8:54 PM
Hoàng Phong Nhã
PHẦN I
CON NGƯỜI KIM ĐỊNH VÀ THỜI ĐẠI CỦA ÔNG
CHƯƠNG I
KIM ĐỊNH LÀ AI?
Một linh mục, một nhà giáo, một người nghiên cứu và hành trình đi tìm triết lý Việt
Có một cách rất dễ để viết tiểu sử Kim Định.
Sinh ra ở Nam Định năm 1915.
Theo học chủng viện.
Thụ phong linh mục năm 1943.
Sang Pháp nghiên cứu.
Trở về Việt Nam giảng dạy.
Viết hàng chục công trình về Việt Nho và An Vi.
Sau năm 1975 sang Hoa Kỳ.
Qua đời năm 1997.
Nhưng nếu chỉ kể như vậy, chúng ta mới có một bản lý lịch.
Chúng ta chưa có một Kim Định.
Bởi điều quan trọng hơn những mốc thời gian là câu hỏi:
Vì sao một linh mục Công giáo lại dành phần lớn đời mình để truy tìm nguồn gốc triết lý Việt?
Vì sao ông không chỉ nghiên cứu Nho giáo như một đối tượng học thuật, mà còn muốn tìm trong đó một minh triết có khả năng trả lời những vấn đề của con người hiện đại?
Và vì sao từ một người giảng triết học Đông phương, ông dần hình thành một hệ thống khái niệm riêng: Việt Nho, Việt Lý, Nhân Chủ, An Vi, Thái Hòa?
Muốn hiểu Kim Định, trước hết phải hiểu con đường đã đưa ông đến những câu hỏi ấy.
1. Những dữ kiện tiểu sử đầu tiên
Các nguồn tiểu sử hiện có khá thống nhất về những nét lớn trong cuộc đời Kim Định, nhưng lại không hoàn toàn thống nhất ở một số chi tiết.
Nhiều nguồn ghi ông tên đầy đủ là Lương Kim Định, sinh ngày 15 tháng 6 năm 1915 tại vùng Trung Thành, Nam Định, thuộc không gian văn hóa – tôn giáo của giáo phận Bùi Chu. Các nguồn này cũng ghi ông được đào tạo tại chủng viện, thụ phong linh mục năm 1943, giảng dạy triết học tại chủng viện Bùi Chu từ năm 1943 đến 1946, sau đó sang Pháp nghiên cứu khoảng một thập niên.
Tuy nhiên, một số nguồn lại ghi năm sinh là 1914 thay vì 1915. Có nguồn còn đưa ra những thông tin khác về nơi sinh và tên thật. Vì vậy, trong một công trình nghiên cứu nghiêm túc, những chi tiết này không thể được coi là đã giải quyết chỉ bằng cách sao chép từ một tiểu sử trên Internet.
Đây là một bài học nhỏ nhưng quan trọng:
Tiểu sử cũng cần được kiểm chứng.
Một ngày sinh có thể tưởng như không ảnh hưởng đến tư tưởng của một nhân vật. Nhưng cách chúng ta xử lý một chi tiết nhỏ lại cho thấy thái độ của người nghiên cứu đối với toàn bộ hồ sơ.
Trong cuốn sách này, những dữ kiện nào chưa được xác nhận từ nguồn sơ cấp sẽ được đánh dấu là cần kiểm chứng.
Với những mốc lớn, các nguồn hiện có cho thấy một đường đời tương đối rõ:
chủng viện → linh mục → giáo sư triết học → nghiên cứu triết học Đông phương → tìm kiếm Việt Nho → xây dựng hệ thống An Vi và Nhân Chủ.
Đó mới là đường dây cần được theo dõi.
2. Bối cảnh Bùi Chu và tuổi trẻ
Kim Định trưởng thành trong một môi trường Công giáo của miền Bắc Việt Nam.
Đây không phải là một chi tiết bên lề.
Nó giúp chúng ta hiểu một nghịch lý thú vị trong toàn bộ sự nghiệp của ông:
Người đi tìm căn tính văn hóa Việt sâu nhất lại bắt đầu từ một nền đào tạo Công giáo.
