ĐẠO HỒNG BÀNG
TẬP I: CỘI NGUỒN VIỆT
CHƯƠNG V
QUỐC MẪU ÂU CƠ
ĐẠO SINH THÀNH
Từ huyền sử cội nguồn đến phẩm giá con người và trách nhiệm Đồng Bào
*Một dân tộc không chỉ được nối dài bằng huyết thống, mà còn bằng những giá trị con người lựa chọn gìn giữ và truyền lại cho thế hệ sau.*
---
I. QUỐC MẪU TRONG KÝ ỨC HUYỀN SỬ
Trong ký ức văn hóa Việt Nam, truyền thuyết Lạc Long Quân – Âu Cơ kể về cuộc gặp gỡ giữa hai nhân vật thuộc hai thế giới biểu tượng: Lạc Long Quân gắn với biển cả, Âu Cơ gắn với núi non. Truyền thuyết kể rằng Âu Cơ sinh ra một bọc trăm trứng, nở thành trăm người con. Về sau, các con chia nhau lên núi và xuống biển, mở ra hình ảnh một cộng đồng rộng lớn cùng chung nguồn gốc.
Câu chuyện ấy đã trở thành một phần quan trọng trong trí tưởng tượng về cội nguồn của người Việt.
Nhưng khi đọc huyền sử, cần phân biệt điều được kể trong truyền thống với điều có thể xác lập bằng nghiên cứu lịch sử.
Huyền sử là di sản văn hóa được lưu truyền; ý nghĩa triết lý rút ra từ huyền sử là một tầng diễn giải. Truyền thuyết về Âu Cơ không tự nó chứng minh rằng một sự kiện sinh thành như câu chuyện kể đã diễn ra theo nghĩa thực nghiệm, cũng không đủ để xác định chính xác nguồn gốc sinh học của toàn thể người Việt.
Sự phân biệt ấy không làm giảm giá trị văn hóa của huyền sử. Trái lại, nó giúp chúng ta tiếp nhận truyền thống một cách tỉnh táo: trân trọng sức mạnh biểu tượng mà không buộc câu chuyện phải gánh những kết luận lịch sử vượt quá chứng cứ.
Trong khuôn khổ tác phẩm này, Quốc Mẫu Âu Cơ được tiếp cận trước hết như một hình tượng văn hóa về sự sinh thành, tình thương và trách nhiệm truyền nối giữa các thế hệ.
Đó là cách đọc triết lý của Đạo Hồng Bàng, không phải lời khẳng định rằng mọi ý nghĩa được trình bày ở đây đều là quan niệm nguyên thủy của người sáng tạo ra truyền thuyết.
Từ giới hạn ấy, câu hỏi được đặt ra không chỉ là: Âu Cơ đã được kể lại như thế nào?
Mà còn là: Người Việt hôm nay có thể suy ngẫm điều gì từ hình tượng Quốc Mẫu?
II. ÂU CƠ – BIỂU TƯỢNG CỦA SỰ SINH THÀNH
Nếu Kinh Dương Vương được tác phẩm dùng để biểu trưng cho tinh thần khai mở, Lạc Long Quân cho tinh thần bảo hộ, thì Âu Cơ được dùng để biểu trưng cho sự sinh thành và gắn kết cộng đồng.
Ba hình tượng không nhất thiết phải được hiểu như một hệ thống triết học hoàn chỉnh đã tồn tại nguyên vẹn từ thời cổ đại. Trong cuốn sách này, chúng được kết nối thành một cấu trúc tư tưởng nhằm đối thoại với những vấn đề của con người và đất nước hôm nay.
Với Âu Cơ, điểm khởi đầu là sự sống.
Một con người ra đời không phải nhờ ý chí của riêng mình. Con người cần được chăm sóc, nuôi dưỡng, giáo dục và trao cơ hội để trưởng thành. Từ gia đình đến nhà trường, từ cộng đồng đến những thiết chế xã hội, sự trưởng thành của mỗi người luôn có sự đóng góp của người khác.
