4:13 PM
Hoàng Phong Nhã
ĐẠO HỒNG BÀNG
TẬP I: CỘI NGUỒN VIỆT
CHƯƠNG II
TAM VỊ QUỐC TỔ
Một dân tộc – Một cội nguồn – Ba biểu tượng
Có người hỏi:
“Vì sao trong truyền thống Hồng Bàng, người Việt không chỉ nhắc đến một Quốc Tổ, mà còn tôn kính cả Kinh Dương Vương, Lạc Long Quân và Âu Cơ?”
Một bậc hiền giả đáp:
“Bởi sự hình thành và trường tồn của một dân tộc không thể được diễn giải bằng một sức mạnh duy nhất.”
Muốn có tương lai, phải biết khai mở.
Muốn có con người, phải có sự sinh thành và nuôi dưỡng.
Muốn giữ gìn những gì đã được tạo dựng, phải có sức mạnh bảo vệ.
Khai mở mà không sinh thành, sẽ không có thế hệ tiếp nối.
Sinh thành mà không nuôi dưỡng, con người khó trưởng thành.
Có thành quả mà không biết bảo vệ, những gì tốt đẹp cũng có thể mất đi.
Trong huyền sử Hồng Bàng, ba hình tượng Kinh Dương Vương, Lạc Long Quân và Âu Cơ có thể được tiếp nhận như ba phương diện của một bức tranh chung về cội nguồn dân tộc.
Một vị gợi lên ý nghĩa khai mở.
Một vị gợi lên ý nghĩa bảo vệ và vượt qua thử thách.
Một vị gợi lên ý nghĩa sinh thành, nuôi dưỡng và gắn kết cộng đồng.
Ba hình tượng không cần phải được hiểu như ba quyền lực đối lập hay ba ngôi vị cạnh tranh.
Trong cách diễn giải của Đạo Hồng Bàng, điều quan trọng hơn là những giá trị mà ba hình tượng cùng gợi mở.
Ba vị – ba biểu tượng – một trách nhiệm chung: làm cho con người biết sống có đạo lý và làm cho cộng đồng ngày càng tốt đẹp.
1. QUỐC TỔ KINH DƯƠNG VƯƠNG — NGUYÊN LÝ KHAI MỞ
Trong dòng huyền sử Hồng Bàng, Kinh Dương Vương được đặt ở vị trí mở đầu.
Vị trí ấy mang một ý nghĩa đặc biệt: trước khi có sự tiếp nối, phải có một khởi điểm; trước khi có con đường, phải có người bước những bước đầu tiên.
Bởi vậy, trong hệ thống biểu tượng của Đạo Hồng Bàng, Kinh Dương Vương đại diện cho nguyên lý Khai Mở.
Khai mở là nhìn thấy khả năng ở nơi người khác chỉ nhìn thấy giới hạn.
Khai mở là dám bắt đầu khi con đường chưa rõ ràng.
Khai mở là tạo ra điều kiện để những người đến sau có thể tiếp tục công việc mà người đi trước chưa thể hoàn thành.
Một dân tộc không thể chỉ sống bằng những gì đã được truyền lại. Dân tộc ấy còn phải biết học hỏi, sáng tạo và thích nghi trước những thay đổi của thời đại.
Nếu chỉ tôn vinh quá khứ mà không xây dựng tương lai, truyền thống sẽ dần trở thành ký ức khép kín.
Nếu chỉ lặp lại những thành tựu của người xưa mà không tìm cách vượt qua những giới hạn mới, thế hệ sau sẽ không có gì đáng kể để trao lại cho con cháu.
Tinh thần khai mở đòi hỏi mỗi thế hệ phải tự hỏi:
Chúng ta đã hiểu biết thêm điều gì?
Chúng ta đã giải quyết được vấn đề nào?
Chúng ta đã tạo ra những cơ hội gì cho người đến sau?
Khai mở không nhất thiết phải là những chiến công lớn lao.
Đôi khi, đó là một người thầy tìm được cách dạy học tốt hơn.
Một người nông dân áp dụng phương pháp canh tác giúp đất đai bền vững hơn.
Một nhà khoa học kiên trì kiểm chứng giả thuyết.
Một người công dân dám đặt câu hỏi trước những điều chưa hợp lý.
Một người lãnh đạo dám sửa đổi chính sách khi nhận ra sai lầm.
Tất cả đều có thể là những hành động khai mở.
