ĐỐI THOẠI VÀ PHẢN BIỆN VỚI PAUL GIRAN

TÂM LÝ DÂN TỘC AN NAM

Từ cái nhìn thuộc địa đến câu hỏi về bản lĩnh và năng lực kiến tạo quốc gia của người Việt

 LỜI MỞ ĐẦU

**Ai có quyền định nghĩa tâm lý của một dân tộc?**

Năm 1904, Paul Giran công bố *Psychologie du peuple annamite*, một công trình khảo sát người An Nam trong bối cảnh Việt Nam đang nằm dưới ách thống trị của thực dân Pháp. Hơn một thế kỷ đã trôi qua, tác phẩm vẫn đặt ra một câu hỏi đáng suy ngẫm: chúng ta hiểu được bao nhiêu về một dân tộc khi nhìn dân tộc ấy qua con mắt của người ngoài, nhất là khi người quan sát đồng thời thuộc về bộ máy đang cai trị họ?

Câu hỏi ấy không nhằm phủ nhận mọi giá trị của những quan sát từ bên ngoài. Người ngoài đôi khi nhận ra những điều mà người trong cuộc đã quen thuộc đến mức không còn tự nhận thấy. Nhưng khoảng cách văn hóa cũng có thể tạo ra hiểu lầm; định kiến có thể biến một hiện tượng nhất thời thành đặc điểm cố hữu; và quyền lực chính trị có thể khiến những nhận xét mang tính mô tả trở thành công cụ biện minh cho sự thống trị.

Vì vậy, đọc Paul Giran không chỉ là đọc một cuốn sách về người Việt. Đó còn là cơ hội nghiên cứu cách một dân tộc được quan sát, phân loại và diễn giải trong hoàn cảnh mất quyền tự quyết.

Công trình này sẽ lần lượt đặt ra ba câu hỏi.

Thứ nhất, Paul Giran thực sự đã viết gì về người An Nam? Những nhận định nào dựa trên quan sát cụ thể, những nhận định nào mang tính khái quát, và những nhận định nào cần được xem xét trong bối cảnh tư tưởng thuộc địa đầu thế kỷ XX?

Thứ hai, những nhận xét ấy có thể được kiểm chứng đến đâu? Một đặc điểm được tác giả gán cho người An Nam có xuất hiện trong những nguồn độc lập hay không? Nó có đúng với mọi tầng lớp, mọi vùng miền và mọi thời kỳ không? Có những trường hợp lịch sử nào phản bác hoặc buộc chúng ta phải giới hạn kết luận ấy?

Thứ ba, nếu vượt qua giới hạn của cuốn sách, chúng ta có thể rút ra điều gì cho tương lai Việt Nam? Những thói quen xã hội nào cần được khắc phục, những phẩm chất nào cần được phát huy, và những điều kiện thể chế nào có thể giúp người dân trở nên tự chủ, sáng tạo, có trách nhiệm và đủ năng lực kiểm soát quyền lực?

Hưng Quốc Học không bắt đầu bằng việc khẳng định người Việt vốn tốt hay vốn xấu. Một dân tộc không thể được giải thích bằng vài tính từ, càng không thể bị đóng khung trong một bản mô tả tâm lý được viết từ hơn một thế kỷ trước.

Điều cần nghiên cứu là mối quan hệ giữa con người và hoàn cảnh: lịch sử tạo ra những kinh nghiệm nào; thể chế khuyến khích hay trừng phạt những hành vi nào; giáo dục hình thành năng lực gì; và cơ cấu quyền lực khiến người dân có điều kiện phát triển bản lĩnh độc lập hay buộc họ phải sống trong sự lệ thuộc.

Một xã hội có thể sản sinh những con người rất thông minh nhưng không tạo được môi trường để trí tuệ phát huy. Một cộng đồng có thể giàu tình nghĩa nhưng vẫn gặp khó khăn trong việc xây dựng lòng tin ngoài phạm vi gia đình. Một dân tộc có thể thể hiện lòng dũng cảm phi thường khi đối diện với ngoại xâm, nhưng vẫn cần những thiết chế tốt để duy trì tinh thần trách nhiệm trong đời sống thường ngày.

Những nghịch lý ấy không thể được giải quyết bằng cách ca ngợi hay kết án tính cách dân tộc. Chúng đòi hỏi sự phân tích về lịch sử, văn hóa, lợi ích và thể chế.

Bởi vậy, mục tiêu cuối cùng của cuộc đối thoại với Paul Giran không phải là xác lập một chân dung bất biến về người Việt. Mục tiêu là tìm hiểu những điều kiện giúp con người Việt Nam phát huy tốt nhất năng lực của mình, đồng thời nhận diện những cơ chế xã hội có thể làm suy yếu phẩm giá, tính tự chủ và tinh thần công dân.

Từ đó, một nguyên tắc của Hưng Quốc Học được đặt ra: muốn xây dựng một quốc gia mạnh, không thể chỉ yêu cầu người dân phải có những phẩm chất tốt đẹp; phải kiến tạo một xã hội trong đó những phẩm chất ấy có cơ hội phát triển, được khuyến khích và có thể chuyển hóa thành năng lực chung của quốc gia.

 Hoàng Phong Nhã 

Posted in: ĐỐI THOẠI VÀ PHẢN BIỆN VỚI PAUL GIRAN