Vì vậy, sinh thành không chỉ có nghĩa là đưa một con người vào đời. Trong cách diễn giải của tác phẩm, sinh thành còn gợi ra trách nhiệm giúp con người có khả năng sống, học hỏi, tự lập và đóng góp cho đời sống chung.
Hình tượng người Mẹ nhắc chúng ta nhớ đến những công việc thường ít được ghi vào sử sách: chăm sóc trẻ thơ, truyền lại tiếng nói, gìn giữ ký ức gia đình, dạy những bài học đầu tiên về lòng tin và giúp một con người tìm được chỗ đứng trong thế giới.
Nhưng những công việc ấy không chỉ thuộc về phụ nữ. Người cha, ông bà, thầy cô, người chăm sóc và cả cộng đồng đều có thể góp phần vào quá trình nuôi dưỡng.
Do đó, Quốc Mẫu Âu Cơ trong tác phẩm không phải là lời khẳng định rằng chỉ người mẹ mới có khả năng sinh thành về tinh thần. Hình tượng ấy là điểm tựa để suy nghĩ về một trách nhiệm rộng lớn hơn: trách nhiệm của con người đối với sự sống và sự trưởng thành của con người khác.
Đạo Sinh Thành, theo nghĩa ấy, không dừng ở huyết thống. Đạo Sinh Thành là trách nhiệm làm cho sự sống có điều kiện phát triển và cho con người có cơ hội trưởng thành.
III. BỌC TRĂM TRỨNG – TỪ CÂU CHUYỆN ĐẾN BIỂU TƯỢNG ĐỒNG BÀO
Hình ảnh bọc trăm trứng là một chi tiết nổi bật trong truyền thuyết Lạc Long Quân – Âu Cơ. Trong đời sống văn hóa, câu chuyện này thường được liên hệ với cách gọi “đồng bào”, gợi ý niệm những người cùng chung một bọc, cùng một cội nguồn.
Cần nói rõ rằng đây là cách giải thích mang ý nghĩa huyền sử và văn hóa. Bản thân truyền thuyết không đủ để chứng minh một kết luận về nguồn gốc lịch sử hoặc ngôn nguyên học của từ “đồng bào”.
Tuy nhiên, với tư cách biểu tượng, bọc trăm trứng mở ra một suy ngẫm có giá trị.
Một bọc chung không có nghĩa là mọi người phải giống nhau.
Những người cùng sống trong một cộng đồng có thể khác nhau về vùng miền, nghề nghiệp, năng lực, hoàn cảnh, niềm tin và quan điểm. Sự khác biệt không tự nó phá vỡ tình nghĩa cộng đồng. Điều quyết định là cách con người đối xử với nhau khi khác biệt xuất hiện.
Nếu cội nguồn được dùng để nhắc nhở con người biết tương trợ, nó có thể nuôi dưỡng lòng nhân ái.
Nếu cội nguồn bị sử dụng để buộc mọi người phải suy nghĩ giống nhau, loại trừ người khác hoặc ngăn cản việc phê bình những sai lầm, biểu tượng ấy có thể bị biến thành công cụ áp đặt.
Đồng Bào không có nghĩa là đồng ý với nhau trong mọi vấn đề.
Đồng Bào là biết tôn trọng phẩm giá của nhau, tìm cách giải quyết bất đồng bằng đối thoại, và cùng bảo vệ những điều kiện cần thiết để mọi người được sống an toàn, công bằng và có cơ hội phát triển.
Một người có thể yêu quê hương sâu sắc mà vẫn phê bình những điều bất công trong xã hội.
Một người có thể trân trọng truyền thống mà vẫn đặt câu hỏi về những tập tục gây tổn hại.
Một người có thể bất đồng với số đông mà vẫn là thành viên có trách nhiệm của cộng đồng.