Theo một số tư liệu hồi tưởng về cuộc đời ông, Kim Định được đưa vào môi trường chủng viện từ khá sớm và được đào tạo cả về tôn giáo lẫn các môn học cổ điển. Một nguồn hồi tưởng còn cho biết ông tự học chữ Nho và Pháp văn từ thời trẻ. Những chi tiết này cần tiếp tục đối chiếu với hồ sơ sơ cấp, nhưng chúng phù hợp với hướng học thuật về sau của ông: vừa tiếp xúc với triết học Tây phương, vừa đi sâu vào Nho học và văn hóa Đông phương.
Điều đáng chú ý ở đây không phải là câu chuyện “một người Công giáo trở thành người nghiên cứu Nho học”.
Lịch sử trí thức phức tạp hơn thế.
Một nền đào tạo tôn giáo có thể tạo ra cho con người một cách nhìn về con người, đạo đức, chân lý, cộng đồng và cứu cánh của đời sống.
Khi sau này Kim Định đọc Nho học, ông không bước vào đó với một tâm trí hoàn toàn trống rỗng.
Ông đã mang theo một vốn triết học được hình thành trong truyền thống Kitô giáo và triết học Tây phương.
Đây là điểm cần ghi nhớ trong toàn bộ cuốn sách.
Bởi có một câu hỏi rất đáng nghiên cứu:
Kim Định đang “khôi phục” một triết lý Việt cổ, hay ông đang đọc văn hóa Việt bằng một tâm thức triết học đã được đào luyện qua Đông – Tây?
Có thể câu trả lời là cả hai.
Nhưng phải chứng minh.
3. Chủng viện và triết học
Kim Định được đào tạo triết học tại chủng viện và được thụ phong linh mục năm 1943. Sau đó ông giảng dạy triết học tại Đại Chủng viện Quần Phương của giáo phận Bùi Chu trong giai đoạn 1943–1946, theo nhiều nguồn tiểu sử hiện có.
Đây là giai đoạn quan trọng.
Một người trước hết được đào tạo để trở thành linh mục, rồi trở thành người giảng triết học.
Điều này giải thích phần nào tại sao trong các công trình sau này của Kim Định, câu hỏi về văn hóa không chỉ là câu hỏi “người xưa đã nghĩ gì?”.
Nó thường trở thành câu hỏi:
Con người nên sống thế nào?
Đâu là nền tảng của một đời sống có ý nghĩa?
Con người quan hệ với cộng đồng, với thiên nhiên và với cái thiêng như thế nào?
Nói cách khác, Kim Định không nghiên cứu văn hóa chỉ để phục dựng quá khứ.
Ông muốn tìm trong quá khứ một minh triết có thể sống được trong hiện tại.
Đây là một đặc điểm quan trọng của toàn bộ công trình của ông.
4. Mười năm tại Pháp: bước ngoặt đầu tiên
Khoảng năm 1947, Kim Định sang Pháp và ở đó khoảng mười năm để nghiên cứu.
Các nguồn tiểu sử phổ biến cho biết ông học triết học tại Institut Catholique de Paris và nghiên cứu Nho học tại Institut des Hautes Études Chinoises ở Paris. Sau khi trở về Việt Nam vào khoảng năm 1957, ông tiếp tục hoạt động giảng dạy và nghiên cứu.
Nếu những dữ kiện này được xác nhận đầy đủ từ hồ sơ đào tạo, thì đây có thể xem là một trong những chìa khóa quan trọng nhất để hiểu Kim Định.
Ông không chỉ đứng ở một phía của Đông hay Tây.
Ông được đào tạo trong triết học Công giáo và Tây phương, đồng thời tiếp xúc có hệ thống với Nho học và tư tưởng Trung Hoa.
Vì vậy, khi trở về Việt Nam, ông có một vị trí khá đặc biệt.
Ông có thể nhìn Nho học từ bên trong một môi trường học thuật phương Tây.
Nhưng ông cũng có động lực tìm kiếm một cách đọc Nho học không hoàn toàn bị đặt dưới khung Trung Hoa.
Đây có thể là một trong những điều kiện trí thức dẫn tới câu hỏi sau này:
Có một tầng Việt Nam nào nằm phía dưới hoặc phía trước hình thức Nho giáo mà người Việt tiếp nhận từ Trung Hoa hay không?
Chính từ câu hỏi đó, con đường dẫn tới Việt Nho bắt đầu trở nên rõ hơn.