Trong ý nghĩa ấy, Kinh Dương Vương không chỉ gợi nhắc về vị trí đầu dòng trong huyền sử. Hình tượng này còn đặt ra một yêu cầu đối với người Việt hôm nay:
Đừng chỉ hỏi tổ tiên đã mở đường cho chúng ta như thế nào. Hãy hỏi chúng ta đang mở đường nào cho con cháu.
2. QUỐC PHỤ LẠC LONG QUÂN — NGUYÊN LÝ BẢO HỘ
Nếu Kinh Dương Vương gợi lên ý nghĩa của sự khởi đầu, Lạc Long Quân trong huyền sử lại gắn với hình tượng người cha, dòng giống Rồng và câu chuyện chia con lên rừng, xuống biển.
Trong cách diễn giải của Đạo Hồng Bàng, hình tượng ấy được tiếp nhận như biểu tượng của nguyên lý Bảo Hộ: sức mạnh giúp cộng đồng đối diện hiểm nguy, bảo vệ sự sống và giữ gìn những điều có giá trị.
Nhưng sức mạnh tự nó chưa phải là đạo lý.
Sức mạnh có thể bảo vệ người yếu thế, nhưng cũng có thể trở thành công cụ áp bức.
Quyền lực có thể giữ gìn trật tự, nhưng cũng có thể bị sử dụng để duy trì bất công.
Lòng can đảm có thể giúp con người vượt qua nghịch cảnh, nhưng nếu thiếu suy xét, nó cũng có thể đẩy con người vào những cuộc đối đầu không cần thiết.
Vì thế, Đạo Hồng Bàng không tôn vinh sức mạnh chỉ vì sức mạnh.
Đạo Hồng Bàng đặt sức mạnh dưới sự soi sáng của đạo lý.
Bảo vệ điều gì?
Bảo vệ ai?
Bảo vệ bằng phương tiện nào?
Và ai sẽ chịu trách nhiệm nếu sức mạnh bị sử dụng sai mục đích?
Đó là những câu hỏi không thể thiếu khi nói về nguyên lý Bảo Hộ.
Một người cha có trách nhiệm không chỉ dạy con chống chọi với khó khăn. Người cha còn phải giúp con phân biệt giữa can đảm và liều lĩnh, giữa tự vệ và xâm hại, giữa bảo vệ gia đình và áp đặt ý chí lên người khác.
Một quốc gia có trách nhiệm không chỉ cần sức mạnh để bảo vệ lãnh thổ. Quốc gia ấy còn phải bảo vệ cuộc sống, phẩm giá và những quyền lợi chính đáng của người dân.
Một tổ chức có trách nhiệm không chỉ biết giữ gìn thành quả. Tổ chức ấy còn phải biết tự sửa chữa khi chính mình tạo ra sai lầm.
Trong huyền sử, hình tượng Lạc Long Quân gắn với biển cả và sự phân chia không gian sinh sống của các thế hệ con cháu. Có thể tiếp nhận hình tượng ấy như lời nhắc về một cộng đồng biết thích nghi với môi trường, đối diện với thử thách và tìm cách tồn tại trong những hoàn cảnh khác nhau.
Tuy nhiên, không nên xem cách diễn giải biểu tượng này là bằng chứng trực tiếp về những sự kiện lịch sử cụ thể nếu chưa có chứng cứ độc lập.
Điều quan trọng đối với Đạo Hồng Bàng là bài học đạo lý được đặt ra:
Sức mạnh chân chính không nhằm chứng minh ai có thể áp đảo người khác, mà nhằm bảo vệ những điều đáng được bảo vệ.
3. QUỐC MẪU ÂU CƠ — NGUYÊN LÝ SINH THÀNH
Trong huyền sử Hồng Bàng, Âu Cơ là hình tượng người mẹ sinh ra bọc trăm trứng, từ đó hình thành câu chuyện về các thế hệ con cháu cùng chung nguồn gốc.
Hình tượng ấy giữ một vị trí đặc biệt trong tâm thức văn hóa Việt Nam.
Người mẹ không chỉ gợi lên sự sinh thành.
Người mẹ còn gợi lên sự nuôi dưỡng, chăm sóc và khả năng duy trì sự sống qua nhiều thế hệ.
Trong Đạo Hồng Bàng, Âu Cơ đại diện cho nguyên lý Sinh Thành.
Sinh thành không dừng lại ở việc tạo ra sự sống.
Sinh thành còn là giúp sự sống phát triển thành một con người có tri thức, phẩm giá, năng lực và khả năng tự chịu trách nhiệm.
