nối tiếp tư duy về hệ thống nhận biết đa chiều đã đặt ra ở Chương 7. Mass Line nhấn mạnh sợi dây liên hệ giữa lãnh đạo và quần chúng; Hưng Quốc bổ sung yêu cầu thể chế hóa sự liên hệ ấy thành nhiều kênh phản hồi có khả năng đối chiếu và kiểm tra lẫn nhau.

11. Thử nghiệm có kiểm soát: bài học thực dụng từ phương pháp của Mao

Một khía cạnh rất đáng ghi nhận trong Một số vấn đề về phương pháp lãnh đạo là tư duy làm điểm, rút kinh nghiệm trước khi mở rộng. Thay vì dồn lực triển khai ồ ạt trên diện rộng ngay từ đầu, việc chọn một số địa bàn hoặc lĩnh vực cụ thể để làm thử, quan sát kết quả, điều chỉnh rồi mới nhân rộng giúp giảm chi phí sai lầm cho toàn hệ thống.

Trong quản trị hiện đại, đây chính là tư duy thử nghiệm có kiểm soát và học hỏi lặp lại. Tuy nhiên, vòng lặp học hỏi này chỉ có giá trị khi thất bại hoặc sai lệch của thí điểm được phép ghi nhận trung thực. Nếu kết quả không như kỳ vọng bị che giấu để giữ thành tích, thì “rút kinh nghiệm” chỉ còn là cái tên, và chính sách sai có thể được nhân rộng trên nền tảng dữ liệu giả.

12. Phản đề: Có phải dân luôn đúng?

Không. Khẳng định điều này là cần thiết để tránh rơi vào một cực đoan khác.

“Nhân dân” không phải là một chủ thể siêu nhiên luôn đúng trong mọi phán quyết. Tập thể hay đám đông vẫn có thể sai lầm; dư luận có thể bị dẫn dắt bởi cảm xúc nhất thời, tin đồn, thông tin sai lệch hoặc sự thao túng của lợi ích nhóm núp dưới danh nghĩa lợi ích chung. Số đông cũng có thể đưa ra những yêu cầu gây tổn hại cho thiểu số hoặc làm suy yếu nền tảng dài hạn của quốc gia.

Do đó, mở rộng tiếng nói và vai trò của người dân không đồng nghĩa với coi số đông là chân lý tuyệt đối hay biến mọi đòi hỏi tức thời thành chính sách. Một quốc gia pháp quyền cần luật lệ rõ ràng, bằng chứng, thủ tục minh bạch, bảo vệ quyền con người và các giới hạn hiến định đối với quyền lực—bất kể quyền lực ấy nhân danh ai.

Hưng Quốc không thay thế một sự áp đặt bằng sự thần thánh hóa đám đông. Dân Mạnh không có nghĩa là số đông luôn đúng; Dân Mạnh là khi người dân có tri thức, năng lực tự chủ và thể chế để tham gia, phản biện, giám sát và cùng sửa sai một cách có trách nhiệm.

13. Huy động và tự chủ: hai năng lực khác nhau

Mao đặc biệt chú trọng khả năng huy động quần chúng vào các nhiệm vụ chính trị và xã hội. Nhưng từ góc nhìn Hưng Quốc, khả năng được huy động và năng lực tự chủ là hai phạm trù khác nhau.

Một xã hội có thể được huy động với quy mô lớn cho một mục tiêu nhất định, nhưng vẫn thiếu năng lực tự tổ chức độc lập, thiếu thói quen phản biện có căn cứ, hoặc thiếu công cụ thực chất để kiểm tra người ra quyết định. Ngược lại, Dân Mạnh đòi hỏi năng lực suy nghĩ độc lập, khả năng tiếp nhận và đánh giá thông tin, khả năng tổ chức xã hội lành mạnh, khả năng chất vấn quyền lực và không dễ bị biến thành công cụ của bất kỳ trung tâm quyền lực nào.

Huy động giúp tập trung sức mạnh trong ngắn hạn; năng lực tự chủ của nhân dân mới tạo nên nền tảng bền vững cho sức mạnh quốc gia trong dài hạn.

14. Tiếp nhận có chọn lọc từ Mass Line đến cấu trúc Hưng Quốc

Nếu chắt lọc phần hạt nhân có giá trị từ Mass Line, Hưng Quốc có thể giữ lại ba nguyên tắc thực tiễn:

  1. Không hoạch định hay điều hành xã hội khi tách rời đời sống thực tế của người dân.
  2. Không xem thường kinh nghiệm thực tiễn của người dân trước sự tự mãn của bộ máy hành chính hay chuyên môn.
  3. Luôn duy trì vòng phản hồi từ thực tế quay trở lại điều chỉnh quyết định.

Đồng thời, Hưng Quốc bổ sung ba điều kiện thể chế để nâng cấp vòng lặp ấy:

  1. Người dân có không gian và quyền an toàn để nói lên những điều trái với mong muốn của nhà nước.
  2. Có cơ chế để người dân và xã hội kiểm tra, giám sát người nắm quyền quyết định.
  3. Có con đường hợp pháp, minh bạch để điều chỉnh hoặc thay đổi cách thức thực thi quyền lực khi cần thiết.

Khi đó, mối quan hệ không dừng ở cặp đôi khép kín lãnh đạo ↔ quần chúng, mà mở rộng thành mạng lưới kiểm tra và học hỏi:

Nhân dân<==>Nhà nước<==>Thể chế<==>Phản biện<==>Kiểm chứng

15. Quy luật Hưng Quốc: mù thông tin hay hỗn loạn cảm tính

Trong bài toán về “nghe dân” và quyết sách, có hai cực đoan cần tránh:

  • Cực đoan thứ nhất (bộ máy khép kín, ít nghe dân): quyền lực thiếu tín hiệu thực tế, dễ ra quyết định xa rời đời sống và chậm nhận ra sai lầm.
  • Cực đoan thứ hai (chạy theo mọi đòi hỏi tức thời của số đông, thiếu thể chế): chính sách dễ ngắn hạn, cảm tính, dễ bị chi phối bởi trào lưu hoặc gây tổn hại đến nguyên tắc pháp quyền và quyền thiểu số.

Sự cân bằng nằm ở cấu trúc vận hành có kỷ luật: dân phản ánh và lên tiếng — cơ quan chức năng lắng nghe và thu thập dữ liệu — chuyên gia phân tích — thể chế kiểm tra tính hợp hiến, hợp pháp và tính khả thi — cơ quan có thẩm quyền quyết định — thực tiễn kiểm nghiệm — xã hội phản hồi — chính sách được hiệu chỉnh.

Đó không phải là sự buông trôi theo đám đông, cũng không phải là sự độc quyền diễn giải của một bộ máy tự cho mình biết tất cả. Đó là một hệ thống học hỏi hai chiều có kỷ luật và giới hạn.

16. Quốc gia mạnh là quốc gia biết nhận sai và tự sửa

Không có nhà nước nào không bao giờ mắc sai lầm. Sức mạnh của một quốc gia không nằm ở ảo tưởng “luôn đúng”, mà ở khả năng phát hiện sai lầm sớm, tiếp nhận cảnh báo, cho phép chỉ ra chỗ sai, sửa chính sách kịp thời mà không lấy việc che giấu làm trọng, và chuyển hóa thất bại thành tri thức mới.

Ở đây, Mass Line gặp lại tư tưởng về Thực tiễn của Chương 5: thực tiễn là thước đo và là nơi rèn giũa nhận thức. Nhưng Hưng Quốc nhấn mạnh rằng vòng lặp thực tiễn–nhận thức chỉ chạy thông suốt khi có phản biện độc lập, dữ liệu độc lập, cơ chế kiểm tra và quyền sửa sai được bảo vệ thực sự.

17. Phản đề cuối cùng: khi “nghe dân” trở thành kỹ thuật kiểm soát

Cần thẳng thắn nhìn nhận một khả năng khác: một bộ máy có thể tổ chức rất nhiều cuộc tiếp xúc, khảo sát, đối thoại hay kênh tiếp nhận ý kiến, nhưng nếu toàn bộ thông tin ấy chỉ nhằm phục vụ việc quản lý, dự báo và kiểm soát xã hội từ trên xuống—trong khi người dân không có quyền kiểm tra và ràng buộc ngược lại quyền lực—thì bản chất quan hệ vẫn là một chiều.

Khi đó, “nghe dân” vận hành như một kỹ thuật quản trị, chưa phải là trao quyền và thiết lập sự kiểm soát của nhân dân.

Hưng Quốc giữ ranh giới rõ giữa hai khái niệm: lắng nghe nhân dân là năng lực nhận thức và điều chỉnh của nhà nước; quyền lực của nhân dân là cấu trúc phân quyền, giám sát và trách nhiệm giải trình của thể chế. Một quốc gia trưởng thành cần cả hai.

18. Từ Mao đến Hưng Quốc: dân không phải cái loa của quyền lực

Mao đã chỉ ra một chân lý quan trọng: người lãnh đạo không thể tách rời quần chúng nếu muốn lãnh đạo hiệu quả. Nhưng Hưng Quốc đặt tiếp câu hỏi về vị thế của người dân trong cấu trúc quyền lực: nếu giá trị của người dân chủ yếu nằm ở việc cung cấp thông tin cho người lãnh đạo, thì người dân vẫn đứng ở vị trí bị động trong trật tự quyền lực.

Câu trả lời của Hưng Quốc dứt khoát:

Dân không phải cái loa của quyền lực, cũng không phải “nguyên liệu thô” để bộ máy chế biến thành quyết định theo ý mình. Dân là chủ thể của đời sống quốc gia.

Nhà nước cần nghe dân không chỉ vì nghe dân giúp quản trị trôi chảy hơn, mà vì quyền lực nhà nước được thực thi trực tiếp trên đời sống, tài sản, tự do và tương lai của chính người dân. Từ Mass Line (hỏi làm sao để lãnh đạo gắn với quần chúng) đến Dân Mạnh (hỏi làm sao để nhân dân đủ năng lực, vị thế và thể chế để quyền lực không thể tách rời hay đứng trên sự kiểm soát của họ), đó là bước phát triển lý luận cốt lõi của chương này.

Kết luận

Mao Trạch Đông đã đặt ra một vấn đề sống còn của mọi nghệ thuật lãnh đạo và chiến lược: không thể điều hành tốt một xã hội nếu tách khỏi đời sống và kinh nghiệm của người dân. Ông đề xuất phương pháp đường lối quần chúng, vận hành theo chu trình từ quần chúng đến quần chúng, kết hợp giữa lãnh đạo và quần chúng, giữa lời kêu gọi chung và hướng dẫn cụ thể—những luận điểm nổi bật trong các văn bản năm 1943 và tiếp tục định hình tư duy chính trị của ông sau đó.

Tuy nhiên, từ góc nhìn Hưng Quốc, “nghe dân” chưa đồng nghĩa với “trao quyền cho dân”; “tập hợp ý kiến” chưa đồng nghĩa với “để dân kiểm soát quyền lực”; “huy động” chưa đồng nghĩa với “làm cho dân mạnh”; và “quần chúng” không bao giờ là một khối đồng nhất tuyệt đối.

Một quốc gia mạnh theo tinh thần Hưng Quốc cần cả hai: một bộ máy biết lắng nghe, kiểm nghiệm thực tế và sửa sai kịp thời, cùng một nền tảng Dân Mạnh—nơi người dân có đủ tri thức, bản lĩnh suy nghĩ độc lập, không gian nói thật và cơ chế thể chế để tham gia, phản biện và định đoạt tương lai quốc gia cùng với nhà nước.

Và từ đây, một câu hỏi tiếp theo tự nhiên mở ra:

Khi bất kỳ ai cũng có thể tuyên bố “Đây mới là ý kiến đúng của quần chúng”, khi bất kỳ cơ quan nào cũng có thể nói “Chúng tôi đã tổng hợp đúng nguyện vọng của nhân dân”, hoặc khi chính sách được nhân danh “lợi ích của nhân dân” nhưng người dân lại thấy không đúng với mình—ai có thẩm quyền xác định đâu là “đúng”, đâu là “chân lý”, và dựa trên tiêu chuẩn nào?

Đó chính là ngưỡng cửa bước sang Chương 9: Chống giáo điều và quyền xác định chân lý.

CHƯƠNG 7 - ĐỐI THOẠI VỚI MAO TRẠCH ĐÔNG

ĐỐI THOẠI HƯNG QUỐC VỚI MAO TRẠCH ĐÔNG

CHIẾN TRANH, QUYỀN LỰC, CHIẾN LƯỢC VÀ VẬN MỆNH QUỐC GIA

Khảo cứu lịch sử tư tưởng quân sự từ cổ đại đến chiến tranh công nghệ và trí tuệ nhân tạo

Hoàng Phong Nhã

CHƯƠNG VII

MÂU THUẪN CHỦ YẾU

Nghệ thuật xác định cái quyết định — và giới hạn của người có quyền xác định nó

1. Một xã hội có nhiều vấn đề, nhưng không phải vấn đề nào cũng có vị trí ngang nhau

Một xã hội không bao giờ chỉ có một vấn đề. Trong cùng một thời điểm, một quốc gia có thể phải đối diện với tăng trưởng kinh tế chậm, giáo dục yếu, bất bình đẳng, tham nhũng, thiếu hạ tầng, xung đột lợi ích, sức ép bên ngoài, khủng hoảng niềm tin và nhiều khó khăn khác.