Nhưng cần nhấn mạnh:
Đây mới là giả thuyết về sự hình thành tư tưởng.
Không nên biến nó thành một kết luận tâm lý rằng “Kim Định chắc chắn đã nghĩ như thế” nếu chưa có tư liệu trực tiếp.
5. Trở về Việt Nam: giáo sư triết học
Sau khi trở về Việt Nam, Kim Định tham gia giảng dạy triết học tại nhiều cơ sở giáo dục.
Các nguồn tiểu sử ghi ông từng giảng dạy tại Học viện Lê Bảo Tịnh, Đại học Văn khoa Sài Gòn, Đại học Vạn Hạnh và Đại học Đà Lạt; một số nguồn nhấn mạnh vai trò của ông trong việc giảng dạy triết học Đông phương tại miền Nam.
Đây là giai đoạn Kim Định bước từ người học sang người truyền bá tư tưởng.
Và đây cũng là giai đoạn quan trọng để đặt ông vào đúng môi trường trí thức.
Kim Định không sống và viết trong khoảng không.
Miền Nam Việt Nam trước 1975 có một đời sống đại học và xuất bản tương đối sôi động, với sự hiện diện của nhiều dòng tư tưởng: Công giáo, Phật giáo, Nho học, triết học hiện sinh, triết học phương Tây, chủ nghĩa dân tộc, chủ nghĩa cộng sản và nhiều khuynh hướng chính trị – văn hóa khác.
Trong môi trường ấy, câu hỏi về “một nền triết học Việt Nam” không phải chỉ là câu hỏi cá nhân của Kim Định.
Nó nằm trong một cuộc tìm kiếm rộng hơn của trí thức Việt Nam thế kỷ XX.
Điểm riêng của Kim Định là ông muốn đi xa hơn việc sưu tầm các tư tưởng Việt Nam đã có.
Ông muốn kiến tạo một cấu trúc tư tưởng.
6. Từ giảng triết học đến viết sách
Những năm 1960 đánh dấu sự xuất hiện ngày càng rõ của Kim Định với tư cách một tác giả.
Danh mục thư mục hiện có ghi nhận nhiều công trình của ông được xuất bản từ giữa thập niên 1960 trở đi, trong đó có Cửa Khổng, Chữ Thời, Vũ Trụ Nhân Linh, Những Dị Biệt Triết Lý Đông Tây, Tâm Tư, rồi đến Việt Lý Tố Nguyên năm 1970 và hàng loạt công trình tiếp theo.
Thư mục này cho thấy một điều rất rõ:
Kim Định không viết một cuốn sách duy nhất rồi dừng lại.
Ông xây dựng một chuỗi tác phẩm có tính hệ thống.
Cửa Khổng mở vào Nho học.
Chữ Thời đi vào vấn đề thời gian và cấu trúc tư tưởng.
Vũ Trụ Nhân Linh mở rộng sang con người và vũ trụ.
Việt Lý Tố Nguyên đi sâu vào nguồn gốc triết lý Việt.
Sau đó là Triết Lý Cái Đình, Lạc Thư Minh Triết, Cơ Cấu Việt Nho, Tinh Hoa Ngũ Điển, Loa Thành Đồ Thuyết, Vấn đề Nguồn Gốc Văn Hóa Việt Nam, Vấn Đề Quốc Học…
Thư mục của khoa Văn hóa học thuộc Đại học Quốc gia Hà Nội cũng ghi nhận nhiều tác phẩm này, bao gồm Việt Lý Tố Nguyên, Lạc Thư Minh Triết, Cẩm Nang Triết Việt, Phong Thái An Vi, Việt Triết Nhập Môn và Gốc Rễ Triết Việt.
Điều đó cho phép chúng ta nhận ra một quá trình:
Kim Định không chỉ tìm hiểu Việt Nam. Ông dần xây dựng một cách đọc Việt Nam.
Đây là điểm cần đặc biệt chú ý.
7. “Kim Định” và sự xuất hiện của một hệ thống
Đến đây, chúng ta có thể bắt đầu thấy một sự chuyển đổi.
Kim Định không còn chỉ hỏi:
Người Việt có văn hóa riêng không?
Ông bắt đầu hỏi:
Cấu trúc của văn hóa ấy là gì?