Một đứa trẻ cần được sinh ra, nhưng cũng cần được chăm sóc.
Một con người cần được nuôi dưỡng, nhưng cũng cần được giáo dục.
Một thế hệ cần được trao truyền di sản, nhưng cũng cần có tự do để học hỏi, suy nghĩ và tìm ra con đường của mình.
Bởi vậy, nguyên lý Sinh Thành không chỉ thuộc về gia đình.
Nó còn hiện diện trong giáo dục, y tế, văn hóa, khoa học và mọi thiết chế có trách nhiệm phát triển con người.
Một nền giáo dục tốt không chỉ truyền đạt kiến thức. Nó còn giúp người học hình thành khả năng suy xét độc lập và ý thức trách nhiệm.
Một xã hội tốt không chỉ tạo ra của cải. Nó còn tạo điều kiện để con người được sống an toàn, phát triển năng lực và đóng góp cho cộng đồng.
Một nền văn hóa có sức sống không chỉ lưu giữ những gì đã có. Nó còn giúp thế hệ mới tiếp nhận di sản một cách sáng tạo.
Trong biểu tượng Âu Cơ, người Việt còn tìm thấy một hình ảnh giàu ý nghĩa: bọc trăm trứng.
Hình ảnh ấy gợi lên ý niệm về sự cùng sinh thành, về những người con tuy khác nhau nhưng được kể trong cùng một câu chuyện nguồn gốc.
Từ đó, truyền thống liên hệ hình tượng người mẹ với hai tiếng Đồng Bào.
Đây là một biểu tượng văn hóa đặc biệt: nhắc nhở con người nhìn nhau không chỉ như những cá nhân xa lạ, mà như những thành viên của một cộng đồng có quan hệ và trách nhiệm với nhau.
Tuy nhiên, tình nghĩa đồng bào không có nghĩa mọi người phải giống nhau.
Không phải ai cũng có cùng nghề nghiệp.
Không phải ai cũng sống trong cùng một vùng đất.
Không phải ai cũng có cùng quan điểm, tín ngưỡng hay cách giải thích lịch sử.
Sự gắn kết không đòi hỏi xóa bỏ khác biệt.
Ngược lại, một cộng đồng trưởng thành phải biết tạo không gian để những khác biệt cùng tồn tại trong sự tôn trọng.
Và lòng nhân ái không thể chỉ dành cho những người được xem là cùng nguồn gốc. Nó còn phải được thể hiện trong cách đối xử với người khác biệt, người yếu thế và những người không có khả năng đáp trả lợi ích cho mình.
Nếu Kinh Dương Vương gợi nhắc trách nhiệm mở đường, Lạc Long Quân gợi nhắc trách nhiệm bảo vệ, thì Âu Cơ gợi nhắc trách nhiệm nuôi dưỡng sự sống và tình nghĩa giữa con người.
4. BA NGUYÊN LÝ — MỘT HỆ THỐNG ĐẠO LÝ
Khai Mở, Sinh Thành và Bảo Hộ không phải ba nguyên lý tách biệt hoàn toàn.
Chúng cần nhau để tạo nên một đời sống bền vững.
Khai mở mà không sinh thành có thể tạo ra những thành tựu không được truyền lại cho thế hệ sau.
Sinh thành mà không bảo hộ khiến con người và cộng đồng dễ bị tổn thương trước những hiểm nguy.
Bảo hộ mà không khai mở có thể biến thành sự khép kín, trì trệ và sợ hãi trước thay đổi.
Sinh thành mà thiếu tự do khai mở có thể trở thành áp đặt, buộc con cháu phải lặp lại mọi điều của thế hệ trước.
Bảo hộ mà thiếu lòng nhân ái có thể biến thành thống trị.
Khai mở mà thiếu trách nhiệm có thể tạo ra tiến bộ cho một nhóm người nhưng để lại tổn hại cho cộng đồng hoặc môi trường.
Vì thế, ba nguyên lý cần được đặt trong quan hệ bổ sung và kiểm soát lẫn nhau.
Khai Mở giúp cộng đồng tiến về phía trước.
Sinh Thành giúp cộng đồng có con người và thế hệ tiếp nối.
Bảo Hộ giúp cộng đồng gìn giữ những điều tốt đẹp trước nguy cơ bị phá hủy.
Nhưng cả ba phải được định hướng bởi một mục tiêu chung: bảo vệ phẩm giá con người và làm cho đời sống chung ngày càng tốt đẹp.
