CHƯƠNG 3 -ĐỐI THOẠI VỚI NGUYỄN ĐĂNG THỤC - VIỆT NAM TRONG KHỦNG HOẢNG CĂN TÍNH

 

ĐỐI THOẠI VỚI NGUYỄN ĐĂNG THỤC

QUỐC HỌC, TƯ TƯỞNG VIỆT NAM VÀ CÂU HỎI: VIỆT NAM LÀ GÌ?

CHƯƠNG III

VIỆT NAM TRONG KHỦNG HOẢNG CĂN TÍNH

1. Khi một dân tộc phải tự hỏi mình là ai

Có những thời kỳ, một dân tộc có thể sống tương đối ổn định với những quan niệm quen thuộc về nguồn gốc, trật tự xã hội và vị trí của mình trong thế giới. Những quan niệm ấy được truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác, thông qua gia đình, làng xã, tôn giáo, giáo dục và các thiết chế chính trị.

Nhưng khi trật tự cũ bị phá vỡ, những điều từng được xem là hiển nhiên bỗng trở thành vấn đề phải suy nghĩ lại.

Việt Nam bước vào thời cận đại trong một hoàn cảnh như vậy.

Sự mở rộng của chủ nghĩa thực dân Pháp, những biến đổi trong nền kinh tế, sự suy yếu của chế độ quân chủ, sự chấm dứt của hệ thống khoa cử Nho học và sự xuất hiện của những hình thức giáo dục mới đã làm thay đổi sâu sắc đời sống trí thức Việt Nam.

Người Việt không chỉ phải tìm cách giành lại quyền tự chủ chính trị. Họ còn phải đối diện với câu hỏi về nền tảng tri thức của đất nước: những quan niệm nào cần giữ lại, những điều nào phải thay đổi, và phải dựa vào đâu để xây dựng một tương lai khác với quá khứ?

Đây là bối cảnh lịch sử rộng lớn giúp chúng ta hiểu vì sao những vấn đề như dân tộc tính, văn hóa dân tộc và Quốc học trở nên quan trọng đối với nhiều trí thức Việt Nam trong thế kỷ XX.

Tuy nhiên, cần phân biệt một sự kiện lịch sử với cách diễn giải sự kiện ấy.

Việc trật tự chính trị và giáo dục truyền thống bị biến đổi là một vấn đề có thể khảo sát bằng tư liệu lịch sử. Còn việc gọi toàn bộ quá trình đó là một cuộc “khủng hoảng căn tính” là một cách khái quát của người nghiên cứu. Muốn sử dụng khái niệm này một cách nghiêm túc, ta phải chỉ ra khủng hoảng diễn ra trong những nhóm xã hội nào, biểu hiện qua những tranh luận nào và để lại những hậu quả gì.

Không phải mọi người Việt Nam đều trải qua những biến động ấy theo cùng một cách. Một nhà Nho mất vị trí trong hệ thống khoa cử, một người nông dân chịu sự thay đổi về thuế khóa và ruộng đất, một viên chức làm việc trong bộ máy thuộc địa và một thanh niên tiếp cận giáo dục Pháp–Việt có thể nhìn thấy những vấn đề rất khác nhau.

Bởi vậy, nói Việt Nam khủng hoảng căn tính không có nghĩa là toàn thể dân tộc cùng rơi vào một trạng thái tâm lý giống nhau.

Điều cần nghiên cứu là những quan niệm về Việt Nam đã thay đổi như thế nào trong các tầng lớp xã hội, và những người có khả năng định hình diễn ngôn công cộng đã trả lời câu hỏi ấy ra sao.

2. Từ trật tự Nho học đến những câu hỏi mới

Trong nhiều thế kỷ, Nho học giữ vị trí quan trọng trong hệ thống giáo dục và tuyển chọn quan lại của các triều đại Việt Nam. Kinh điển Nho giáo cung cấp một ngôn ngữ đạo đức và chính trị để bàn về người quân tử, trật tự xã hội, trách nhiệm của người cầm quyền và quan hệ giữa cá nhân với cộng đồng.