Rồi tiếp tục:
Triết lý nằm ở đâu trong cấu trúc ấy?
Và sau cùng:
Triết lý ấy có thể trở thành một cách sống cho con người hiện đại hay không?
Từ đó hình thành một chuỗi khái niệm:
Việt Lý → Việt Nho → Nhân Chủ → An Vi → Thái Hòa.
Nhưng phải cẩn thận.
Không nên coi đây là một hệ thống hoàn chỉnh ngay từ ngày đầu.
Có vẻ hợp lý hơn nếu xem đây là một quá trình phát triển tư tưởng kéo dài nhiều thập niên.
Đó cũng là lý do cuốn sách này không nên bắt đầu ngay bằng việc định nghĩa “An Vi” theo những công trình cuối đời.
Ta cần đi theo chính hành trình hình thành của tư tưởng.
Kim Định trẻ tuổi nghĩ gì?
Kim Định của Cửa Khổng khác gì Kim Định của Việt Lý Tố Nguyên?
Kim Định của thời kỳ trước 1975 khác gì Kim Định ở hải ngoại?
Đây sẽ là những câu hỏi của các chương tiếp theo.
8. Sau 1975: một Kim Định khác?
Sau năm 1975, Kim Định sang Hoa Kỳ và tiếp tục viết.
Thư mục hiện có cho thấy giai đoạn sau 1975 xuất hiện thêm nhiều công trình như Hùng Việt Sử Ca, Sứ Điệp Trống Đồng, Hưng Việt, Cẩm Nang Triết Việt, Việt Triết Nhập Môn, Gốc Rễ Triết Việt, cùng những công trình liên quan đến An Vi.
Điều này rất đáng nghiên cứu.
Bởi một tư tưởng khi bước ra khỏi quê hương và đi vào cộng đồng lưu vong có thể thay đổi cách diễn đạt, trọng tâm và chức năng xã hội.
Có thể nó trở nên hướng mạnh hơn vào vấn đề căn tính.
Có thể nhu cầu bảo tồn ký ức văn hóa trở nên cấp thiết hơn.
Có thể những câu hỏi trước đây mang tính triết học nay mang thêm ý nghĩa của một cộng đồng xa quê.
Nhưng đây chỉ là những giả thuyết nghiên cứu.
Không nên tự động nói rằng “vì sống ở hải ngoại nên Kim Định trở nên dân tộc chủ nghĩa hơn” nếu không có phân tích văn bản chứng minh.
Đó sẽ là một đề tài riêng.
9. Cái chết và di sản
Kim Định qua đời ngày 25 tháng 3 năm 1997 tại Carthage, Missouri, Hoa Kỳ, theo nhiều nguồn tiểu sử hiện có.
Nhưng cái chết của một nhà tư tưởng không phải là điểm kết thúc tư tưởng.
Sau đó, sách của ông tiếp tục được tái bản.
Các nhóm nghiên cứu An Vi tiếp tục giới thiệu tư tưởng của ông.
Các học giả và người đọc tiếp tục tranh luận về Việt Nho, Việt Triết, An Vi và nguồn gốc văn hóa Việt.
Điều đáng chú ý là ngay cả những tài liệu giới thiệu Kim Định ngày nay cũng cho thấy hai cách tiếp nhận rất khác nhau: có tài liệu trình bày ông như một nhà tư tưởng lớn cần tiếp tục phát huy, trong khi những tranh luận học thuật khác đặt câu hỏi về cơ sở phương pháp và chứng cứ của một số luận điểm.
Vì vậy, di sản Kim Định không phải một khối đồng nhất.
Nó là một trường tranh luận.
Và đó chính là lý do chúng ta cần đối thoại.
10. Nhưng Kim Định thực sự là ai?
Sau khi nhìn qua cuộc đời, chúng ta vẫn chưa thể trả lời hoàn toàn câu hỏi của chương này.
Kim Định là linh mục.
Đúng.
Ông là giáo sư triết học.
Đúng.
Ông là tác giả của hàng chục công trình về triết học và văn hóa Việt.
Đúng.
Nhưng những chức danh ấy chưa đủ.
Có lẽ chính xác hơn, ở giai đoạn này, chúng ta có thể tạm gọi ông là:
một trí thức Việt Nam thế kỷ XX đã dành phần lớn đời mình để tìm một nền tảng triết học cho căn tính Việt.