Đoàn kết có ý nghĩa khi nó giúp con người cùng giải quyết vấn đề. Đoàn kết mất đi ý nghĩa nhân văn khi bị dùng để yêu cầu người yếu thế im lặng hoặc miễn trừ trách nhiệm cho người có quyền lực.
Bởi vậy, từ hình ảnh bọc trăm trứng, tác phẩm không chủ trương xây dựng một cộng đồng đồng nhất. Điều tác phẩm hướng đến là một cộng đồng có khả năng chung sống trong khác biệt mà không đánh mất lòng tôn trọng và trách nhiệm đối với nhau.
IV. PHẢN ĐỀ – CÓ NÊN THẦN THÁNH HÓA HÌNH TƯỢNG NGƯỜI MẸ?
Tôn vinh người mẹ là một truyền thống giàu ý nghĩa. Nhưng tôn vinh không đồng nghĩa với thần thánh hóa.
Nếu người mẹ được mô tả như một hình tượng luôn bao dung, luôn hy sinh, không bao giờ mệt mỏi và không bao giờ được phép đặt nhu cầu của mình lên trước, hình tượng ấy có thể trở thành một khuôn mẫu bất công đối với chính những người phụ nữ mà nó muốn tôn vinh.
Người mẹ cũng là con người.
Người mẹ có thể yêu thương nhưng cũng có thể mắc sai lầm. Có thể mạnh mẽ nhưng cũng có lúc kiệt sức. Có thể hy sinh vì con nhưng vẫn cần được nghỉ ngơi, tôn trọng và giúp đỡ. Có thể yêu con sâu sắc mà vẫn cần có không gian riêng, quyền tự quyết và cơ hội phát triển cuộc đời của chính mình.
Không phải mọi gia đình đều là nơi an toàn. Không phải mọi quan hệ giữa cha mẹ và con cái đều chỉ có tình thương. Có những đứa trẻ phải chịu bạo lực, bỏ mặc hoặc sự kiểm soát gây tổn thương ngay trong gia đình. Trong những trường hợp ấy, nhân danh chữ hiếu, tình mẫu tử hay truyền thống để buộc người bị tổn thương im lặng không phải là bảo vệ đạo lý.
Một triết lý nhân văn phải có khả năng nhìn nhận những thực tế khó khăn ấy.
Kính trọng người mẹ không có nghĩa là phủ nhận quyền được bảo vệ của người con. Yêu thương con cái không có nghĩa là người mẹ phải hy sinh vô hạn. Giữ gìn gia đình không có nghĩa là che giấu bạo lực hay dung túng điều sai trái.
Đạo Sinh Thành cần bảo vệ cả hai phía: người đang nuôi dưỡng và người được nuôi dưỡng.
Người chăm sóc cần được chia sẻ trách nhiệm, có điều kiện sống xứng đáng và không bị mặc nhiên xem công việc của mình là nghĩa vụ riêng của phụ nữ. Trẻ em cần được yêu thương, nhưng cũng cần được bảo vệ khỏi bạo lực, sự áp đặt và những hành vi xâm phạm phẩm giá.
Người mẹ không phải là người duy nhất chịu trách nhiệm cho tương lai của con. Người cha, gia đình mở rộng, nhà trường, cộng đồng và các thiết chế xã hội đều có phần trách nhiệm của mình.
Một xã hội không thể ca ngợi đức hy sinh của người mẹ rồi mặc nhiên để người mẹ gánh toàn bộ công việc chăm sóc. Cũng không thể đề cao tình mẫu tử nhưng bỏ qua điều kiện giáo dục, y tế, an sinh và môi trường sống mà trẻ em cần có.
Từ đó, hình tượng Quốc Mẫu Âu Cơ được hiểu không phải như một mệnh lệnh bắt mọi phụ nữ phải sống theo một khuôn mẫu duy nhất, mà như lời nhắc về giá trị của sự chăm sóc và trách nhiệm đối với sự sống.
Sự chăm sóc đáng quý khi nó tôn trọng phẩm giá.