Điều đó không có nghĩa toàn bộ xã hội Việt Nam đều suy nghĩ theo một khuôn mẫu Nho giáo. Đời sống dân gian, tín ngưỡng địa phương, Phật giáo, những thực hành liên quan đến Đạo giáo và các kinh nghiệm sinh tồn của cộng đồng vẫn tạo nên những tầng văn hóa khác nhau.

Tuy nhiên, Nho học có một vị trí thể chế đặc biệt: nó gắn với khoa cử, quan trường và tính chính danh của nhà nước quân chủ.

Khi chế độ khoa cử chấm dứt vào đầu thế kỷ XX, sự thay đổi không chỉ liên quan đến một kỳ thi hay một chương trình giáo dục. Một con đường truyền thống để trở thành người có địa vị trong xã hội cũng dần mất đi.

Câu hỏi lập tức xuất hiện: nếu những kinh điển từng cung cấp nền tảng cho việc học và trị nước không còn giữ vị trí độc tôn, tri thức nào sẽ thay thế chúng?

Câu trả lời không đơn giản là phương Tây thay thế phương Đông.

Trong thực tế, các truyền thống cũ và những luồng tư tưởng mới tiếp tục tồn tại, cạnh tranh và kết hợp với nhau. Có người tìm cách cải cách Nho học. Có người chủ trương học khoa học và kỹ thuật phương Tây. Có người đề cao chủ nghĩa dân tộc. Có người tìm kiếm những hình thức tổ chức chính trị mới. Cũng có người cố gắng kết hợp đạo lý truyền thống với các khái niệm hiện đại về quốc gia và xã hội.

Chính sự đa dạng ấy cho thấy lịch sử trí thức Việt Nam không phải một cuộc chuyển giao đơn giản từ “cũ” sang “mới”.

Nó là quá trình tranh luận về quyền xác định tri thức nào có giá trị, đạo lý nào có thể tiếp tục tồn tại và những thiết chế nào cần được xây dựng.

Đặt Nguyễn Đăng Thục vào bối cảnh này giúp chúng ta hiểu vì sao việc nghiên cứu tư tưởng Việt Nam không chỉ là một công việc khảo cổ quá khứ. Nó còn liên quan đến câu hỏi người Việt có thể xây dựng một nền tự nhận thức như thế nào trong thế giới hiện đại.

3. Khi “văn minh” trở thành một thước đo

Một trong những vấn đề khó khăn của thời kỳ thuộc địa là quyền lực không chỉ được thực hiện bằng quân sự, kinh tế và hành chính. Nó còn được thể hiện qua khả năng xác lập những tiêu chuẩn để đánh giá các xã hội.

Khi một nền văn minh tự đặt mình vào vị trí thước đo của những nền văn minh khác, lịch sử, tôn giáo, ngôn ngữ và thiết chế của các xã hội bị trị có thể bị diễn giải như những dấu hiệu của sự lạc hậu.

Điều đó đặt trí thức Việt Nam trước một lựa chọn khó khăn.

Nếu chấp nhận hoàn toàn cách đánh giá từ bên ngoài, họ có thể đi đến kết luận rằng đất nước mình chỉ có thể tiến bộ bằng cách từ bỏ phần lớn di sản cũ.

Nếu phản ứng bằng cách khẳng định rằng truyền thống Việt Nam vốn hoàn hảo, họ lại có nguy cơ biến lòng tự hào thành một bức tường ngăn cản việc nhận diện những hạn chế có thật.

Cả hai phản ứng đều có thể làm nghèo đi năng lực tự nhận thức.

Một dân tộc không cần phủ nhận những thành tựu của mình để học hỏi. Nhưng cũng không thể chỉ dựa vào quá khứ để tránh những câu hỏi khó về hiện tại.

Điều quan trọng là phân biệt giữa việc tiếp thu tri thức có giá trị và việc chấp nhận một hệ thống thứ bậc văn hóa như thể nó là chân lý không thể tranh luận.