Những vấn đề ấy có thể liên quan với nhau, tác động qua lại và cùng tạo nên tình trạng chung của đất nước. Tuy nhiên, chúng không có mức độ ảnh hưởng như nhau. Có vấn đề chỉ gây ra hậu quả trong một lĩnh vực; có vấn đề lại tác động đến nhiều lĩnh vực khác. Có vấn đề là biểu hiện bên ngoài; có vấn đề nằm sâu trong cấu trúc và là nguyên nhân khiến nhiều khó khăn cùng tồn tại.

Vì vậy, quản trị quốc gia không chỉ đòi hỏi khả năng nhìn thấy nhiều vấn đề. Nó còn đòi hỏi năng lực xác định vấn đề nào cần được ưu tiên, vấn đề nào có thể xử lý sau, và vấn đề nào nếu không được giải quyết sẽ làm thay đổi toàn bộ cục diện.

Đây là điểm khiến khái niệm mâu thuẫn chủ yếu trong tư tưởng Mao Trạch Đông có giá trị nghiên cứu đặc biệt.

Nhưng từ đó cũng xuất hiện một câu hỏi quan trọng hơn: ai có quyền xác định đâu là mâu thuẫn chủ yếu?

Nếu chỉ một trung tâm quyền lực được quyền đưa ra câu trả lời và không phải giải trình, một khái niệm triết học có thể trở thành công cụ áp đặt chính sách. Ngược lại, nếu không có chủ thể nào đủ thẩm quyền xác định ưu tiên, quốc gia có thể rơi vào tình trạng phân tán, chậm quyết định và không biết tập trung nguồn lực vào đâu.

Vấn đề do đó không phải là có nên xác định mâu thuẫn chủ yếu hay không. Một quốc gia buộc phải lựa chọn ưu tiên. Vấn đề nằm ở phương pháp lựa chọn, căn cứ bằng chứng, phạm vi thẩm quyền, thời hạn áp dụng và cơ chế kiểm tra để biết nhận định ban đầu có còn đúng hay không.

Hưng Quốc tiếp nhận từ Mao nguyên tắc phải tìm ra cái giữ vai trò quyết định trong một hệ thống phức tạp, nhưng đặt thêm một yêu cầu: người xác định cái chủ yếu cũng phải chịu sự kiểm chứng.

2. Mao: Trong nhiều mâu thuẫn, phải tìm ra mâu thuẫn giữ vai trò chủ yếu

Trong tác phẩm Bàn về mâu thuẫn (On Contradiction, 1937), Mao dành một phần riêng để phân tích mâu thuẫn chủ yếu và phương diện chủ yếu của mâu thuẫn.

Theo cách nhìn biện chứng của Mao, một quá trình phát triển có thể bao gồm nhiều mâu thuẫn. Tuy nhiên, những mâu thuẫn ấy không giữ vị trí ngang nhau. Trong những điều kiện nhất định, một mâu thuẫn có thể trở thành mâu thuẫn chủ yếu, giữ vai trò chi phối hoặc tác động quyết định đến quá trình vận động của toàn bộ sự vật. Những mâu thuẫn còn lại vẫn tồn tại, nhưng tạm thời giữ vị trí thứ yếu.

Điểm đáng chú ý là vị trí chủ yếu không bất biến. Khi điều kiện thay đổi, quan hệ giữa các mâu thuẫn cũng thay đổi. Một mâu thuẫn từng giữ vai trò thứ yếu có thể trở thành chủ yếu; một mâu thuẫn từng chi phối toàn bộ quá trình có thể mất đi vị trí ấy.

Mao sử dụng những biến động trong lịch sử Trung Quốc để minh họa. Trong một giai đoạn, mâu thuẫn giữa Trung Quốc và chủ nghĩa đế quốc có thể trở thành mâu thuẫn chủ yếu, khiến những mâu thuẫn bên trong xã hội tạm thời lùi xuống. Nhưng khi tương quan và hoàn cảnh lịch sử thay đổi, vị trí của các mâu thuẫn cũng có thể thay đổi theo.

Điều này cho thấy Mao không xem thứ tự ưu tiên là một danh sách cố định cho mọi thời đại. Ông muốn người nghiên cứu phải đặt một sự vật vào hoàn cảnh cụ thể, xác định những quan hệ đang chi phối nó và nhận ra yếu tố nào giữ vai trò quyết định trong giai đoạn đang xét.

Một quốc gia trong chiến tranh có những ưu tiên khác một quốc gia trong hòa bình. Một đất nước vừa thoát khỏi chiến tranh phải chú trọng tái thiết, ổn định đời sống và khôi phục sản xuất. Khi những nhiệm vụ ấy đã được giải quyết ở mức độ nhất định, trọng tâm có thể chuyển sang giáo dục, năng suất, khoa học, thể chế và đổi mới.

Tương tự, một nền kinh tế đang khủng hoảng thanh khoản phải có ưu tiên khác một nền kinh tế đang đối diện với tình trạng năng suất thấp kéo dài. Một xã hội đang thiếu lương thực không thể đặt toàn bộ nguồn lực vào những mục tiêu dài hạn mà bỏ qua nhu cầu sinh tồn trước mắt.

Từ đó có thể rút ra một nhận định: cái chủ yếu không phải là cái quan trọng nhất trong mọi thời đại, mà là cái giữ vai trò quyết định trong một hoàn cảnh và một giai đoạn cụ thể.

Đây là đóng góp phương pháp luận đáng kể của Mao. Nó giúp tư duy chiến lược tránh hai sai lầm: xem mọi vấn đề như nhau và áp dụng một thứ tự ưu tiên cứng nhắc cho những hoàn cảnh đã thay đổi.

3. Không nên nhầm mâu thuẫn chủ yếu với phương diện chủ yếu của mâu thuẫn

Để hiểu đúng Mao, cần phân biệt hai khái niệm có liên quan nhưng không đồng nhất.

Mâu thuẫn chủ yếu là mâu thuẫn giữ vai trò chi phối trong một quá trình có nhiều mâu thuẫn.

Trong khi đó, phương diện chủ yếu của một mâu thuẫn là phía đang giữ vai trò chi phối trong chính mối quan hệ đối lập ấy.

Chẳng hạn, trong một mâu thuẫn giữa hai lực lượng, cần phân biệt câu hỏi: mâu thuẫn nào đang quyết định toàn bộ cục diện, với câu hỏi: trong mâu thuẫn cụ thể đó, phía nào đang giữ ưu thế.

Hai câu hỏi này không thể thay thế cho nhau.

Mao cho rằng vị trí chủ yếu và thứ yếu đều có thể thay đổi khi điều kiện vận động thay đổi. Một phía đang chiếm ưu thế không có nghĩa sẽ giữ ưu thế mãi mãi. Tương quan lực lượng, điều kiện kinh tế, tổ chức, công nghệ và môi trường bên ngoài đều có thể làm thay đổi quan hệ ấy.

Đây là một cách nhìn có giá trị đối với nghiên cứu chiến lược hiện đại.

Một doanh nghiệp đang dẫn đầu thị trường có thể mất vị trí nếu không đổi mới. Một quốc gia có lợi thế dân số trẻ có thể biến lợi thế ấy thành gánh nặng nếu giáo dục và năng suất không theo kịp. Một nền kinh tế tăng trưởng nhanh có thể mất động lực nếu thể chế không tạo được môi trường cạnh tranh và sáng tạo.

Do đó, không chỉ cần hỏi ai đang mạnh hơn, mà còn phải hỏi điều kiện nào đang tạo ra ưu thế ấy, xu hướng thay đổi ra sao và yếu tố nào có thể làm đảo chiều tương quan.

Đây là điểm cần giữ lại khi vận dụng tư tưởng Mao: tư duy chiến lược phải nhìn thấy sự chuyển động, không được nhầm một trạng thái tạm thời với một quy luật vĩnh viễn.

4. Cái chủ yếu không tự nói lên chính nó

Đến đây, Hưng Quốc muốn đặt thêm một vấn đề mà mọi hệ thống quyền lực đều phải đối diện.

Một vấn đề không tự mang theo nhãn hiệu cho biết nó là mâu thuẫn chủ yếu. Con người phải nhận diện và đưa ra kết luận. Mà nhận diện luôn bao gồm lựa chọn.

Người nghiên cứu chọn dữ liệu nào để xem xét, chọn nhóm người nào để khảo sát, chọn khoảng thời gian nào để đánh giá, chọn nguyên nhân nào được coi là quan trọng và chọn hậu quả nào cần được ưu tiên.

Những lựa chọn ấy không chỉ mang tính kỹ thuật. Chúng còn liên quan đến cách nhìn, lợi ích, kinh nghiệm và vị trí của người đưa ra nhận định.

Một chính phủ có thể cho rằng vấn đề lớn nhất của quốc gia là tăng trưởng kinh tế. Một nhóm chuyên gia có thể nhận định điểm nghẽn căn bản nằm ở chất lượng giáo dục. Doanh nghiệp có thể cho rằng chi phí vốn và thủ tục hành chính mới là trở ngại chính. Người lao động có thể nhìn thấy vấn đề ở tiền lương, an sinh và điều kiện làm việc. Người dân ở một vùng nông thôn có thể quan tâm trước hết đến đất đai, sinh kế, nước sạch và khả năng tiếp cận dịch vụ công.

Không phải mọi nhận định đều đúng như nhau. Một nhận định có thể thiếu dữ liệu, bị giới hạn bởi kinh nghiệm cá nhân hoặc chịu ảnh hưởng của lợi ích riêng. Nhưng cũng không thể mặc nhiên cho rằng nhận định của trung tâm quyền lực luôn đúng chỉ vì nó được đưa ra từ trung tâm quyền lực.

Ở đây, câu hỏi triết học chuyển thành câu hỏi về quyền lực: ai có quyền xác định điều gì là quan trọng đối với toàn xã hội?

Một nhà nước cần có năng lực lựa chọn. Nhưng nếu người có quyền lựa chọn cũng độc quyền kiểm soát dữ liệu, diễn giải dữ liệu và quyết định tiếng nói nào được phép xuất hiện, thì nguy cơ sai lầm sẽ tăng lên.

Bởi vì người quyết định có thể chỉ nhìn thấy những gì bộ máy báo cáo; bộ máy có thể chỉ báo cáo những gì cấp trên muốn nghe; và cuối cùng, chính sách có thể được xây dựng trên một bức tranh không đầy đủ về thực tế.

Cái chủ yếu cần được xác định bằng năng lực nhận thức, chứ không thể được xác lập chỉ bằng địa vị quyền lực.

5. Xác định đúng ưu tiên là một năng lực chiến lược

Không nên vì những rủi ro trên mà phủ nhận giá trị của phương pháp xác định mâu thuẫn chủ yếu.

Trong quản trị, không biết lựa chọn ưu tiên cũng là một sai lầm nghiêm trọng.

Ngân sách quốc gia có giới hạn. Nhân lực có giới hạn. Thời gian có giới hạn. Khả năng tập trung của bộ máy và sự chú ý của xã hội cũng có giới hạn. Không một chính phủ nào có thể giải quyết mọi vấn đề cùng một lúc với mức độ đầu tư như nhau.

Một chính quyền có thể nhìn thấy hàng trăm vấn đề nhưng chỉ có khả năng tập trung nguồn lực vào một số nhiệm vụ trọng tâm. Một doanh nghiệp có thể nhận ra nhiều điểm yếu nhưng phải chọn những điểm có tác động lớn nhất đến khả năng tồn tại và phát triển. Một gia đình cũng phải sắp xếp thứ tự ưu tiên khi nguồn lực không đủ đáp ứng mọi nhu cầu.

Nếu mọi vấn đề đều được tuyên bố là quan trọng nhất, thì trên thực tế không có vấn đề nào được ưu tiên đúng nghĩa.

Đây là căn bệnh của một hệ thống thiếu khả năng lựa chọn: việc gì cũng đưa vào chương trình hành động, mục tiêu nào cũng được tuyên bố cấp bách, nhưng nguồn lực bị chia nhỏ và trách nhiệm không rõ ràng.

Tư tưởng Mao nhắc người lãnh đạo phải nhìn toàn bộ trường mâu thuẫn, đồng thời xác định yếu tố đang giữ vai trò quyết định. Giá trị của phương pháp này không nằm ở việc đơn giản hóa xã hội thành một vấn đề duy nhất, mà ở khả năng tìm ra mối quan hệ có sức chi phối lớn nhất trong một hoàn cảnh cụ thể.

Tuy nhiên, xác định ưu tiên chỉ là bước đầu. Một nhận định đúng về vấn đề trọng tâm chưa bảo đảm rằng giải pháp đưa ra cũng đúng. Cần phân biệt giữa xác định đúng vấn đề và lựa chọn đúng phương pháp xử lý vấn đề.

Một quốc gia có thể nhận ra năng suất thấp là điểm nghẽn lớn, nhưng vẫn có thể thất bại nếu chỉ tìm cách tăng giờ làm, trong khi nguyên nhân thực sự nằm ở công nghệ, quản trị, kỹ năng lao động hoặc môi trường cạnh tranh.

Nói cách khác, xác định đúng mâu thuẫn chủ yếu là điều kiện cần của chiến lược, không phải điều kiện đủ của thành công.

6. Khi cái chủ yếu bị biến thành cái duy nhất

Đây là một trong những nguy cơ lớn nhất khi một khái niệm chiến lược đi vào thực tiễn quyền lực.

Mâu thuẫn chủ yếu và vấn đề duy nhất không phải là một.