Sự hy sinh đáng trân trọng khi không bị cưỡng ép thành nghĩa vụ vô hạn.
Tình thương có ý nghĩa khi giúp con người trưởng thành, chứ không biến người này thành chủ nhân của cuộc đời người khác.
Và một gia đình đáng được gìn giữ khi những thành viên trong đó được bảo vệ, tôn trọng và có cơ hội sống trong an toàn.
Đó là cách tôn vinh người mẹ mà không biến người mẹ thành tù nhân của chính hình tượng được dựng lên để ca ngợi mình.
V. ĐỐI THOẠI BÊN SUỐI
Một buổi chiều, cô bé ngồi bên bà dưới bóng cây ven suối.
Em hỏi:
“Bà ơi, nếu Quốc Mẫu là người Mẹ của dân tộc, có phải người mẹ lúc nào cũng phải hy sinh cho con không?”
Bà nhìn dòng nước một lúc rồi đáp:
“Con nghĩ thế nào về một cái cây?”
“Cây cho chúng con bóng mát, cho chim làm tổ, có cây còn cho quả nữa ạ.”
“Đúng. Nhưng nếu cứ hái hết quả, bẻ hết cành mà không chăm sóc, không để cây được sống trong điều kiện thích hợp, thì chuyện gì sẽ xảy ra?”
“Cây sẽ yếu đi, có khi chết mất.”
Bà gật đầu.
“Con người cũng vậy. Người mẹ chăm sóc con, nhưng người mẹ cũng cần được chăm sóc. Người cha, người thầy, người chăm sóc và những người làm việc có ích cho cộng đồng cũng cần được tôn trọng. Không ai có thể cho đi mãi mà không cần được nâng đỡ.”
Cô bé suy nghĩ rồi hỏi tiếp:
“Thế nếu một người mẹ làm điều sai thì sao ạ?”
Bà không trả lời ngay.
“Thì phải nhìn vào việc người ấy đã làm, con ạ. Ta có thể yêu thương một người mà vẫn nói rằng hành động của người ấy là sai. Tình thương không bắt ta nói dối. Và truyền thống cũng không bắt ta làm ngơ trước điều gây tổn thương.”
“Nhưng nếu nói ra thì gia đình có thể buồn.”
“Có những sự thật cần được nói ra một cách tử tế. Nếu có người bị tổn thương, trước hết phải giúp người ấy được an toàn. Sau đó mới tìm cách sửa chữa những gì có thể sửa chữa.”
Cô bé nhìn dòng nước chảy quanh những viên đá.
“Vậy yêu thương là phải giúp nhau tốt lên, phải không bà?”
“Đúng. Nhưng còn một điều nữa: giúp người khác tốt lên không có nghĩa là quyết định thay họ tất cả. Con phải học cách yêu thương, đồng thời học cách tôn trọng.”
Dòng suối vẫn chảy.
Trong ánh chiều, cô bé bắt đầu hiểu rằng hình tượng người Mẹ không phải là câu chuyện về một con người hoàn hảo, cũng không phải lời yêu cầu một người phải hy sinh tất cả.
Đó là lời nhắc về sự sống, về trách nhiệm chăm sóc và về giới hạn mà tình thương cần tôn trọng để không biến thành sự áp đặt.
VI. TỪ ĐẠO SINH THÀNH ĐẾN TRÁCH NHIỆM HƯNG QUỐC
Nếu Đạo Khai Mở đặt câu hỏi về con đường tương lai, và Đạo Bảo Hộ đặt câu hỏi về điều cần gìn giữ, thì Đạo Sinh Thành đặt câu hỏi về con người sẽ bước đi trên con đường ấy.
Một quốc gia có thể có lãnh thổ, tài nguyên, cơ sở hạ tầng và bộ máy quản lý. Nhưng sự phát triển chỉ bền vững khi con người có tri thức, năng lực lao động, sức khỏe, khả năng suy xét và cơ hội tham gia vào đời sống chung.