Khoa học hiện đại có thể cung cấp những phương pháp kiểm chứng rất hữu ích. Những thành tựu trong tổ chức giáo dục, y tế, kỹ thuật và quản trị có thể đem lại bài học thực tế. Nhưng từ đó không thể suy ra rằng mọi giá trị văn hóa của một xã hội đều cao hơn mọi giá trị văn hóa của xã hội khác.

Tương tự, việc một truyền thống lâu đời có ý nghĩa với cộng đồng không có nghĩa mọi quan niệm nằm trong truyền thống ấy đều đúng hoặc phù hợp với hiện tại.

Muốn tự chủ về trí tuệ, một dân tộc phải có khả năng tiếp nhận điều đúng, bác bỏ điều sai và tự sửa chữa những hạn chế của chính mình.

Đó là một yêu cầu khó hơn nhiều so với việc chỉ lựa chọn giữa Đông và Tây.

4. Dân tộc tính: câu trả lời hay một câu hỏi mới?

Trong bối cảnh những quan niệm cũ bị thách thức và những hệ tư tưởng mới xuất hiện, việc tìm kiếm dân tộc tính trở thành một cách để khẳng định rằng Việt Nam có lịch sử, văn hóa và kinh nghiệm riêng.

Tác phẩm Dân tộc tính của Nguyễn Đăng Thục, được thư mục của Thư viện Khoa học Tổng hợp Thành phố Hồ Chí Minh ghi nhận xuất bản năm 1955, là một văn bản cần được khảo sát trực tiếp khi nghiên cứu vấn đề này.

Sự tồn tại của tác phẩm cho thấy chủ đề dân tộc tính là một phần trong hoạt động trí thức của ông. Nhưng chỉ từ tên sách và thông tin thư mục, chúng ta chưa thể kết luận đầy đủ ông định nghĩa dân tộc tính như thế nào, hoặc ông giải thích nguồn gốc của nó bằng những lập luận cụ thể nào.

Để làm được điều đó, cần đọc toàn văn, xác định các khái niệm chính, ghi lại những luận điểm then chốt và xem xét những dẫn chứng mà tác giả sử dụng.

Dẫu vậy, ngay từ vấn đề được đặt ra, ta đã có thể nhận diện một khó khăn mang tính lý thuyết.

Khi nói đến dân tộc tính, chúng ta đang nói về một bản chất có sẵn, một tập hợp đặc điểm tương đối bền vững hay một quá trình hình thành qua lịch sử?

Nếu xem dân tộc tính là bản chất bất biến, ta phải giải thích vì sao ngôn ngữ, phong tục, thiết chế và quan niệm xã hội của người Việt đã thay đổi rất nhiều qua các thời kỳ.

Nếu xem dân tộc tính chỉ là một sản phẩm được tạo ra trong hiện tại, ta lại phải giải thích vì sao những ký ức, biểu tượng và kinh nghiệm lịch sử từ quá khứ vẫn có khả năng tạo nên sự liên tục giữa các thế hệ.

Có thể cách tiếp cận hữu ích hơn là xem căn tính dân tộc như một quá trình lịch sử có tính liên tục nhưng không bất biến.

Một số yếu tố được duy trì. Một số yếu tố thay đổi. Một số yếu tố được tiếp nhận từ bên ngoài rồi trở thành một phần của đời sống trong nước. Một số yếu tố khác mất dần ý nghĩa hoặc được những thế hệ sau diễn giải lại.

Theo cách nhìn này, dân tộc tính không phải một bộ gen văn hóa quyết định sẵn mọi hành vi. Nó là kết quả của lịch sử, đồng thời là đối tượng mà các thế hệ liên tục diễn giải và tái tạo.

Đây là một hướng phân tích để đối thoại với Nguyễn Đăng Thục, không phải kết luận có thể mặc nhiên gán cho ông.

5. Một dân tộc có cần chứng minh mình khác biệt?

Câu hỏi về căn tính thường dẫn đến một câu hỏi khác: một dân tộc phải có những gì riêng biệt thì mới được xem là có bản sắc?

Nếu yêu cầu đó được đẩy đến cực đoan, người nghiên cứu sẽ phải tìm kiếm những yếu tố hoàn toàn không chịu ảnh hưởng bên ngoài.