Mao phân tích một quá trình có nhiều mâu thuẫn, trong đó một mâu thuẫn giữ vị trí chủ yếu ở một thời điểm nhất định. Những mâu thuẫn khác vẫn tồn tại và có thể thay đổi vị trí khi hoàn cảnh thay đổi.

Nhưng trong thực tiễn, một hệ thống có thể diễn giải sự ưu tiên thành sự độc quyền chú ý. Vấn đề được xác định là chủ yếu dần trở thành vấn đề duy nhất được phép quan tâm. Những vấn đề khác bị xem là thứ yếu; thứ yếu dần bị hiểu thành không đáng kể; và cuối cùng, việc đặt câu hỏi về những vấn đề ấy có thể bị coi là đi chệch khỏi nhiệm vụ trung tâm.

Đây là sự biến dạng nguy hiểm của phương pháp.

Một vấn đề thứ yếu hôm nay có thể trở thành vấn đề chủ yếu ngày mai. Nếu hệ thống không có khả năng nhận diện sự chuyển đổi ấy, nó có thể tiếp tục sử dụng một thứ tự ưu tiên đã lỗi thời.

Nguy hiểm hơn, nếu việc đặt lại câu hỏi về ưu tiên bị xem là thách thức quyền lực, thì bộ máy sẽ có xu hướng bảo vệ nhận định cũ thay vì kiểm tra thực tế mới.

Khi đó, một lý thuyết thừa nhận sự biến đổi lại có thể bị vận dụng thành một cơ chế bảo vệ sự bất biến.

Điểm cần phân biệt ở đây là giữa tập trung chiến lược và độc quyền diễn giải.

Tập trung chiến lược giúp quốc gia sử dụng nguồn lực có hiệu quả. Độc quyền diễn giải khiến một chủ thể có thể quyết định vấn đề nào được coi là quan trọng, dữ liệu nào được xem là hợp lệ và tiếng nói nào bị loại khỏi quá trình đánh giá.

Một nhà nước có năng lực phải biết tập trung. Nhưng một nhà nước trưởng thành còn phải biết mở lại vấn đề khi những điều kiện ban đầu đã thay đổi.

7. Mâu thuẫn chủ yếu phải được xem là một giả thuyết chiến lược có thể kiểm chứng

Hưng Quốc đề nghị phát triển khái niệm này theo hướng quản trị hiện đại.

Khi một chính phủ xác định một vấn đề là mâu thuẫn chủ yếu, nhận định ấy nên được xem là một giả thuyết chiến lược. Nó có thể đúng, có thể sai, và phải được kiểm nghiệm bằng kết quả thực tế.

Chẳng hạn, chính phủ nhận định năng suất thấp là điểm nghẽn lớn nhất của nền kinh tế. Nhận định ấy cần được làm rõ bằng dữ liệu về năng suất lao động, chất lượng vốn, trình độ công nghệ, kỹ năng nhân lực, hiệu quả quản trị và năng lực cạnh tranh.

Nếu nhận định đúng, những chính sách tập trung giải quyết điểm nghẽn phải tạo ra những chuyển biến có thể quan sát và đo lường. Nếu kết quả không xuất hiện, hoặc dữ liệu mới cho thấy nguyên nhân nằm ở nơi khác, chính phủ phải xem xét lại nhận định ban đầu.

Điều đó không có nghĩa cứ một chính sách chưa tạo ra kết quả ngay lập tức là phải từ bỏ. Chính sách công có độ trễ, chịu tác động của nhiều yếu tố và có thể cần thời gian để phát huy hiệu quả. Nhưng độ trễ không thể trở thành lý do để một chính sách được miễn kiểm tra vô thời hạn.

Một giả thuyết chiến lược cần có mục tiêu, chỉ số đánh giá, thời hạn xem xét và điều kiện điều chỉnh. Cơ quan đưa ra nhận định phải công khai căn cứ của mình ở mức phù hợp, giải thích kết quả và chịu trách nhiệm khi những giả định quan trọng không còn đúng.

Một hệ thống trưởng thành phải có khả năng thừa nhận: chúng ta đã xác định sai, hoặc vấn đề từng giữ vai trò chủ yếu nay không còn như trước.

Thừa nhận sai không phải là sự suy yếu của nhà nước. Ngược lại, đó là biểu hiện của năng lực học hỏi và tự sửa chữa.

Điều đáng lo không phải là một chính phủ có thể sai trong nhận định ban đầu. Không có hệ thống nào bảo đảm mọi dự báo đều chính xác. Điều đáng lo là một chính phủ không có cơ chế phát hiện sai lầm, hoặc biết sai nhưng không thể sửa vì việc sửa sai đe dọa vị thế của những người đã đưa ra quyết định.

Ở đây, Chương VII nối trực tiếp với Chương V về thực tiễn và nhận thức: nếu thực tiễn có vai trò kiểm nghiệm nhận thức, thì việc xác định mâu thuẫn chủ yếu cũng phải chịu sự kiểm nghiệm ấy.

8. Ai có quyền xác định mâu thuẫn chủ yếu?

Đây là câu hỏi trung tâm của chương.

Trong một tổ chức nhỏ, người lãnh đạo có thể xác định ưu tiên và chịu trách nhiệm về lựa chọn của mình. Trong tình huống khẩn cấp, một chính phủ cũng có thể cần quyết định nhanh, không thể chờ một quá trình tham vấn kéo dài.

Nhưng quốc gia không phải là một tổ chức đơn giản. Nó bao gồm nhiều nhóm xã hội, nhiều địa phương, nhiều lợi ích và nhiều lĩnh vực có quan hệ phụ thuộc lẫn nhau. Không một cá nhân hay một cơ quan nào có thể tự mình nắm giữ toàn bộ tri thức cần thiết để nhận diện mọi vấn đề.

Vì vậy, xác định ưu tiên quốc gia cần dựa trên một hệ thống nhận biết đa chiều.

Nhà nước có dữ liệu hành chính, thống kê và năng lực điều phối. Các trường đại học, viện nghiên cứu và chuyên gia có khả năng phân tích độc lập. Doanh nghiệp hiểu những điểm nghẽn trong sản xuất và thị trường. Người lao động hiểu điều kiện làm việc và những thay đổi trực tiếp trong đời sống. Chính quyền địa phương nhận biết những vấn đề mà số liệu vĩ mô có thể không phản ánh đầy đủ. Báo chí, tổ chức xã hội và công dân có thể phát hiện những bất cập mà bộ máy chưa nhìn thấy hoặc chưa muốn nhìn thấy.

Mỗi nguồn thông tin đều có giới hạn. Dữ liệu nhà nước có thể thiếu hoặc chậm. Nghiên cứu độc lập có thể bị giới hạn về phạm vi. Doanh nghiệp có thể nhìn vấn đề từ lợi ích kinh doanh. Truyền thông có thể khuếch đại những sự kiện gây chú ý. Ý kiến cá nhân có thể thiếu tính đại diện.

Nhưng chính sự đa dạng của các nguồn thông tin giúp xã hội có khả năng đối chiếu và phát hiện sai lệch.

Điều cần xây dựng không phải là một cơ quan duy nhất có quyền tuyên bố vấn đề nào là chủ yếu, mà là một quy trình trong đó các cơ quan có thẩm quyền quyết định phải tiếp nhận những nguồn thông tin khác nhau, giải trình căn cứ lựa chọn và chịu sự giám sát phù hợp.

Quốc hội có thể xem xét các ưu tiên chiến lược thông qua ngân sách, luật pháp và giám sát chính sách. Chính phủ có trách nhiệm tổ chức thực hiện. Cơ quan thống kê và nghiên cứu phải bảo đảm chất lượng dữ liệu. Báo chí và xã hội có quyền nêu những vấn đề bị bỏ sót. Tòa án giải quyết các tranh chấp thuộc thẩm quyền, bảo vệ quyền và kiểm soát tính hợp pháp của hành vi công quyền.

Không một thiết chế nào thay thế được toàn bộ những thiết chế còn lại.

Hưng Quốc đặt ra một nguyên tắc: quyền quyết định phải đi cùng nghĩa vụ giải trình; quyền ưu tiên phải đi cùng trách nhiệm kiểm tra; và quyền lực nhà nước không được độc quyền xác định toàn bộ thực tại xã hội.

9. Những tiêu chí giúp nhận diện vấn đề có khả năng giữ vai trò chủ yếu

Không có một công thức toán học có thể tự động xác định mâu thuẫn chủ yếu của mọi quốc gia. Tuy nhiên, có thể xây dựng một bộ câu hỏi để việc lựa chọn ưu tiên có căn cứ và hạn chế tính tùy tiện.

Trước hết, cần xem xét mức độ lan tỏa của vấn đề. Một vấn đề có tác động đến nhiều lĩnh vực thường có ý nghĩa chiến lược lớn hơn một vấn đề chỉ giới hạn trong một phạm vi hẹp.

Tiếp theo, phải phân biệt nguyên nhân với triệu chứng. Một hiện tượng có thể rất dễ nhận thấy nhưng chỉ là biểu hiện của một vấn đề sâu hơn. Nếu chỉ xử lý triệu chứng mà không chạm đến nguyên nhân, chính sách có thể tạo ra kết quả ngắn hạn nhưng không giải quyết được khó khăn căn bản.

Thứ ba là chi phí của việc không hành động. Có vấn đề nếu chậm xử lý sẽ làm thiệt hại tăng nhanh, tạo ra những hậu quả khó đảo ngược hoặc khiến nhiều vấn đề khác trở nên nghiêm trọng hơn.

Thứ tư là khả năng mở khóa. Nếu giải quyết một vấn đề có thể tạo điều kiện để tháo gỡ nhiều điểm nghẽn khác, nó có thể có giá trị ưu tiên cao.

Cuối cùng, và có lẽ quan trọng nhất, là chất lượng bằng chứng. Một vấn đề được nhắc đến nhiều chưa chắc là vấn đề có tác động lớn nhất. Một sự kiện gây tiếng vang trên truyền thông chưa chắc phản ánh đúng mức độ nghiêm trọng của một xu hướng dài hạn. Một vấn đề được bộ máy nhấn mạnh cũng chưa chắc là vấn đề mà người dân chịu ảnh hưởng nặng nề nhất.

Cần phân biệt độ ồn của một vấn đề với mức độ nghiêm trọng thực tế của nó.

Trong thời đại truyền thông và mạng xã hội, sự phân biệt này càng quan trọng. Một sự kiện có thể thu hút sự chú ý rất lớn nhưng nhanh chóng qua đi. Ngược lại, một vấn đề ít được chú ý như chất lượng giáo dục, suy giảm lòng tin, ô nhiễm tích tụ hay sự xuống cấp của năng lực thể chế có thể âm thầm tạo ra những hậu quả lâu dài.

Do đó, việc xác định ưu tiên không thể chỉ dựa vào mức độ xuất hiện của một vấn đề trên truyền thông, cũng không thể chỉ dựa vào báo cáo của bộ máy. Nó phải kết hợp dữ liệu định lượng, nghiên cứu định tính, kinh nghiệm thực tế và khả năng kiểm chứng độc lập.

10. Phản đề: Nếu mọi ưu tiên đều phải tranh luận, ai sẽ quyết định?

Một phản biện có cơ sở có thể được đặt ra: nếu việc xác định mâu thuẫn chủ yếu phải qua nhiều nguồn thông tin, nhiều nhóm phản biện và nhiều vòng kiểm tra, liệu quốc gia có rơi vào tình trạng chậm quyết định?

Khủng hoảng cần hành động. Chiến tranh cần chỉ huy. Thiên tai cần phản ứng nhanh. Dịch bệnh cần phối hợp. Suy thoái kinh tế cần chính sách kịp thời. Không thể biến phản biện thành lý do để trì hoãn mọi quyết định.

Hưng Quốc không chủ trương thay thế năng lực quyết định bằng những cuộc tranh luận không có điểm kết thúc.

Một nhà nước mạnh phải có khả năng hành động. Nhưng quyết định nhanh không đồng nghĩa với quyết định không thể kiểm tra.

Cần phân biệt hai giai đoạn: quyết định trong tình huống khẩn cấp và đánh giá sau khi tình huống đã được kiểm soát. Trong trường hợp khẩn cấp, thẩm quyền có thể được tập trung trong giới hạn pháp luật và thời gian cần thiết. Nhưng những quyết định ấy phải có căn cứ, có phạm vi rõ ràng, có cơ chế giám sát và phải được xem xét lại khi điều kiện thay đổi.

Một chính sách lớn cũng có thể được triển khai theo từng giai đoạn. Chính phủ không nhất thiết phải chờ mọi tranh luận kết thúc mới hành động. Nhưng phải xác định trước những kết quả cần đạt, những rủi ro cần theo dõi và điều kiện khiến chính sách phải được điều chỉnh.

Vì vậy, tốc độ và phản biện không nhất thiết đối lập. Một hệ thống có năng lực có thể vận hành theo chu trình:

Quyết định → thực hiện → đo lường → phản biện → kiểm chứng → điều chỉnh.

Điều quan trọng là phản biện phải có con đường tác động trở lại chính sách, chứ không chỉ tồn tại như một hoạt động hình thức.

11. Sai lầm nguy hiểm nhất là không thể sửa sai

Một chính phủ có thể xác định sai ưu tiên. Một cơ quan nghiên cứu có thể đưa ra dự báo không chính xác. Một nhà lãnh đạo có thể đánh giá chưa đầy đủ về một tình huống. Những sai lầm ấy không thể hoàn toàn loại bỏ khỏi đời sống chính trị.