Từ đó, trách nhiệm dưỡng dân có thể được nhìn qua ba phương diện.
Thứ nhất, tạo điều kiện cho con người phát triển.
Trẻ em cần được chăm sóc và bảo vệ. Người trẻ cần cơ hội học tập, lập thân và phát huy năng lực. Người lao động cần điều kiện làm việc xứng đáng. Người già và những người gặp hoàn cảnh khó khăn cần được quan tâm bằng những hình thức phù hợp.
Đây không chỉ là công việc của từng gia đình, mà còn là trách nhiệm chung của cộng đồng và các thiết chế xã hội.
Thứ hai, vun đắp tri thức và nhân cách.
Giáo dục không chỉ giúp con người tiếp nhận kiến thức. Giáo dục còn phải giúp con người biết đặt câu hỏi, phân biệt sự thật với tin đồn, đánh giá lập luận bằng chứng cứ và chịu trách nhiệm về lựa chọn của mình.
Một người biết vâng lời chưa chắc đã biết điều gì đúng. Một người có học vấn cao chưa chắc đã có trách nhiệm. Bởi vậy, tri thức cần đi cùng đạo đức, còn đạo đức cần có năng lực suy xét để không biến thành sự phục tùng mù quáng.
Thứ ba, xây dựng cộng đồng công bằng và có trách nhiệm.
Tình thương không thể thay thế mọi quy tắc công bằng. Lòng tốt cá nhân không thể thay thế hoàn toàn những thiết chế bảo vệ con người. Muốn trẻ em được chăm sóc, người yếu thế được bảo vệ và người có năng lực có cơ hội cống hiến, xã hội cần những nguyên tắc rõ ràng, những nguồn lực thích hợp và cơ chế chịu trách nhiệm.
Từ góc nhìn ấy, Đạo Sinh Thành không chỉ là lời khuyên dành cho cha mẹ. Đó còn là một tiêu chuẩn để suy xét cách gia đình, nhà trường, cộng đồng và quốc gia đối xử với con người.
Hưng Quốc không chỉ là làm cho đất nước giàu mạnh hơn.
Hưng Quốc còn là làm cho con người có điều kiện sống tốt hơn, có cơ hội phát triển năng lực và có khả năng tham gia vào việc xây dựng tương lai chung.
VII. BA LỜI HỨA THIÊNG CỦA TAM VỊ QUỐC TỔ
Trong cấu trúc sáng tạo của Đạo Hồng Bàng – Tập I: Cội Nguồn Việt, ba lời hứa thiêng được đặt cạnh nhau để diễn đạt ba nguyên lý của tác phẩm:
Kinh Dương Vương: “Ta mở đường để các con có tương lai.”
Lạc Long Quân: “Ta bảo vệ để các con được bình an.”
Âu Cơ: “Ta sinh thành và nuôi dưỡng để các con biết yêu thương nhau.”
Đây là những lời hứa do tác phẩm sáng tạo nhằm diễn đạt ý nghĩa biểu tượng của Tam Vị Quốc Tổ, không phải những câu nói nguyên văn được xác nhận trong các văn bản huyền sử.
Ba lời hứa mở ra ba trách nhiệm có liên hệ với nhau.
Mở đường phải tạo cơ hội, chứ không chỉ tạo lợi thế cho một nhóm người.
Bảo vệ phải gìn giữ sự sống và phẩm giá, chứ không biến thành quyền kiểm soát không giới hạn.
Sinh thành và nuôi dưỡng phải giúp con người trưởng thành, chứ không biến tình thương thành sự lệ thuộc.
Khi ba nguyên lý được đặt trong quan hệ cân bằng, cội nguồn không chỉ là điều để tưởng nhớ. Cội nguồn trở thành lời nhắc về những trách nhiệm mà mỗi thế hệ phải đảm nhận.
VIII. TUYÊN NGÔN HỒNG BÀNG
Quốc Tổ mở đường.