Nhưng lịch sử các nền văn minh hiếm khi vận hành theo cách ấy.

Ngôn ngữ có thể tiếp nhận từ vựng. Tôn giáo có thể đi qua nhiều quốc gia. Kỹ thuật có thể được truyền từ cộng đồng này sang cộng đồng khác. Thiết chế chính trị có thể được học hỏi và điều chỉnh. Những tư tưởng ban đầu xuất hiện ở nơi khác có thể được sử dụng để giải quyết những vấn đề rất riêng của một xã hội.

Bởi vậy, nguồn gốc bên ngoài không tự động phủ nhận giá trị của một truyền thống trong nước.

Điều cần xem xét là quá trình tiếp nhận đã diễn ra như thế nào.

Một khái niệm được vay mượn nhưng giữ nguyên ý nghĩa không giống một khái niệm được biến đổi để thích ứng với hoàn cảnh mới. Một nghi lễ được du nhập không giống một thực hành đã được cộng đồng tái cấu trúc qua nhiều thế hệ. Một thiết chế được sao chép trên giấy không nhất thiết vận hành giống thiết chế mà người ta thấy trong xã hội khác.

Bản sắc có thể hình thành qua chính quá trình tương tác ấy.

Điều này cũng có nghĩa không nên mặc nhiên xem mọi thứ hiện diện lâu đời ở Việt Nam là nguyên bản Việt Nam. Sự hiện diện lâu dài chứng minh rằng một yếu tố đã có chỗ đứng trong lịch sử Việt Nam; nó không tự động chứng minh yếu tố ấy bắt nguồn từ Việt Nam.

Muốn xác định nguồn gốc và quá trình biến đổi, cần những loại chứng cứ phù hợp với từng trường hợp: văn bản, khảo cổ học, ngôn ngữ học lịch sử, hồ sơ hành chính, nghiên cứu tôn giáo hoặc tư liệu về thực hành xã hội.

Niềm tự hào không thể thay thế công việc ấy.

Nhưng sự thận trọng về nguồn gốc cũng không có nghĩa phải phủ nhận khả năng sáng tạo của người Việt trong quá trình tiếp nhận.

Một nền văn hóa không chỉ được nhận diện bằng những gì nó tự phát minh. Nó còn được nhận diện bằng cách cộng đồng ấy lựa chọn, biến đổi và sử dụng những gì đi vào đời sống của mình.

6. Nguyễn Đăng Thục và nhiệm vụ tự nhận thức của trí thức Việt Nam

Đặt Nguyễn Đăng Thục trong bối cảnh khủng hoảng căn tính không có nghĩa biến toàn bộ công trình của ông thành sản phẩm của chủ nghĩa dân tộc, càng không có nghĩa cho rằng mọi nghiên cứu của ông đều nhằm chứng minh sự ưu việt của văn hóa Việt Nam.

Đó là những kết luận cần chứng cứ từ chính văn bản.

Điều có thể xác định ở cấp độ rộng hơn là những tác phẩm về dân tộc tính, triết lý văn hóa, tư tưởng bình dân và lịch sử tư tưởng Việt Nam của ông cùng hướng đến việc khảo sát đời sống tinh thần của người Việt.

Việc đặt các tác phẩm ấy cạnh nhau giúp hình thành một giả thuyết nghiên cứu: Nguyễn Đăng Thục muốn hiểu Việt Nam không chỉ thông qua lịch sử chính trị mà còn qua các hình thức tư tưởng, văn hóa và tôn giáo.

Giả thuyết này cần tiếp tục được kiểm tra bằng nội dung cụ thể của từng cuốn sách.

Nếu được xác nhận, nó sẽ giúp giải thích vì sao ông dành nhiều công sức cho những lĩnh vực mà trước đó hoặc trong cùng thời kỳ không phải lúc nào cũng được đặt chung trong một chương trình nghiên cứu.

Nhưng ngay cả khi thừa nhận giá trị của hướng tiếp cận ấy, ta vẫn phải đặt câu hỏi: nghiên cứu văn hóa và tư tưởng có đủ để hiểu một dân tộc hay không?