Nhưng có một khác biệt căn bản giữa một hệ thống biết sửa sai và một hệ thống phải bảo vệ sai lầm của mình.

Trong hệ thống thứ nhất, khi kết quả không phù hợp với dự báo, người ta xem xét lại dữ liệu, phương pháp và giả định ban đầu. Những người đưa ra cảnh báo được lắng nghe. Chính sách có thể được điều chỉnh, thậm chí thay thế.

Trong hệ thống thứ hai, quyết định ban đầu có thể trở thành điều phải bảo vệ bằng mọi giá. Dữ liệu được lựa chọn để chứng minh rằng chính sách vẫn đúng. Người đưa tin xấu bị xem là gây khó khăn. Phản biện bị hiểu thành chống đối. Những dấu hiệu cảnh báo bị đẩy xuống vị trí thứ yếu.

Khi ấy, sai lầm không còn là vấn đề nhận thức đơn thuần. Nó trở thành vấn đề thể chế.

Một nhận định sai nếu được phát hiện sớm có thể chỉ gây ra thiệt hại giới hạn. Nhưng nếu cả bộ máy phải bảo vệ nhận định ấy, sai lầm có thể kéo dài, lan rộng và tạo thành khủng hoảng.

Do đó, câu hỏi quan trọng không chỉ là: ai có khả năng xác định đúng mâu thuẫn chủ yếu?

Câu hỏi sâu hơn là: một quốc gia có năng lực phát hiện và sửa chữa khi mình đã xác định sai hay không?

Đây là thước đo quan trọng của năng lực tự điều chỉnh quốc gia.

12. Từ xác định cái chủ yếu đến kiểm tra cái chủ yếu

Mao cung cấp một nguyên tắc phương pháp luận: trong một quá trình phức tạp, phải nhận diện mâu thuẫn đang giữ vai trò chủ yếu.

Hưng Quốc tiếp nhận nguyên tắc ấy và bổ sung một yêu cầu về thể chế: sau khi xác định cái chủ yếu, phải có cơ chế kiểm tra xem nhận định đó còn đúng hay không.

Sự khác biệt nằm ở chỗ một hệ thống không chỉ cần quyền quyết định mà còn cần năng lực tự sửa.

Có thể hình dung hai chu trình quản trị.

Chu trình thứ nhất: xác định vấn đề → ban hành quyết định → tổ chức thực hiện → bảo vệ quyết định.

Chu trình thứ hai: xác định vấn đề → công bố căn cứ → hành động → đo lường kết quả → tiếp nhận phản biện → kiểm chứng → điều chỉnh.

Chu trình thứ nhất có thể tạo ra sự thống nhất trong ngắn hạn, nhưng dễ khiến hệ thống khép kín nếu thiếu cơ chế kiểm tra độc lập. Chu trình thứ hai không bảo đảm mọi quyết định đều đúng, nhưng tạo điều kiện để sai lầm được phát hiện và sửa chữa.

Một quốc gia không thể vận hành chỉ bằng những quyết định đúng ngay từ đầu. Nó còn phải có khả năng học hỏi từ những quyết định chưa đúng.

Đây là điểm Hưng Quốc muốn nhấn mạnh: năng lực tự sửa không phải phần phụ của năng lực lãnh đạo. Nó là một bộ phận cấu thành của Quốc Lực.

13. Quy luật Hưng Quốc: Không có ưu tiên chiến lược nào được miễn kiểm chứng

Từ việc phân tích mâu thuẫn chủ yếu, có thể rút ra một quy luật cho Hưng Quốc:

Không có ưu tiên chiến lược nào được coi là vĩnh viễn; mọi ưu tiên đều phải chịu sự kiểm chứng của thực tiễn và sự giám sát của xã hội.

Một chính sách lớn cần trả lời ít nhất bốn câu hỏi.

Thứ nhất, nhà nước xác định vấn đề chủ yếu là gì?

Thứ hai, bằng chứng nào cho thấy vấn đề ấy đang giữ vai trò quyết định?

Thứ ba, nếu nhận định đúng, những kết quả cụ thể nào phải xuất hiện sau khi thực hiện chính sách?

Thứ tư, nếu kết quả không xuất hiện hoặc hoàn cảnh thay đổi, khi nào và bằng cách nào nhận định ban đầu sẽ được xem xét lại?

Bốn câu hỏi này không làm cho quản trị trở nên phức tạp một cách không cần thiết. Ngược lại, chúng tạo ra kỷ luật trong việc lựa chọn và sử dụng quyền lực.

Một chính phủ có thể ưu tiên tăng trưởng, nhưng phải giải thích tăng trưởng bằng cách nào và lợi ích được phân phối ra sao. Có thể ưu tiên công nghiệp hóa, nhưng phải đánh giá chi phí môi trường và chất lượng việc làm. Có thể ưu tiên an ninh, nhưng phải xác định giới hạn của các biện pháp được sử dụng và cơ chế bảo vệ quyền con người.

Ưu tiên chiến lược không phải giấy phép để bỏ qua những giá trị khác. Một vấn đề được xác định là chủ yếu không có nghĩa những quyền căn bản của con người có thể bị xem nhẹ vô thời hạn.

Đây là một giới hạn quan trọng mà Hưng Quốc đặt ra đối với tư duy tập trung nguồn lực: hiệu quả phải đi cùng trách nhiệm, và quyết định chiến lược phải nằm trong khuôn khổ hiến pháp, pháp luật và phẩm giá con người.

14. Câu hỏi tiếp theo: Ai giúp nhà nước nhận ra cái chủ yếu?

Đến đây, chúng ta trở lại một vấn đề mà Mao đặc biệt quan tâm: người lãnh đạo lấy thông tin từ đâu để nhận diện tình hình xã hội?

Nếu chính quyền chỉ nhìn xã hội từ trên xuống, liệu họ có nhìn thấy đầy đủ đời sống của những người ở bên dưới? Nếu người dân chỉ được xem là đối tượng thực hiện chính sách, liệu nhà nước có nhận được đầy đủ thông tin từ chính những người chịu tác động của chính sách?

Mao đã cố gắng giải quyết vấn đề này bằng Đường lối quần chúng (Mass Line). Theo phương pháp được ông trình bày, kinh nghiệm và ý kiến của quần chúng được tập hợp, khái quát thành đường lối, sau đó đưa trở lại quần chúng để tổ chức thực hiện và kiểm nghiệm.

Đây là một vấn đề cần được nghiên cứu nghiêm túc. Không thể chỉ xem Đường lối quần chúng như một khẩu hiệu tuyên truyền, cũng không nên mặc nhiên coi nó là sự tham gia đầy đủ của nhân dân vào quyền lực chính trị.

Cần phân biệt hai việc: nghe người dân để thu thập thông tin và trao cho người dân năng lực tham gia vào quá trình xác định vấn đề, thảo luận chính sách và kiểm tra người có quyền quyết định.

Một nhà nước có thể lắng nghe rất nhiều ý kiến nhưng vẫn giữ độc quyền lựa chọn ý kiến nào được chấp nhận. Trong trường hợp ấy, người dân cung cấp thông tin, còn quyền quyết định vẫn nằm hoàn toàn trong tay bộ máy.

Điều Hưng Quốc muốn đặt ra không chỉ là làm sao để nhà nước nghe được tiếng nói của nhân dân, mà còn là làm sao để tiếng nói ấy có vị trí thực chất trong quá trình hình thành chính sách.

Nếu mâu thuẫn chủ yếu được xác định bằng một hệ thống thông tin khép kín, khả năng nhận diện sai lầm sẽ rất lớn. Nếu người dân có quyền nêu vấn đề, tiếp cận thông tin, tham gia thảo luận, tổ chức lợi ích hợp pháp và giám sát chính sách, khả năng phát hiện những điểm nghẽn bị bỏ sót sẽ cao hơn.

Đây là ranh giới giữa nghe dân và trao năng lực cho dân.

Kết luận: Quốc gia mạnh phải biết lựa chọn và biết đặt lại lựa chọn

Mao đưa ra một bài học có giá trị: một xã hội phức tạp không thể được quản trị bằng cách xem mọi vấn đề như nhau. Phải nhìn thấy toàn bộ hệ thống mâu thuẫn, đồng thời xác định vấn đề nào đang giữ vai trò quyết định trong hoàn cảnh cụ thể.

Ông cũng chỉ ra rằng vị trí chủ yếu và thứ yếu không bất biến. Khi điều kiện thay đổi, tương quan giữa các mâu thuẫn có thể thay đổi theo.

Hưng Quốc tiếp nhận tư duy ấy nhưng đặt thêm một yêu cầu về nhận thức và thể chế: cái chủ yếu không phải chân lý vĩnh viễn được tuyên bố từ trên xuống. Nó là một nhận định có điều kiện, cần dựa trên bằng chứng, được kiểm nghiệm bằng kết quả và có thể thay đổi khi thực tiễn chứng minh rằng nhận định ban đầu không còn phù hợp.

Người có quyền xác định ưu tiên cũng phải chịu trách nhiệm giải trình. Cơ quan quyết định phải tiếp nhận thông tin từ nhiều nguồn. Xã hội phải có không gian phản biện. Và hệ thống chính trị phải có khả năng sửa chữa những quyết định sai mà không biến việc thừa nhận sai lầm thành một cuộc khủng hoảng quyền lực.

Một quốc gia yếu có thể không biết mình cần ưu tiên điều gì. Một quốc gia có quyền lực tập trung nhưng thiếu cơ chế kiểm chứng có thể kiên trì với một ưu tiên sai. Một quốc gia trưởng thành phải làm được cả hai việc: lựa chọn đúng những vấn đề có tính quyết định và biết đặt lại lựa chọn khi hoàn cảnh thay đổi.

Từ đó, có thể rút ra một mệnh đề Hưng Quốc:

Năng lực chiến lược của quốc gia không chỉ nằm ở khả năng xác định cái quyết định, mà còn nằm ở khả năng kiểm tra, điều chỉnh và thay thế nhận định của chính mình.

Nhưng để làm được điều ấy, nhà nước cần một nguồn thông tin không thể thiếu: đời sống thực tế và tiếng nói của nhân dân.

Vấn đề tiếp theo vì thế không còn chỉ là ai xác định mâu thuẫn chủ yếu, mà là thông tin từ quần chúng đi vào quá trình nhận thức và quyết định của nhà nước bằng con đường nào.

Nghe dân để hiểu dân, hay nghe dân để người dân thực sự tham gia vào việc xác định tương lai của mình?

Đó là câu hỏi mở ra chương tiếp theo.


TÀI LIỆU THAM KHẢO

I. Tác phẩm của Mao Trạch Đông

  1. Mao Zedong, “On Contradiction” (1937), trong Selected Works of Mao Tse-tung, Vol. I, Foreign Languages Press, Beijing, 1965.
  2. Mao Zedong, “On Practice” (1937), trong Selected Works of Mao Tse-tung, Vol. I, Foreign Languages Press, Beijing, 1965.
  3. Mao Zedong, “Some Questions Concerning Methods of Leadership” (1943), trong Selected Works of Mao Tse-tung, Vol. III, Foreign Languages Press, Beijing, 1965.

II. Công trình nghiên cứu và tham khảo

  1. Nick Knight, Rethinking Mao: Explorations in Mao Zedong’s Thought, Lexington Books, 2007.
  2. Ralf Dahrendorf, Class and Class Conflict in Industrial Society, Stanford University Press, 1959.
  3. Lewis A. Coser, The Functions of Social Conflict, Free Press, 1956.
  4. Douglass C. North, Institutions, Institutional Change and Economic Performance, Cambridge University Press, 1990.
  5. Karl Popper, The Open Society and Its Enemies, Routledge, 1945.

Lưu ý học thuật: Bàn về mâu thuẫn thường được ghi niên đại tháng 8 năm 1937. Tuy nhiên, lịch sử hình thành, chỉnh sửa và xuất bản văn bản này là vấn đề cần được trình bày thận trọng khi nghiên cứu sâu về văn bản học Mao. Không nên đồng nhất ngày tháng ghi dưới văn bản trong các tuyển tập với kết luận rằng bản văn hiện hành hoàn toàn trùng khớp với bản thảo ban đầu. Việc xác định chính xác quá trình biên tập cần đối chiếu các nghiên cứu chuyên biệt về văn bản và lịch sử tư tưởng Mao.


Thứ Năm, 19 tháng 11, 2026

​CHƯƠNG 3 - ĐỐI THOẠI VỚI TRẦN VĂN GIÀU

ĐỐI THOẠI HƯNG QUỐC VỚI TRẦN VĂN GIÀU

LỊCH SỬ, CÁCH MẠNG, TRÍ THỨC VÀ CON ĐƯỜNG KIẾN QUỐC VIỆT NAM

HOÀNG PHONG NHà

PHẦN I

TỪ NGƯỜI NAM BỘ ĐẾN NGƯỜI CỘNG SẢN

CHƯƠNG 3

TRẦN VĂN GIÀU VÀ SỰ LỰA CHỌN CHỦ NGHĨA CỘNG SẢN

Từ lòng yêu nước đến một học thuyết cách mạng

1. Đặt lại vấn đề: Vì sao Trần Văn Giàu chọn chủ nghĩa cộng sản?