Nhưng ngay lập tức phải thêm một câu hỏi:
Ông đã tìm thấy một nền triết học vốn có, hay ông đã kiến tạo một cách đọc mới về văn hóa Việt?
Đây sẽ là một trong những câu hỏi lớn nhất của toàn bộ cuốn sách.
Nếu nói ông chỉ “khôi phục” thì có nguy cơ bỏ qua tính sáng tạo rất lớn trong hệ thống của ông.
Nếu nói ông hoàn toàn “sáng tạo” thì lại có nguy cơ bỏ qua khối tư liệu và truyền thống mà ông dựa vào.
Có thể sự thật nằm ở vùng trung gian:
Kim Định vừa tìm kiếm, vừa diễn giải, vừa tái cấu trúc, và có thể đã kiến tạo thêm một hệ thống tư tưởng mới từ những chất liệu cũ.
Nhưng đây vẫn là một nhận định cần được kiểm chứng qua từng giai đoạn và từng tác phẩm.
11. Một câu hỏi dành cho Kim Định
Nếu hôm nay có thể ngồi trước Kim Định, có lẽ tôi chưa hỏi ông:
“Việt Nho có đúng không?”
Tôi sẽ hỏi trước:
“Thưa ông, khi ông bắt đầu đi tìm Việt Nho, ông đang đi tìm một sự thật lịch sử đã bị thất truyền, hay ông đang đi tìm một nền minh triết mà ông tin rằng người Việt cần có?”
Hai câu hỏi ấy rất khác nhau.
Nếu ông trả lời:
“Tôi đi tìm sự thật lịch sử.”
thì chúng ta phải yêu cầu chứng cứ lịch sử.
Nếu ông trả lời:
“Tôi đi tìm một minh triết.”
thì chúng ta phải đối thoại bằng triết học.
Nếu ông trả lời:
“Tôi làm cả hai.”
thì chúng ta càng phải phân biệt hai phương pháp.
Và có lẽ đây chính là cánh cửa đầu tiên để bước vào thế giới Kim Định.
Không phải cánh cửa của sự ngưỡng mộ.
Không phải cánh cửa của sự phủ định.
Mà là cánh cửa của câu hỏi.
Hoàng Phong Nhã
Tài liệu tham khảo bước đầu của Chương I
- Lương Kim Định, Cửa Khổng / Nguyên Nho, 1965.
- Lương Kim Định, Chữ Thời, 1967.
- Lương Kim Định, Vũ Trụ Nhân Linh, 1969.
- Lương Kim Định, Việt Lý Tố Nguyên, An Tiêm, 1970.
- Lương Kim Định, Triết Lý Cái Đình, 1971.
- Lương Kim Định, Lạc Thư Minh Triết, 1971.
- Lương Kim Định, Cơ Cấu Việt Nho, 1972.
- Lương Kim Định, Tinh Hoa Ngũ Điển, 1973.
- Lương Kim Định, Vấn Đề Nguồn Gốc Văn Hóa Việt Nam, 1973.
- Thư mục sách Kim Định, Khoa Văn hóa học, Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn.
- Các tư liệu tiểu sử Kim Định được đối chiếu từ nhiều nguồn; các điểm còn mâu thuẫn về năm sinh và thân thế cần tiếp tục kiểm chứng bằng hồ sơ sơ cấp.
Điểm tôi muốn khóa sau Chương I: từ chương sau trở đi, khi gặp một chi tiết tiểu sử hoặc một luận điểm quan trọng, ta sẽ không lấy các trang giới thiệu tiểu sử làm nguồn cuối cùng. Chúng chỉ là nguồn dẫn đường. Với các vấn đề cốt lõi, ta phải lần về tác phẩm gốc của Kim Định và nguồn học thuật độc lập.
Chương II sẽ là “Một linh mục đi tìm nguồn gốc văn hóa Việt” — và đây là nơi chúng ta bắt đầu đi sâu vào mối quan hệ rất đặc biệt giữa Công giáo – triết học Tây phương – Nho học – Việt Nho trong quá trình hình thành tư tưởng Kim Định.
Posted in: ĐỐI THOẠI VỚI KIM ĐỊNH
0 comments:
Post a Comment