Một xã hội còn được định hình bởi quan hệ sở hữu, cấu trúc quyền lực, điều kiện kinh tế, thiết chế pháp luật và khả năng tham gia vào đời sống công cộng.

Những quan niệm về con người có thể ảnh hưởng đến cách xã hội tổ chức quyền lực. Nhưng chiều ngược lại cũng quan trọng: những thiết chế và lợi ích xã hội có thể tác động đến cách người ta diễn giải truyền thống.

Do đó, lịch sử tư tưởng cần được đặt trong quan hệ với lịch sử xã hội, chứ không nên tách thành một thế giới hoàn toàn độc lập.

Đây là hướng mở rộng cần thiết khi tiếp tục đối thoại với Nguyễn Đăng Thục.

7. Khi căn tính trở thành một công cụ chính trị

Căn tính dân tộc có thể giúp cộng đồng duy trì ký ức, ý thức về sự liên tục và khả năng hợp tác trước những thử thách chung.

Nhưng căn tính cũng có thể bị sử dụng để phục vụ những mục tiêu quyền lực.

Một tổ chức chính trị có thể tự nhận mình là đại diện duy nhất cho truyền thống dân tộc. Một nhóm người có thể tuyên bố rằng chỉ mình mới hiểu đúng văn hóa. Một nhà cầm quyền có thể viện dẫn lịch sử để yêu cầu xã hội chấp nhận những quyết định mà không được phép chất vấn.

Khi ấy, vấn đề không còn chỉ là dân tộc tính có nội dung gì.

Vấn đề là ai có quyền định nghĩa nó, ai được quyền phản biện cách định nghĩa ấy và những lợi ích nào được bảo vệ bằng lời tuyên bố đó.

Một truyền thống văn hóa có thể thuộc về nhiều nhóm người, nhiều địa phương và nhiều cách diễn giải. Không ai có thể mặc nhiên độc quyền toàn bộ ý nghĩa của truyền thống chỉ vì mình đang nắm quyền lực chính trị hoặc tự nhận có công với đất nước.

Đây là một điểm quan trọng đối với Hưng Quốc Học.

Nếu dân mạnh có nghĩa là người dân có khả năng suy nghĩ độc lập, chất vấn quyền lực và tham gia vào việc định hình tương lai chung, thì căn tính dân tộc không nên trở thành công cụ buộc mọi người phải suy nghĩ giống nhau.

Yêu nước không đòi hỏi phải đồng ý với mọi chính sách.

Tôn trọng truyền thống không đòi hỏi phải ngừng nghiên cứu những mặt hạn chế của quá khứ.

Bảo vệ bản sắc không đòi hỏi phải loại trừ mọi ảnh hưởng từ bên ngoài.

Một căn tính trưởng thành phải đủ vững để chịu được những câu hỏi khó.

8. Bài học Hưng Quốc: tự tin mà không tự huyễn hoặc

Từ vấn đề khủng hoảng căn tính, có thể rút ra ba nguyên tắc cho việc xây dựng một nền tự nhận thức dân tộc.

Thứ nhất, phải biết lịch sử của mình bằng chứng cứ, không chỉ bằng những câu chuyện được lặp lại nhiều lần. Một ký ức có thể có ý nghĩa lớn đối với cộng đồng, nhưng ý nghĩa văn hóa và độ xác thực của một sự kiện lịch sử là hai vấn đề cần được phân biệt.

Thứ hai, phải nhận diện được những gì đã tiếp nhận từ bên ngoài mà không mặc cảm. Các nền văn hóa lớn đều phát triển qua những quá trình giao lưu phức tạp. Điều quan trọng là hiểu được sự tiếp nhận đã biến đổi đời sống trong nước như thế nào.

Thứ ba, phải cho phép thế hệ hiện tại đánh giá lại những di sản của quá khứ. Truyền thống có thể cung cấp kinh nghiệm và nguồn lực tinh thần, nhưng không thể thay thế trách nhiệm lựa chọn của người đang sống.