Trần Văn Giàu gia nhập Đảng Cộng sản Pháp năm 1929. Sự kiện này đánh dấu một bước ngoặt trong cuộc đời chính trị của ông. Nhưng nếu chỉ ghi nhận việc gia nhập một tổ chức, chúng ta mới biết ông đã lựa chọn, chứ chưa hiểu vì sao ông lựa chọn.

Câu hỏi trung tâm của chương này là:

Vì sao một thanh niên Việt Nam đang tìm đường cứu nước lại chọn chủ nghĩa Marx–Lenin và phong trào cộng sản quốc tế, thay vì chủ nghĩa dân tộc độc lập, chủ nghĩa tự do, con đường cải cách hay những khuynh hướng xã hội chủ nghĩa khác?

Đây không phải câu hỏi có thể trả lời bằng một công thức đơn giản rằng ông yêu nước nên trở thành người cộng sản.

Lòng yêu nước có thể dẫn con người đến nhiều lựa chọn chính trị. Trong lịch sử Việt Nam đầu thế kỷ XX, những người cùng phản đối chế độ thuộc địa đã đi theo những con đường rất khác nhau. Có người chủ trương cải cách, có người đấu tranh theo khuynh hướng dân chủ tư sản, có người lựa chọn chủ nghĩa dân tộc cách mạng, có người theo chủ nghĩa xã hội và có người tham gia phong trào cộng sản.

Trần Văn Giàu đã lựa chọn một trong những con đường ấy.

Muốn hiểu lựa chọn này, cần xem xét đồng thời bốn vấn đề:

  • Hoàn cảnh lịch sử nào khiến chủ nghĩa cộng sản trở thành một lựa chọn có sức hấp dẫn đối với thanh niên thuộc địa?
  • Chủ nghĩa Marx–Lenin đưa ra cách giải thích gì về sự thống trị của chủ nghĩa thực dân và tình trạng bất bình đẳng xã hội?
  • Môi trường chính trị tại Pháp và mạng lưới cộng sản quốc tế đã tác động như thế nào đến Trần Văn Giàu?
  • Ông đã tiếp nhận học thuyết ấy đến mức độ nào trong năm 1929, và quá trình học tập, rèn luyện sau đó đã làm thay đổi nhận thức của ông ra sao?

Luận đề của chương này là:

Trần Văn Giàu lựa chọn chủ nghĩa cộng sản trong bối cảnh ông tìm kiếm một con đường giải phóng dân tộc có lý luận, tổ chức và khả năng huy động lực lượng xã hội. Chủ nghĩa Marx–Lenin cung cấp cho ông một hệ thống giải thích về chủ nghĩa đế quốc, quan hệ giai cấp và phương thức cách mạng. Tuy nhiên, việc gia nhập Đảng Cộng sản Pháp năm 1929 mới là một dấu mốc lựa chọn chính trị, không phải bằng chứng rằng ông đã nắm vững toàn bộ học thuyết ngay từ thời điểm ấy.

Cần phân biệt ba quá trình:

  1. Tiếp xúc với một học thuyết.
  2. Lựa chọn tham gia tổ chức đại diện cho học thuyết ấy.
  3. Học tập, tiếp nhận và vận dụng học thuyết trong hoạt động chính trị.

Ba quá trình có liên hệ nhưng không đồng nhất.

Đó là điểm xuất phát để nghiên cứu công bằng về sự lựa chọn của Trần Văn Giàu.

2. Bối cảnh cuối thập niên 1920: Khi chủ nghĩa cộng sản trở thành một phương án giải phóng dân tộc

2.1. Sau Chiến tranh thế giới thứ nhất: Trật tự cũ bị thách thức

Chiến tranh thế giới thứ nhất kết thúc năm 1918, nhưng những mâu thuẫn tạo ra cuộc chiến không biến mất.

Châu Âu bước vào thời kỳ tái thiết. Các phong trào công nhân phát triển, những cuộc đấu tranh về tiền lương và điều kiện lao động diễn ra ở nhiều quốc gia. Các đế quốc châu Âu phải đối diện với những vấn đề kinh tế, xã hội và chính trị mới.

Năm 1917, Cách mạng Tháng Mười Nga mở ra một mô hình chính quyền mới dưới sự lãnh đạo của những người Bolshevik. Lần đầu tiên trong lịch sử hiện đại, một phong trào cách mạng nhân danh giai cấp công nhân giành được chính quyền tại một quốc gia rộng lớn và tuyên bố mục tiêu xây dựng xã hội xã hội chủ nghĩa.

Sự kiện ấy có tác động vượt ra ngoài biên giới nước Nga.

Đối với những người lao động ở châu Âu, nó mở ra hy vọng về một trật tự xã hội khác với chủ nghĩa tư bản đương thời.

Đối với các dân tộc thuộc địa, nó đặt ra một khả năng mới: cuộc đấu tranh giành độc lập có thể tìm thấy đồng minh trong phong trào cách mạng quốc tế.

Tuy nhiên, không nên nhìn Cách mạng Tháng Mười chỉ qua những tuyên bố lý tưởng. Ngay từ đầu, mô hình mới cũng gắn với những vấn đề phức tạp về tập trung quyền lực, tổ chức đảng, vai trò của nhà nước và giới hạn của các quyền tự do chính trị.

Ở thời điểm cuối thập niên 1920, những vấn đề ấy chưa bộc lộ đầy đủ tất cả hệ quả lịch sử của chúng. Nhưng khi nghiên cứu sự lựa chọn chủ nghĩa cộng sản, không nên bỏ qua việc phân biệt giữa sức hấp dẫn của mục tiêu cách mạng và những đặc điểm quyền lực của mô hình chính trị đang hình thành.

2.2. Đảng Cộng sản Pháp và phong trào cộng sản quốc tế

Đảng Cộng sản Pháp được thành lập năm 1920, sau sự phân hóa trong phong trào xã hội chủ nghĩa Pháp tại Đại hội Tours.

Đảng này tham gia Quốc tế Cộng sản, một tổ chức quốc tế được thành lập năm 1919 với mục tiêu phối hợp phong trào cộng sản tại nhiều quốc gia.

Đối với những thanh niên Việt Nam đang sống và học tập tại Pháp, Đảng Cộng sản Pháp có ý nghĩa đặc biệt.

Đây là một tổ chức chính trị hoạt động ngay trong lòng chính quốc, công khai phản đối chủ nghĩa thực dân và có khả năng kết nối những người thuộc địa với phong trào công nhân, báo chí và các tổ chức cách mạng.

Sự hấp dẫn của tổ chức này không chỉ nằm ở lý luận.

Nó còn nằm ở khả năng tổ chức hành động.

Một người yêu nước có thể phản đối chính quyền thực dân, nhưng nếu hoạt động riêng lẻ thì khả năng tạo ra thay đổi rất hạn chế. Một tổ chức chính trị có hệ thống lý luận, cơ sở xã hội, phương tiện truyền thông và mạng lưới liên kết quốc tế có thể tạo ra sức mạnh tập thể lớn hơn.

Đây là một khác biệt đáng chú ý giữa tinh thần phản kháng cá nhân và hoạt động cách mạng có tổ chức.

2.3. Đại hội VI Quốc tế Cộng sản năm 1928 và vấn đề thuộc địa

Đại hội VI Quốc tế Cộng sản diễn ra năm 1928, trong bối cảnh phong trào cộng sản quốc tế đang điều chỉnh chiến lược.

Các văn kiện của đại hội tiếp tục nhấn mạnh vai trò của cách mạng tại các nước thuộc địa và nửa thuộc địa trong cuộc đấu tranh chống chủ nghĩa đế quốc.

Một nội dung quan trọng là mối liên hệ giữa đấu tranh giải phóng dân tộc, vấn đề ruộng đất và cuộc đấu tranh của các tầng lớp lao động.

Theo cách tiếp cận này, sự thống trị của chủ nghĩa đế quốc không chỉ là vấn đề chủ quyền quốc gia. Nó còn liên quan đến việc chiếm đoạt tài nguyên, khai thác lao động, kiểm soát thị trường và duy trì những quan hệ xã hội có lợi cho chính quốc.

Vì vậy, phong trào giải phóng dân tộc cần được đặt trong mối quan hệ với những biến đổi kinh tế và xã hội tại thuộc địa.

Tuy nhiên, cần đọc các văn kiện Đại hội VI trong toàn bộ bối cảnh của chúng.

Quốc tế Cộng sản thời kỳ này có xu hướng nhấn mạnh sự độc lập về tổ chức và vai trò lãnh đạo của giai cấp vô sản, đồng thời nhìn nhận khá dè dặt, thậm chí đối kháng, đối với nhiều lực lượng dân tộc tư sản.

Đây không phải một quan điểm trung tính. Nó phản ánh một chiến lược cách mạng cụ thể.

Vì vậy, khi tiếp nhận chủ nghĩa cộng sản, những người cách mạng thuộc địa không chỉ tiếp nhận một lời kêu gọi chống thực dân. Họ còn tiếp nhận một cách phân loại lực lượng chính trị, xác định đối tượng liên minh và lựa chọn phương thức đấu tranh.

Điều này đặt ra một vấn đề quan trọng:

Một phong trào giải phóng dân tộc có thể hợp tác với nhiều lực lượng xã hội khác nhau đến đâu, nếu tổ chức lãnh đạo của nó được xây dựng trên một học thuyết nhấn mạnh vai trò trung tâm của một giai cấp?

Đây là một trong những câu hỏi sẽ theo Trần Văn Giàu và thế hệ cách mạng của ông trong những giai đoạn sau.

3. Chủ nghĩa Marx–Lenin đưa ra lời giải nào cho vấn đề Việt Nam?

3.1. Từ hiện tượng áp bức đến phân tích cấu trúc

Trước khi chủ nghĩa Marx trở thành một hệ tư tưởng có ảnh hưởng tại Việt Nam, các phong trào yêu nước đã nhận diện được sự áp bức của thực dân Pháp.

Nhưng nhận diện một hiện tượng và giải thích cấu trúc tạo ra hiện tượng ấy là hai việc khác nhau.

Một người có thể thấy người Pháp cai trị đất nước, thu thuế, chiếm đất, kiểm soát thương mại và đàn áp những người chống đối.

Nhưng câu hỏi sâu hơn là:

  • Vì sao một quốc gia có thể áp đặt quyền lực lên một quốc gia khác?
  • Những lợi ích kinh tế nào duy trì chế độ thuộc địa?
  • Những tầng lớp xã hội nào được hưởng lợi từ trật tự ấy?
  • Vì sao một số nhóm người bản xứ có thể cộng tác với chính quyền thực dân?
  • Vì sao độc lập chính trị không nhất thiết đồng nghĩa với chấm dứt bất bình đẳng kinh tế?

Chủ nghĩa Marx cung cấp một phương pháp tiếp cận dựa trên quan hệ sản xuất, sở hữu, lợi ích kinh tế và đấu tranh giai cấp.

Thay vì chỉ nhìn xã hội qua những cá nhân cai trị hoặc những sự kiện chính trị riêng lẻ, nó tìm cách phân tích các quan hệ vật chất và cấu trúc xã hội đứng phía sau.

Đây là một đóng góp quan trọng của phương pháp duy vật lịch sử.

Đối với một thanh niên muốn hiểu nguyên nhân sâu xa khiến Việt Nam mất độc lập, cách tiếp cận này có sức hấp dẫn rõ rệt.

Nó giúp chuyển câu hỏi từ “Ai đang cai trị chúng ta?” sang “Cấu trúc quyền lực và lợi ích nào khiến chế độ cai trị ấy tồn tại?”.

3.2. Từ vấn đề dân tộc đến vấn đề giai cấp

Một đóng góp quan trọng khác của chủ nghĩa Marx–Lenin là đặt vấn đề dân tộc trong mối quan hệ với cấu trúc giai cấp.

Theo cách nhìn này, xã hội thuộc địa không chỉ bị chia thành người cai trị và người bị trị. Bên trong cộng đồng bản xứ còn tồn tại những khác biệt về sở hữu, địa vị và lợi ích.

Có người bị bóc lột, có người sở hữu ruộng đất, có người tham gia thương mại, có người làm trung gian cho bộ máy thuộc địa.

Vì vậy, một phong trào giành độc lập phải trả lời câu hỏi: lực lượng xã hội nào có khả năng lãnh đạo cuộc đấu tranh, và nền độc lập sau khi giành được sẽ phục vụ lợi ích của những ai?

Chủ nghĩa cộng sản đưa ra lời giải nhấn mạnh vai trò của giai cấp công nhân, liên minh công nhân – nông dân và sự lãnh đạo của chính đảng vô sản.

Đây là một quan điểm có tính tổ chức và chiến lược.

Nhưng nó cũng đặt ra một vấn đề cần phản biện: xã hội thuộc địa có cấu trúc phức tạp, trong đó các tầng lớp trí thức, tiểu thương, tiểu chủ, địa chủ vừa và nhỏ, tư sản dân tộc và nhiều nhóm xã hội khác đều có thể tham gia phong trào độc lập.

Nếu xem xét mọi lực lượng chủ yếu qua vị trí giai cấp, liệu có nguy cơ đánh giá thấp khả năng đóng góp của những nhóm không thuộc giai cấp công nhân hay không?

Nếu một phong trào muốn huy động toàn dân tộc, làm thế nào để dung hòa lợi ích khác nhau mà không làm mất đi mục tiêu giải phóng chung?

Đây là những câu hỏi không thể giải quyết chỉ bằng một khẩu hiệu về liên minh công – nông.