Quốc Phụ giữ nước.
Quốc Mẫu dưỡng dân.
Đồng Bào tiếp nối.
Trong hệ thống biểu tượng của tác phẩm, ba vị Quốc Tổ đại diện cho ba phương diện bổ sung của một triết lý dựng nước:
Kinh Dương Vương – Lập Đạo: khai mở con đường, xây dựng nền tảng và vun đắp kỷ cương.
Lạc Long Quân – Hộ Quốc: bảo vệ sự sống, gìn giữ cộng đồng và đặt sức mạnh dưới sự dẫn dắt của đạo lý.
Âu Cơ – Dưỡng Dân: biểu trưng cho sinh thành, chăm sóc, giáo dục và trách nhiệm đối với sự trưởng thành của con người.
Ba nguyên lý ấy hướng đến một mục tiêu chung: Hưng Quốc.
Có thể diễn đạt mối liên hệ này bằng chu trình:
LẬP ĐẠO → DƯỠNG DÂN → HỘ QUỐC → HƯNG QUỐC.
Đây là mô hình tư tưởng do tác phẩm đề xuất, không phải một công thức lịch sử được khẳng định là đã tồn tại nguyên vẹn từ thời Hồng Bàng.
Lập Đạo tạo nền tảng cho đời sống chung.
Dưỡng Dân giúp con người trưởng thành trên nền tảng ấy.
Hộ Quốc bảo vệ con người, cộng đồng và những thành quả đáng gìn giữ.
Hưng Quốc là kết quả của quá trình các thế hệ cùng xây dựng, sửa đổi và hoàn thiện đời sống đất nước.
Khi một thế hệ trưởng thành, họ lại có trách nhiệm mở thêm những con đường mới, trao cơ hội cho người đến sau và bảo vệ những giá trị cần được truyền lại.
Vì thế, cội nguồn không chỉ nằm trong ký ức về tổ tiên. Cội nguồn còn hiện diện trong cách chúng ta đối xử với trẻ em, chăm sóc người già, giáo dục người trẻ, bảo vệ người yếu thế và tôn trọng phẩm giá của nhau.
Quốc Mẫu Âu Cơ, trong cách diễn giải của tác phẩm, không phải hình tượng để buộc người mẹ phải hy sinh vô hạn. Đó là biểu tượng giúp chúng ta suy nghĩ về giá trị của sự sống, công việc chăm sóc và trách nhiệm nuôi dưỡng một cộng đồng có nhân phẩm.
Tôn vinh người Mẹ là trân trọng những đóng góp của người mẹ, đồng thời bảo vệ quyền được tôn trọng và được chăm sóc của chính họ.
Trân trọng Đồng Bào là biết thương yêu, nhưng cũng biết nói thật, sửa sai và đối xử công bằng.
Giữ gìn cội nguồn là tiếp nối những điều tốt đẹp, đồng thời đủ can đảm điều chỉnh những cách nghĩ và tập tục gây tổn thương.
Đó là cách huyền sử tiếp tục có ý nghĩa mà không cần biến thành một bản tường thuật lịch sử tuyệt đối.
Đó là cách biểu tượng trở thành đối tượng suy ngẫm mà không biến thành giáo điều.
Và đó là cách mỗi thế hệ viết tiếp câu chuyện Hồng Bàng bằng những lựa chọn có trách nhiệm trong đời sống hôm nay.
---
Hoàng Phong Nhã
ĐẠO HỒNG BÀNG – TẬP I: CỘI NGUỒN VIỆT
Quốc Tổ mở đường để có tương lai. Quốc Phụ giữ nước để gìn giữ bình an. Quốc Mẫu nhắc ta trân trọng sự sống và trách nhiệm nuôi dưỡng. Đồng Bào tiếp nối bằng tình nghĩa, công bằng và lòng tôn trọng con người.


16:24
Hoàng Phong Nhã
Posted in:
0 nhận xét:
Đăng nhận xét