Trong ngôn ngữ Hưng Quốc, có thể diễn đạt điều này bằng một nguyên tắc:

Cội nguồn tạo bản sắc — nhưng bản sắc không phải chiếc lồng.

Cội nguồn giúp một dân tộc hiểu những gì đã hình thành nên mình. Nhưng nếu quá khứ được dùng để cấm đoán mọi thay đổi, bản sắc sẽ trở thành giới hạn đối với tương lai.

Một dân tộc có thể tự hào về lịch sử mà vẫn thừa nhận những sai lầm trong lịch sử. Có thể trân trọng truyền thống mà vẫn thay đổi những tập quán không còn phù hợp. Có thể tiếp nhận tri thức quốc tế mà vẫn giữ quyền tự quyết về con đường phát triển của mình.

Đó không phải là sự thỏa hiệp giữa lòng tự hào và tinh thần phê phán.

Đó là dấu hiệu của năng lực trưởng thành.

Kết luận chương

Khủng hoảng căn tính của Việt Nam trong thời cận đại không thể được giải thích bằng một nguyên nhân duy nhất. Nó liên quan đến những biến đổi chính trị, giáo dục, xã hội và văn hóa, đồng thời thể hiện qua các tranh luận về truyền thống, hiện đại hóa và vị trí của Việt Nam trong thế giới.

Nguyễn Đăng Thục là một đối tượng quan trọng để nghiên cứu cách trí thức Việt Nam đặt lại câu hỏi về dân tộc tính và đời sống tư tưởng của đất nước. Tuy nhiên, muốn hiểu chính xác câu trả lời của ông, cần tiếp tục đọc trực tiếp văn bản, thay vì suy luận từ tên sách hoặc từ những khái quát chung về thời đại.

Cuộc đối thoại này vì thế không nhằm tìm một định nghĩa bất biến về người Việt.

Nó nhằm tìm hiểu cách những quan niệm về Việt Nam được hình thành, truyền lại, biến đổi và tranh luận qua lịch sử.

Bởi có lẽ, điều quan trọng nhất không phải chứng minh rằng dân tộc mình chưa bao giờ thay đổi.

Điều quan trọng là hiểu được mình đã thay đổi như thế nào, điều gì đáng giữ lại, điều gì cần sửa đổi và điều gì phải được sáng tạo mới.

Một dân tộc không mất bản sắc chỉ vì nó thay đổi. Nó có thể đánh mất sức sống khi không còn khả năng tự xem xét và tự đổi mới.

Hoàng Phong Nhã 

Tài liệu tham khảo

1. Nguyễn Đăng Thục, Dân tộc tính, Diễn đàn Văn hóa Vụ, Sài Gòn, 1955.
2. Nguyễn Đăng Thục, Triết lý văn hóa khái luận, Văn hữu Á Châu, Sài Gòn, 1959.
3. Nguyễn Đăng Thục, Văn hóa Việt Nam với Đông Nam Á, Văn hóa Á Châu, Sài Gòn, 1961.
4. Nguyễn Đăng Thục, Tư tưởng Việt Nam – Tư tưởng triết học bình dân Việt Nam, Khai Trí, Sài Gòn, 1964.
5. David G. Marr, Vietnamese Tradition on Trial, 1920–1945, University of California Press, 1981.
6. David G. Marr, Vietnamese Anticolonialism, 1885–1925, University of California Press, 1971.
7. Alexander Woodside, Vietnam and the Chinese Model: A Comparative Study of Vietnamese and Chinese Government in the First Half of the Nineteenth Century, Harvard University Press, 1971.

Các công trình của David G. Marr và Alexander Woodside cung cấp những hướng tiếp cận lịch sử để đặt các chuyển biến trí thức và chính trị Việt Nam vào bối cảnh rộng hơn. Chúng không thay thế việc đọc trực tiếp Nguyễn Đăng Thục; các kết luận cụ thể về quan điểm của ông phải dựa trên tác phẩm gốc.

Posted in: ĐỐI THOẠI VỚI NGUYỄN ĐĂNG THỤC