3.3. Độc lập dân tộc và cách mạng xã hội

Một trong những sức hấp dẫn của chủ nghĩa cộng sản đối với người cách mạng thuộc địa là nó không dừng lại ở việc thay đổi người cai trị.

Nó đặt ra mục tiêu thay đổi cả cấu trúc xã hội.

Theo lý luận cộng sản, giải phóng dân tộc cần gắn với giải phóng những người lao động khỏi quan hệ bóc lột và bất bình đẳng.

Điều này tạo nên một tầm nhìn rộng hơn mục tiêu giành lại chủ quyền quốc gia.

Một nước Việt Nam độc lập sẽ được tổ chức như thế nào?

Ai sẽ sở hữu tư liệu sản xuất?

Nông dân sẽ có ruộng đất hay tiếp tục lệ thuộc vào địa chủ?

Công nhân sẽ có quyền lợi và vị trí nào trong xã hội?

Nhà nước sẽ đại diện cho lợi ích của toàn dân tộc hay cho một giai cấp nhất định?

Đó là những vấn đề mà chủ nghĩa cộng sản đưa vào chương trình nghị sự của phong trào cách mạng.

Tuy nhiên, phải phân biệt mục tiêu được tuyên bố với kết quả được thực hiện.

Một học thuyết đặt mục tiêu bình đẳng không có nghĩa mọi chính quyền nhân danh học thuyết ấy đều tạo ra bình đẳng.

Một tổ chức tuyên bố đại diện cho người lao động không đương nhiên đồng nghĩa người lao động có quyền kiểm soát tổ chức ấy.

Sự phân biệt này sẽ đặc biệt quan trọng khi đánh giá những giai đoạn sau trong sự nghiệp của Trần Văn Giàu.

4. Trần Văn Giàu tiếp nhận chủ nghĩa cộng sản trong hoàn cảnh nào?

4.1. Ông không bắt đầu từ con số không

Trước khi gia nhập Đảng Cộng sản Pháp, Trần Văn Giàu đã trưởng thành trong môi trường chính trị Nam Bộ.

Ông từng tiếp xúc với phong trào yêu nước, với những cuộc vận động của thanh niên và với không khí chính trị tại Sài Gòn.

Điều đó có nghĩa ông không sang Pháp như một người hoàn toàn chưa biết đến vấn đề dân tộc.

Ông đã có một động lực yêu nước và một mối quan tâm nhất định đến vận mệnh đất nước.

Khi đến Toulouse, ông tiếp xúc với một môi trường tư tưởng khác, nơi vấn đề thuộc địa được bàn luận trong mối quan hệ với phong trào công nhân và chủ nghĩa cộng sản.

Sự thay đổi không phải là từ một người không quan tâm chính trị thành một người yêu nước.

Đúng hơn, đó là quá trình một người đã có ý thức dân tộc tìm thấy một học thuyết và một tổ chức mà ông tin có thể biến khát vọng giải phóng thành hành động.

4.2. Vai trò của Nguyễn Ái Quốc và các tài liệu chống thực dân

Trong những tiểu sử được công bố về Trần Văn Giàu, việc ông tiếp xúc với tác phẩm Bản án chế độ thực dân Pháp của Nguyễn Ái Quốc tại Pháp thường được nhắc đến.

Đây là một chi tiết có ý nghĩa.

Tác phẩm của Nguyễn Ái Quốc không chỉ tố cáo những hành vi cai trị và bóc lột của chính quyền thực dân, mà còn tìm cách phơi bày bản chất của hệ thống thuộc địa qua nhiều lĩnh vực: kinh tế, chính trị, pháp luật, văn hóa và đời sống xã hội.

Nó giúp người đọc nhìn chế độ thuộc địa như một hệ thống có cấu trúc, chứ không chỉ là tập hợp những hành vi bất công riêng lẻ.

Đối với một thanh niên Việt Nam đang tìm hiểu chủ nghĩa cộng sản, tác phẩm ấy có thể góp phần kết nối lòng yêu nước với một cách phân tích có tính hệ thống.

Tuy nhiên, cần phân biệt ảnh hưởng tư tưởng với quan hệ chỉ đạo.

Việc Trần Văn Giàu đọc tác phẩm của Nguyễn Ái Quốc không chứng minh rằng ông đã được Nguyễn Ái Quốc trực tiếp hướng dẫn hoặc chỉ đạo mọi hoạt động tại Toulouse.

Muốn xác định điều đó cần có chứng cứ riêng.

4.3. Từ tiếp xúc tư tưởng đến lựa chọn tổ chức

Năm 1929, Trần Văn Giàu gia nhập Đảng Cộng sản Pháp.

Đây là một dữ kiện quan trọng vì nó cho thấy ông đã vượt qua giai đoạn chỉ tiếp xúc với tư tưởng để tham gia một tổ chức chính trị cụ thể.

Nhưng gia nhập một đảng chính trị không đồng nghĩa với việc đã nắm vững toàn bộ hệ thống lý luận của đảng ấy.

Một thanh niên có thể bị thuyết phục bởi mục tiêu giải phóng dân tộc, bởi quan điểm chống thực dân, bởi tinh thần đoàn kết quốc tế hoặc bởi năng lực tổ chức của phong trào.

Những yếu tố đó có thể cùng tác động, nhưng mức độ của từng yếu tố trong trường hợp Trần Văn Giàu cần được xác định bằng tư liệu.

Các nguồn tiểu sử hiện được công bố có sự khác biệt về tháng ông gia nhập Đảng Cộng sản Pháp: có nguồn ghi tháng 3 năm 1929, có nguồn ghi tháng 5 năm 1929.

Vì vậy, cách ghi thận trọng là: Trần Văn Giàu gia nhập Đảng Cộng sản Pháp trong năm 1929.

Không nên biến một mốc thời gian còn khác biệt giữa các nguồn thành một kết luận tuyệt đối.

4.4. Lựa chọn của cá nhân và ảnh hưởng của môi trường tổ chức

Không nên giải thích sự lựa chọn của Trần Văn Giàu theo hai thái cực.

Một thái cực cho rằng ông hoàn toàn tự mình tìm ra chủ nghĩa cộng sản, không chịu ảnh hưởng của bất kỳ ai.

Thái cực khác cho rằng ông chỉ bị một tổ chức hoặc một cá nhân dẫn dắt.

Trong thực tế, lựa chọn chính trị thường hình thành qua sự tương tác giữa nhận thức cá nhân và môi trường xã hội.

Một người có thể tự đặt ra câu hỏi, nhưng câu trả lời thường đến từ sách vở, cuộc tranh luận, người hướng dẫn và những trải nghiệm trong tổ chức.

Một người có thể lựa chọn một đảng vì tin tưởng mục tiêu của đảng, nhưng quá trình sinh hoạt và hoạt động sau đó lại tiếp tục định hình cách người ấy suy nghĩ.

Vì vậy, cần nghiên cứu Trần Văn Giàu như một chủ thể có năng lực lựa chọn, đồng thời chịu ảnh hưởng của một mạng lưới tư tưởng và tổ chức.

Không nên phủ nhận năng lực tự quyết của ông. Cũng không nên tách ông khỏi bối cảnh chính trị đã tạo điều kiện cho lựa chọn ấy.

5. Chủ nghĩa quốc tế vô sản và lòng yêu nước: Một sự kết hợp không đơn giản

5.1. Hai phạm vi trung thành

Lòng yêu nước hướng con người đến cộng đồng dân tộc, chủ quyền quốc gia và vận mệnh của đất nước.

Chủ nghĩa quốc tế vô sản hướng con người đến sự liên kết của giai cấp công nhân và các lực lượng cách mạng vượt qua biên giới quốc gia.

Hai phạm vi này có thể hỗ trợ nhau.

Một người Việt Nam chống thực dân có thể tìm thấy đồng minh trong những người Pháp phản đối chủ nghĩa thực dân. Một công nhân Pháp có thể ủng hộ quyền độc lập của người Việt Nam vì tin rằng sự áp bức thuộc địa là một hình thức bất công.

Nhưng giữa hai phạm vi ấy cũng có thể xuất hiện mâu thuẫn.

Nếu lợi ích của phong trào cộng sản quốc tế và lợi ích cụ thể của một dân tộc không hoàn toàn trùng khớp, người cách mạng sẽ ưu tiên điều gì?

Nếu một tổ chức quốc tế đưa ra chiến lược không phù hợp với điều kiện trong nước, đảng cộng sản tại quốc gia ấy có quyền điều chỉnh đến đâu?

Nếu lợi ích của một cường quốc xã hội chủ nghĩa khác với lợi ích của một nước nhỏ đang đấu tranh giành độc lập, quan hệ quốc tế sẽ được giải quyết như thế nào?

Đây không phải những câu hỏi trừu tượng. Lịch sử phong trào cộng sản thế kỷ XX cho thấy quan hệ giữa chủ nghĩa quốc tế và lợi ích quốc gia nhiều lần xuất hiện căng thẳng.

5.2. Quốc tế liên đới không có nghĩa là từ bỏ quyền tự quyết

Về lý tưởng, chủ nghĩa quốc tế vô sản đặt mục tiêu đoàn kết những người lao động và các dân tộc bị áp bức.

Nhưng một phong trào giải phóng dân tộc chỉ có thể đứng vững nếu có khả năng xác định lợi ích, điều kiện và con đường phát triển của chính dân tộc mình.

Sự hỗ trợ quốc tế có thể rất quan trọng, nhưng không thể thay thế quyền tự quyết.

Đây là một nguyên tắc cần được đặt ra khi nghiên cứu những người cách mạng Việt Nam tham gia phong trào cộng sản quốc tế.

Trần Văn Giàu lựa chọn hoạt động trong một tổ chức cộng sản tại Pháp. Điều đó cho thấy ông chấp nhận một hình thức liên kết chính trị vượt ra ngoài phạm vi quốc gia.

Nhưng không thể chỉ từ sự kiện này mà kết luận ông đã giải quyết đầy đủ mọi vấn đề giữa lợi ích dân tộc và đường lối quốc tế.

Muốn hiểu điều đó phải tiếp tục nghiên cứu hoạt động của ông trong những năm sau, đặc biệt là giai đoạn học tập tại Moskva và trở về hoạt động tại Đông Dương.

5.3. Vấn đề không nằm ở việc chọn dân tộc hay quốc tế

Một cách đặt vấn đề đơn giản thường yêu cầu người cách mạng phải chọn một trong hai: hoặc trung thành với dân tộc, hoặc trung thành với phong trào quốc tế.

Nhưng thực tế phức tạp hơn.

Một phong trào quốc tế có thể hỗ trợ giải phóng dân tộc. Một phong trào dân tộc có thể tiếp nhận những thành tựu tư tưởng và tổ chức từ thế giới.

Vấn đề là quan hệ giữa hai phạm vi phải được xác định trên cơ sở bình đẳng, tôn trọng quyền tự quyết và lợi ích chính đáng của người dân.

Đối với Hưng Quốc học, bài học ở đây không phải là phủ nhận liên kết quốc tế, mà là không để liên kết quốc tế thay thế năng lực tự quyết của quốc gia.

Một nước nhỏ cần bạn bè, đồng minh và tri thức từ bên ngoài. Nhưng không thể giao quyền quyết định vận mệnh của mình cho bất kỳ cường quốc hay tổ chức quốc tế nào.

6. Những cách giải thích về sự lựa chọn của Trần Văn Giàu: Điều gì có cơ sở, điều gì cần phản biện?

6.1. Cách giải thích thứ nhất: Chủ nghĩa cộng sản là con đường tất yếu

Trong cách trình bày chính thống, sự lựa chọn chủ nghĩa cộng sản thường được mô tả như kết quả tất yếu của quá trình tìm kiếm con đường cứu nước.

Theo cách giải thích này, các khuynh hướng yêu nước trước đó đã bộc lộ giới hạn; chủ nghĩa cộng sản cung cấp học thuyết khoa học và phương pháp tổ chức cách mạng; vì vậy, những người yêu nước tiến bộ cuối cùng sẽ đi đến lựa chọn ấy.

Cách giải thích này có ưu điểm là đặt Trần Văn Giàu trong bối cảnh lịch sử rộng lớn của phong trào cách mạng.

Nhưng nó có một giới hạn: dễ biến kết quả lịch sử thành định mệnh.

Nếu chủ nghĩa cộng sản là con đường tất yếu, tại sao nhiều người yêu nước cùng thời lại không lựa chọn nó?

Tại sao có những người tiếp tục theo đuổi chủ nghĩa dân tộc, dân chủ tự do, cải cách xã hội hoặc những khuynh hướng cách mạng khác?

Tại sao ngay trong phong trào cộng sản cũng tồn tại nhiều quan điểm khác nhau về chiến lược, liên minh và phương thức giành chính quyền?

Lịch sử không phải một đường thẳng chỉ có một kết quả được định trước.

6.2. Cách giải thích thứ hai: Chủ nghĩa cộng sản là phương tiện giải phóng dân tộc

Một cách tiếp cận khác nhấn mạnh rằng đối với nhiều nhà cách mạng thuộc địa, chủ nghĩa cộng sản có sức hấp dẫn trước hết vì nó đưa ra một lực lượng, một tổ chức và một chiến lược chống chủ nghĩa đế quốc.

Theo cách nhìn này, động lực dân tộc có thể là yếu tố rất mạnh trong quá trình tiếp nhận chủ nghĩa Marx.

Cách giải thích ấy giúp chúng ta hiểu vì sao một người có thể tham gia phong trào cộng sản từ khát vọng giành độc lập, ngay cả khi chưa nghiên cứu sâu toàn bộ triết học Marx.

Tuy nhiên, cũng không nên đi quá xa và kết luận rằng Trần Văn Giàu chỉ xem chủ nghĩa cộng sản như một công cụ tạm thời để đánh đuổi người Pháp.

Muốn khẳng định động cơ nội tâm như vậy phải có tự thuật hoặc tư liệu trực tiếp.

Cách tiếp cận hợp lý hơn là xem lòng yêu nước và sự hấp dẫn của học thuyết như những yếu tố có thể tương tác, thay vì khẳng định một yếu tố hoàn toàn thay thế yếu tố kia.

6.3. Cách giải thích thứ ba: Sự lựa chọn được hình thành qua quá trình học tập và tổ chức

Một cách giải thích thận trọng hơn là xem sự lựa chọn của Trần Văn Giàu như một quá trình.

Năm 1929, ông gia nhập Đảng Cộng sản Pháp.

Năm 1930, ông tham gia hoạt động chính trị tại Paris, bị trục xuất về Việt Nam và gia nhập Đảng Cộng sản Đông Dương vào tháng 8 năm đó theo các tiểu sử được công bố.

Năm 1931, ông trở lại Pháp, hoạt động tại Marseille rồi sang Moskva học tại Trường Đại học Phương Đông.

Chuỗi sự kiện này cho thấy sự lựa chọn ban đầu được tiếp tục củng cố bằng hoạt động tổ chức và đào tạo lý luận.

Đây là một cách giải thích có cơ sở hơn việc khẳng định ông đã nắm vững toàn bộ chủ nghĩa Marx–Lenin ngay khi gia nhập Đảng Cộng sản Pháp.

Nó cũng mở ra một câu hỏi cho chương tiếp theo:

Moskva đã đào tạo Trần Văn Giàu thành một người cộng sản như thế nào, và việc học tập tại một trung tâm của Quốc tế Cộng sản đã ảnh hưởng ra sao đến tư duy của ông?

7. Từ lựa chọn chính trị đến đào tạo lý luận: Vai trò của Moskva

7.1. Một giai đoạn khác trong quá trình trưởng thành

Nếu Toulouse và Paris là những nơi Trần Văn Giàu tiếp xúc với phong trào cộng sản và tham gia hoạt động chính trị, thì Moskva mở ra một giai đoạn khác: đào tạo lý luận có hệ thống.

Theo các tiểu sử được công bố, năm 1931 ông sang Liên Xô học tại Trường Đại học Phương Đông.

Đây là một cơ sở đào tạo có vai trò trong việc chuẩn bị cán bộ cách mạng từ các nước phương Đông, trong đó có những người đến từ các thuộc địa.

Tại đây, người học có điều kiện tiếp cận có hệ thống hơn với lý luận Marx–Lenin, lịch sử phong trào công nhân, chiến lược cách mạng, tổ chức đảng và vấn đề thuộc địa.

Điều này rất khác với việc tự đọc một số tác phẩm hoặc tham gia sinh hoạt chính trị tại Pháp.

Tuy nhiên, nội dung học tập cụ thể của Trần Văn Giàu, thời gian từng môn học, những giảng viên trực tiếp hướng dẫn và mức độ tiếp thu của ông cần được xác minh qua hồ sơ học tập, tài liệu cá nhân và các nguồn độc lập.

Không nên lấy chương trình đào tạo chung của trường để mặc nhiên kết luận ông đã học mọi nội dung hoặc có cùng trải nghiệm với tất cả học viên khác.

7.2. Đào tạo cán bộ và mục tiêu của Quốc tế Cộng sản

Trường Đại học Phương Đông không chỉ đào tạo kiến thức lý luận theo nghĩa học thuật.

Nó còn nằm trong chiến lược xây dựng đội ngũ cán bộ có khả năng hoạt động trong các phong trào cách mạng tại những khu vực mà Quốc tế Cộng sản quan tâm.

Vì vậy, việc học tập có thể bao gồm cả kiến thức lý luận, phương pháp tổ chức, kỹ năng hoạt động chính trị và cách nhìn về tình hình quốc tế.

Đây là một mô hình đào tạo kết hợp giữa lý luận và mục tiêu tổ chức.

Ưu điểm của mô hình này là tạo ra đội ngũ cán bộ có kiến thức chung, có kỷ luật và có khả năng phối hợp trong một mạng lưới rộng.

Nhưng nó cũng đặt ra vấn đề: người học được đào tạo để hiểu thực tiễn đất nước mình hay để vận dụng một khuôn mẫu chiến lược đã được xác định từ trung tâm quốc tế?

Hai mục tiêu ấy không nhất thiết đối lập, nhưng cũng không tự động trùng khớp.

Một cán bộ cách mạng có năng lực phải biết tiếp nhận lý luận, đồng thời phân tích điều kiện bản địa và điều chỉnh phương pháp khi cần thiết.

7.3. Vì sao không nên gộp Chương 3 và Chương 4?

Chương này nghiên cứu sự lựa chọn chủ nghĩa cộng sản.

Chương tiếp theo cần nghiên cứu quá trình đào tạo và tiếp nhận lý luận tại Moskva.

Đây là hai câu hỏi khác nhau.

Nếu gộp lại, chúng ta dễ tạo ra cảm giác rằng Trần Văn Giàu đã trở thành một nhà lý luận Marx–Lenin hoàn chỉnh ngay từ khi gia nhập Đảng Cộng sản Pháp.

Trên thực tế, lựa chọn chính trị là điểm khởi đầu của một quá trình học tập và trưởng thành.

Vì vậy, nên giữ ranh giới:

  • Chương 3: Vì sao Trần Văn Giàu lựa chọn chủ nghĩa cộng sản?
  • Chương 4: Moskva và quá trình đào tạo một cán bộ cộng sản.

8. Phản biện học thuật: Chủ nghĩa cộng sản đã giải quyết được gì và để lại những vấn đề nào?

8.1. Ưu điểm về phương pháp phân tích xã hội

Chủ nghĩa Marx có đóng góp đáng kể trong việc đưa các quan hệ kinh tế, sở hữu và giai cấp vào trung tâm nghiên cứu lịch sử.

Nó giúp người nghiên cứu nhìn thấy rằng quyền lực chính trị không tồn tại tách rời khỏi cơ sở kinh tế và lợi ích xã hội.

Đối với xã hội thuộc địa, phương pháp ấy giúp phân tích quan hệ giữa chính quốc và thuộc địa, giữa chủ sở hữu và người lao động, giữa bộ máy cai trị và những nhóm lợi ích được hưởng lợi từ chế độ.

Đây là một công cụ nhận thức có giá trị.

Nhưng phương pháp phân tích nào cũng có giới hạn nếu bị sử dụng như một khuôn mẫu giải thích mọi hiện tượng.

Không phải mọi xung đột đều có thể quy về đấu tranh giai cấp. Không phải mọi lựa chọn chính trị đều có thể giải thích đầy đủ bằng vị trí kinh tế của cá nhân. Không phải mọi biến đổi lịch sử đều diễn ra theo một quy luật tuyến tính.

Vì vậy, cần phân biệt đóng góp của phương pháp duy vật lịch sử với việc biến nó thành một hệ thống giải thích độc quyền.

8.2. Vấn đề về vai trò của đảng và quyền lực chính trị

Chủ nghĩa cộng sản cách mạng nhấn mạnh vai trò của chính đảng trong việc tổ chức và lãnh đạo phong trào.

Trong hoàn cảnh thuộc địa, một tổ chức có kỷ luật, có khả năng hoạt động bí mật và có chiến lược thống nhất có thể tạo ra sức mạnh đáng kể.

Nhưng khi một tổ chức tự xác định mình là lực lượng lãnh đạo duy nhất, một vấn đề lớn xuất hiện:

Ai kiểm soát tổ chức ấy?

Ai có quyền phản biện đường lối?

Nếu lãnh đạo sai, cơ chế nào buộc lãnh đạo phải chịu trách nhiệm?

Nếu đảng nhân danh giai cấp công nhân và nhân dân, người lao động và nhân dân có những phương tiện thực chất nào để kiểm soát quyền lực của đảng?

Đây là những câu hỏi về thể chế, không thể giải quyết chỉ bằng phẩm chất đạo đức của người lãnh đạo.

Một tổ chức có thể được thành lập với mục tiêu giải phóng con người, nhưng nếu quyền lực bên trong không được kiểm soát, tổ chức ấy vẫn có nguy cơ hình thành đặc quyền và sự tập trung quyền lực.

8.3. Vấn đề về quan hệ giữa mục tiêu và phương tiện

Một cuộc cách mạng có thể phải sử dụng những phương thức quyết liệt để chống lại một chế độ áp bức.

Nhưng phương tiện đấu tranh không thể được miễn trừ khỏi sự đánh giá đạo đức và chính trị.

Nếu mục tiêu là tự do, phương thức tổ chức có tôn trọng con người hay không?

Nếu mục tiêu là bình đẳng, tổ chức cách mạng có chấp nhận sự bình đẳng trong quyền phát biểu và phản biện hay không?

Nếu mục tiêu là nhân dân làm chủ, người dân có được tham gia quyết định sau khi cách mạng thành công hay không?

Một phong trào không thể chỉ được đánh giá bằng mục tiêu tuyên bố. Nó còn phải được đánh giá bằng phương tiện sử dụng và thiết chế được xây dựng sau khi giành quyền lực.

Đây là một nguyên tắc quan trọng của cuộc đối thoại Hưng Quốc.

8.4. Không dùng kết quả lịch sử để hợp thức hóa mọi lựa chọn ban đầu

Trần Văn Giàu là một nhân vật có đóng góp đáng kể trong lịch sử cách mạng và học thuật Việt Nam.

Nhưng việc ông có những đóng góp về sau không có nghĩa mọi nhận thức và lựa chọn ban đầu của ông đều đúng trong mọi khía cạnh.

Ngược lại, những vấn đề hoặc hạn chế của một mô hình chính trị về sau cũng không đủ để phủ nhận toàn bộ động cơ yêu nước và những đóng góp lịch sử của ông.

Nghiên cứu lịch sử phải tránh cả hai thái cực:

  • Lấy công lao để miễn trừ mọi chất vấn.
  • Lấy những sai lầm hoặc hệ quả về sau để phủ nhận toàn bộ quá khứ.

Một nhân vật lịch sử cần được đánh giá theo từng giai đoạn, từng quyết định và từng kết quả cụ thể.

9. Ranh giới chứng cứ: Điều gì đã biết và điều gì chưa thể kết luận?

9.1. Những dữ kiện có thể xác lập

  • Trần Văn Giàu sang Pháp năm 1928 và học tập tại Toulouse.
  • Ông gia nhập Đảng Cộng sản Pháp trong năm 1929.
  • Các nguồn tiểu sử có sự khác biệt về tháng gia nhập: tháng 3 hoặc tháng 5.
  • Tháng 5 năm 1930, ông tham gia biểu tình tại Paris phản đối án tử hình sau khởi nghĩa Yên Bái.
  • Sau khi bị trục xuất về Việt Nam, ông gia nhập Đảng Cộng sản Đông Dương vào tháng 8 năm 1930 theo các tiểu sử được công bố.
  • Năm 1931, ông trở lại Pháp, hoạt động tại Marseille và sau đó sang Liên Xô học tại Trường Đại học Phương Đông.

Những dữ kiện này xác lập được trình tự chuyển từ học tập, tham gia tổ chức, hoạt động chính trị đến đào tạo lý luận.

9.2. Những nhận định có cơ sở nhưng cần tiếp tục đối chiếu

  • Tác phẩm Bản án chế độ thực dân Pháp có ảnh hưởng đến quá trình nhận thức của Trần Văn Giàu.
  • Môi trường sinh hoạt của Đảng Cộng sản Pháp góp phần định hình lựa chọn chính trị của ông.
  • Chủ nghĩa cộng sản hấp dẫn ông vì kết hợp vấn đề độc lập dân tộc với vấn đề thay đổi cấu trúc xã hội.
  • Mạng lưới những người Việt Nam và Pháp hoạt động trong phong trào cộng sản có vai trò hỗ trợ quá trình trưởng thành chính trị của ông.

Những nhận định này hợp lý về mặt bối cảnh, nhưng mức độ tác động cụ thể cần được chứng minh bằng tài liệu cá nhân và tư liệu đương thời.

9.3. Những vấn đề chưa thể kết luận

Thứ nhất, mức độ tiếp thu lý luận trước năm 1931.

Chưa đủ cơ sở để khẳng định Trần Văn Giàu đã nắm vững triết học Marx–Lenin ngay khi gia nhập Đảng Cộng sản Pháp.

Thứ hai, động cơ cá nhân.

Chưa thể xác định chính xác trong lựa chọn của ông, yếu tố yêu nước, niềm tin vào công bằng xã hội, ảnh hưởng của tổ chức và sức hấp dẫn của chủ nghĩa quốc tế vô sản chiếm tỷ trọng như thế nào.

Thứ ba, vai trò của những người hướng dẫn.

Cần xác minh danh tính và mức độ ảnh hưởng của những người trực tiếp giới thiệu tài liệu, hướng dẫn hoạt động hoặc hỗ trợ ông gia nhập tổ chức.

Thứ tư, quan niệm ban đầu về quan hệ dân tộc – giai cấp.

Cần tìm hiểu Trần Văn Giàu đã nhận thức thế nào về vai trò của các tầng lớp xã hội khác nhau trong phong trào giải phóng dân tộc.

Thứ năm, thái độ đối với quyền lực và dân chủ.

Không thể lấy những quan điểm của ông ở giai đoạn trưởng thành để mặc nhiên suy ngược về nhận thức của ông năm 1929.

9.4. Phân biệt tư liệu tự thuật và công trình nghiên cứu

Tác phẩm Sự phát triển của tư tưởng ở Việt Nam từ thế kỷ XIX đến Cách mạng Tháng Tám của Trần Văn Giàu có giá trị quan trọng để tìm hiểu cách ông nhìn nhận lịch sử tư tưởng Việt Nam.

Nhưng đây là một công trình nghiên cứu được viết từ vị trí của một nhà lý luận và sử học đã trưởng thành, không phải nhật ký ghi lại đầy đủ những suy nghĩ của ông trong năm 1929.

Vì vậy, cần sử dụng tác phẩm này để nghiên cứu quan điểm và cách giải thích lịch sử của Trần Văn Giàu, đồng thời tìm những tư liệu gần thời điểm sự kiện để kiểm chứng quá trình chuyển biến cá nhân.

Không được đồng nhất quan điểm hồi tưởng với nhận thức ban đầu.

10. Quy luật vận hành xã hội – Bài học Hưng Quốc

10.1. Một dân tộc cần học thuyết, nhưng không được trở thành tù nhân của học thuyết

Lịch sử cho thấy những xã hội rơi vào khủng hoảng thường tìm kiếm một hệ thống tư tưởng có khả năng giải thích nguyên nhân và định hướng hành động.

Một học thuyết có thể giúp con người nhìn thấy những quan hệ mà trước đó họ chưa nhận ra. Nó có thể cung cấp ngôn ngữ chung, phương pháp phân tích và mục tiêu tập thể.

Nhưng học thuyết chỉ có giá trị khi giúp con người hiểu thực tế tốt hơn và giải quyết vấn đề hiệu quả hơn.

Nếu thực tế không còn phù hợp với lý thuyết mà người ta vẫn cố áp đặt thực tế vào lý thuyết, học thuyết đã trở thành rào cản nhận thức.

Bài học Hưng Quốc là phải xây dựng tư tưởng có nền tảng, nhưng luôn giữ quyền kiểm chứng, phản biện và điều chỉnh.

10.2. Lòng yêu nước phải được chuyển hóa thành năng lực kiến quốc

Lòng yêu nước là một động lực quan trọng, nhưng không tự nó tạo ra năng lực quản trị quốc gia.

Một người có thể yêu nước nhưng chưa hiểu kinh tế, khoa học, pháp luật, giáo dục và tổ chức xã hội.

Một phong trào có thể huy động được nhiều người nhưng chưa chắc có năng lực xây dựng thể chế và quản trị sau khi giành được quyền lực.

Vì vậy, cần chuyển hóa tình cảm yêu nước thành năng lực thực tế:

  • Dân trí giúp người dân hiểu xã hội và thế giới.
  • Dân chí giúp người dân nhận thức quyền và trách nhiệm.
  • Dân lực tạo khả năng tổ chức và hành động.
  • Quốc trí tạo năng lực hoạch định chính sách và giải quyết vấn đề.
  • Thể chế bảo đảm quyền lực được thực thi đúng mục tiêu và chịu sự kiểm soát.

Một quốc gia mạnh không chỉ cần những người sẵn sàng hy sinh, mà còn cần những người đủ tri thức để biết phải xây dựng điều gì sau sự hy sinh ấy.

10.3. Tổ chức mạnh phải đi cùng cơ chế kiểm soát quyền lực

Trần Văn Giàu tìm thấy trong phong trào cộng sản một mô hình tổ chức có khả năng huy động và phối hợp hành động.

Đây là một kinh nghiệm đáng nghiên cứu.

Không có tổ chức, những ý tưởng tốt có thể chỉ tồn tại ở phạm vi cá nhân. Nhưng tổ chức càng có sức mạnh, nguy cơ tập trung quyền lực càng phải được xem xét.

Một tổ chức có kỷ luật không có nghĩa thành viên phải từ bỏ tư duy độc lập.

Một tổ chức có mục tiêu chung không có nghĩa người lãnh đạo được quyền quyết định không giới hạn.

Một tổ chức nhân danh nhân dân phải có cơ chế để nhân dân kiểm tra và đánh giá hoạt động của mình.

Theo tư duy Hưng Quốc, năng lực tổ chức phải đi cùng trách nhiệm giải trình, phản biện và giới hạn quyền lực.

10.4. Quốc tế hóa tri thức nhưng giữ quyền tự quyết quốc gia

Việc Trần Văn Giàu tiếp xúc với phong trào cộng sản tại Pháp và sau đó học tập tại Moskva cho thấy vai trò của giao lưu quốc tế trong sự hình thành tư tưởng.

Một quốc gia không thể phát triển nếu đóng cửa trước tri thức và kinh nghiệm thế giới.

Nhưng học hỏi không phải là sao chép, và liên kết không phải là lệ thuộc.

Việt Nam cần tiếp thu những thành tựu của nhân loại, đồng thời phải có năng lực xác định lợi ích quốc gia, đánh giá điều kiện bản địa và lựa chọn con đường phù hợp.

Một học thuyết có thể xuất phát từ nước ngoài nhưng chỉ có thể tạo ra giá trị bền vững khi được kiểm nghiệm và điều chỉnh trong thực tiễn Việt Nam.

10.5. Độc lập dân tộc phải dẫn đến quyền làm chủ của nhân dân

Đây là điểm quan trọng nhất trong cuộc đối thoại giữa lịch sử cách mạng và tư duy Hưng Quốc.

Giành độc lập là điều kiện căn bản để một dân tộc tự quyết định vận mệnh.

Nhưng độc lập quốc gia chưa tự động bảo đảm quyền tự do và quyền làm chủ của từng người dân.

Sau khi giành được độc lập, phải tiếp tục trả lời:

  • Ai có quyền quyết định những vấn đề quan trọng của quốc gia?
  • Người dân có quyền lựa chọn, giám sát và thay thế những người nắm quyền hay không?
  • Nhà nước có chịu sự kiểm soát của pháp luật không?
  • Đảng cầm quyền có bị giới hạn quyền lực không?
  • Người dân có quyền phản biện chính sách mà không bị xem là đối tượng thù địch hay không?

Một cuộc cách mạng có thể thay đổi chủ quyền chính trị, nhưng việc xây dựng một nhà nước phục vụ nhân dân là một nhiệm vụ lâu dài khác.

Theo tư duy Hưng Quốc:

Quyền lực thuộc về nhân dân. Nhà nước là thiết chế do nhân dân ủy quyền để quản trị xã hội. Cán bộ là người được giao trách nhiệm, không phải người sở hữu quyền lực. Nhà nước phải mạnh về năng lực nhưng bị giới hạn về quyền lực.

Đây là tiêu chuẩn để đánh giá mọi mô hình kiến quốc, không phụ thuộc vào tên gọi hay nguồn gốc tư tưởng của mô hình ấy.

11. Kết luận chương: Trần Văn Giàu đã chọn một học thuyết, nhưng quá trình tiếp nhận mới bắt đầu

Năm 1929, Trần Văn Giàu gia nhập Đảng Cộng sản Pháp.

Đó là một dấu mốc quan trọng trong hành trình từ một thanh niên yêu nước đến một người hoạt động cách mạng có tổ chức.

Sự lựa chọn ấy diễn ra trong bối cảnh chủ nghĩa cộng sản đang trở thành một lực lượng quốc tế, đưa ra lời giải thích mới về chủ nghĩa đế quốc, quan hệ giai cấp và con đường giải phóng dân tộc.

Đối với Trần Văn Giàu, chủ nghĩa cộng sản không chỉ là một hệ thống triết học. Nó còn là một phong trào chính trị có tổ chức, có phương pháp hoạt động và có khả năng liên kết những người chống chủ nghĩa thực dân ở nhiều quốc gia.

Nhưng cần nhìn nhận sự lựa chọn này như một quá trình đang hình thành, không phải một kết quả đã hoàn tất.

Việc gia nhập Đảng Cộng sản Pháp không chứng minh ông đã hiểu đầy đủ mọi vấn đề của chủ nghĩa Marx–Lenin. Những câu hỏi về quan hệ giữa dân tộc và giai cấp, giữa độc lập quốc gia và chủ nghĩa quốc tế, giữa mục tiêu giải phóng và quyền lực của tổ chức vẫn cần được tiếp tục nghiên cứu.

Đặc biệt, cần phân biệt giữa lý tưởng giải phóng con người và mô hình quyền lực được xây dựng nhân danh lý tưởng ấy.

Trần Văn Giàu đã lựa chọn một con đường. Lịch sử cần được nghiên cứu để hiểu vì sao ông lựa chọn, ông đã học hỏi và vận dụng con đường ấy như thế nào, những đóng góp nào đã được tạo ra và những giới hạn nào cần được nhận diện.

Đó không phải là cách phủ nhận một nhân vật lịch sử. Đó là cách tôn trọng sự thật lịch sử và tôn trọng chính nhân vật ấy như một con người có tư duy, có lựa chọn và có trách nhiệm.

Chương tiếp theo sẽ đi vào Moskva và Trường Đại học Phương Đông, nơi Trần Văn Giàu bước vào giai đoạn đào tạo lý luận có hệ thống hơn.

Lựa chọn một học thuyết có thể mở ra con đường hành động; nhưng chỉ có học tập, thực tiễn, phản biện và khả năng sửa sai mới quyết định giá trị lâu dài của sự lựa chọn ấy.


TÀI LIỆU THAM KHẢO VÀ ĐỊNH HƯỚNG KIỂM CHỨNG

A. Tác phẩm của Trần Văn Giàu

  1. Trần Văn Giàu, Sự phát triển của tư tưởng ở Việt Nam từ thế kỷ XIX đến Cách mạng Tháng Tám, các tập, NXB Khoa học Xã hội và các ấn bản tái bản. Cần xác định chính xác tập, năm xuất bản và số trang của từng luận điểm được sử dụng.
  2. Các bài viết, hồi ức và tự thuật của Trần Văn Giàu về quá trình hoạt động cách mạng, thời gian ở Pháp và học tập tại Liên Xô.
  3. Các công trình nghiên cứu của Trần Văn Giàu về chủ nghĩa Marx, tư tưởng Việt Nam và lịch sử cách mạng Việt Nam.

B. Nghiên cứu về phong trào cộng sản và cách mạng Việt Nam

  1. Huỳnh Kim Khánh (1982), Vietnamese Communism, 1925–1945, Cornell University Press.
  2. Hue-Tam Ho Tai (1992), Radicalism and the Origins of the Vietnamese Revolution, University of California Press.
  3. David G. Marr (1981), Vietnamese Tradition on Trial, 1920–1945, University of California Press.
  4. Robert Service (2007), Comrades! A History of World Communism, Pan Books.
  5. Pierre Brocheux (2007), Ho Chi Minh: A Biography, Cambridge University Press. Tác phẩm này có giá trị cho bối cảnh phong trào cộng sản Việt Nam và Nguyễn Ái Quốc, không nên dùng như nguồn tiểu sử trực tiếp về Trần Văn Giàu.

C. Văn kiện lịch sử

  1. Quốc tế Cộng sản, Theses on the Revolutionary Movement in the Colonies and Semi-Colonies, Đại hội VI, năm 1928.
  2. Lenin, các luận cương và văn kiện về vấn đề dân tộc và thuộc địa, đặc biệt những văn kiện được trình bày tại Đại hội II Quốc tế Cộng sản năm 1920.
  3. Các văn kiện của Đảng Cộng sản Pháp trong giai đoạn 1928–1930 liên quan đến phong trào thuộc địa và hoạt động của người Đông Dương tại Pháp.
  4. Báo L'Humanité và các ấn phẩm của phong trào cộng sản Pháp trong giai đoạn Trần Văn Giàu học tập và hoạt động tại Toulouse, Paris.

D. Nguồn tiểu sử và tư liệu cần đối chiếu

  1. Tiểu sử Trần Văn Giàu, Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn – Đại học Quốc gia Hà Nội.
  2. Tiểu sử Trần Văn Giàu, Đại học Québec tại Montréal (UQAM), cơ sở dữ liệu nghiên cứu về Chiến tranh Đông Dương.
  3. Tiểu sử Trần Văn Giàu, Bảo tàng Lịch sử Quốc gia và các cơ quan nghiên cứu lịch sử Việt Nam.
  4. Hồ sơ lưu trữ về hoạt động của người Đông Dương tại Pháp, hồ sơ Đảng Cộng sản Pháp và tư liệu về Trường Đại học Phương Đông tại Moskva.

Nguyên tắc sử dụng tài liệu: Danh mục trên gồm tài liệu tham khảo và nguồn định hướng khai thác, không có nghĩa tất cả đã được kiểm tra trực tiếp. Không ghi số trang, trích dẫn nguyên văn, mã hồ sơ hoặc kết luận về động cơ cá nhân nếu chưa đối chiếu tài liệu gốc. Đặc biệt, cần phân biệt văn kiện của Quốc tế Cộng sản, quan điểm của Đảng Cộng sản Pháp, hồi ức của Trần Văn Giàu và diễn giải của các nhà nghiên cứu về sau.


 
Design by Free WordPress Themes | Bloggerized by Lasantha - Premium Blogger Themes | LunarPages Coupon Code