Có thể hình dung mối quan hệ ấy như một chu trình.
Khai mở tạo ra khả năng mới.
Sinh thành giúp khả năng ấy trở thành năng lực của con người và cộng đồng.
Bảo hộ giữ gìn những thành quả chính đáng, đồng thời tạo điều kiện để một vòng khai mở mới bắt đầu.
Chu trình ấy không bao giờ hoàn tất một lần cho tất cả.
Mỗi thế hệ đều phải thực hiện lại nó trong hoàn cảnh của mình.
5. TAM VỊ QUỐC TỔ VÀ ĐẠO LÝ ĐỒNG BÀO
Ý nghĩa quan trọng nhất của câu chuyện trăm trứng không phải là tạo ra một tiêu chuẩn để phân chia ai gần cội nguồn hơn ai.
Giá trị đạo lý của biểu tượng nằm ở lời nhắc rằng con người không nên sống như thể mình hoàn toàn tách biệt khỏi cộng đồng.
Mỗi người đều nhận được điều gì đó từ những người đi trước.
Mỗi người đều chịu ảnh hưởng từ xã hội mình đang sống.
Và mỗi hành động đều có thể tạo ra hậu quả đối với người khác.
Đạo lý Đồng Bào, theo cách hiểu của Đạo Hồng Bàng, có thể được diễn giải qua ba trách nhiệm.
Thứ nhất, trách nhiệm không gây tổn hại vô lý cho người khác.
Không vì lợi ích riêng mà lừa dối, bóc lột hoặc đẩy những hậu quả nghiêm trọng sang cộng đồng.
Thứ hai, trách nhiệm góp phần xây dựng điều kiện sống tốt đẹp hơn.
Tùy khả năng và hoàn cảnh, mỗi người có thể đóng góp bằng lao động, tri thức, sự chăm sóc, sáng tạo hoặc việc bảo vệ những lợi ích chung chính đáng.
Thứ ba, trách nhiệm tôn trọng phẩm giá và sự khác biệt.
Không lấy tình nghĩa gia đình, dòng tộc hay dân tộc làm lý do để bao che cho sai trái. Không lấy danh nghĩa cộng đồng để phủ nhận quyền được suy nghĩ, chất vấn và sống có phẩm giá của mỗi cá nhân.
Đồng Bào không có nghĩa là mọi người phải đồng ý với nhau.
Đồng Bào có nghĩa là ngay cả khi bất đồng, con người vẫn cần tìm cách đối thoại, giữ sự công bằng và tránh biến khác biệt thành thù hận.
Tình nghĩa chân chính không yêu cầu ta im lặng trước điều sai.
Nó đòi hỏi ta biết sửa sai mà không đánh mất nhân tính.
Bởi nếu chỉ yêu thương người cùng phe, cùng ý kiến hoặc cùng lợi ích, tình yêu ấy vẫn còn quá hẹp để trở thành nền tảng cho một cộng đồng bền vững.
6. KHI MỘT NGUYÊN LÝ BỊ TUYỆT ĐỐI HÓA
Một hệ thống đạo lý không chỉ cần nêu lên điều tốt đẹp. Nó còn phải nhận diện những nguy cơ có thể phát sinh khi các giá trị bị hiểu sai hoặc sử dụng cực đoan.
Khai Mở có thể biến thành sự chạy theo cái mới bằng mọi giá, coi thường kinh nghiệm và phá bỏ những nền tảng vẫn còn giá trị.
Sinh Thành có thể bị thu hẹp thành việc sinh con, coi nhẹ giáo dục, tự do trưởng thành và phẩm giá của mỗi cá nhân.
Bảo Hộ có thể biến thành sự kiểm soát quá mức, lấy danh nghĩa an toàn để hạn chế mọi thay đổi hoặc lấy danh nghĩa bảo vệ cộng đồng để che giấu lạm quyền.
Đạo lý Đồng Bào cũng có thể bị sử dụng sai nếu người ta cho rằng người cùng cộng đồng luôn đúng, còn người khác cộng đồng luôn đáng nghi ngờ.
Vì vậy, ba nguyên lý cần được soi sáng bằng những tiêu chuẩn có thể thảo luận và kiểm tra:
Khai mở có tạo ra giá trị thực sự hay chỉ tạo ra hào nhoáng?
Sinh thành có giúp con người trưởng thành hay tạo ra sự lệ thuộc?
Bảo hộ có bảo vệ phẩm giá và lợi ích chính đáng hay chỉ bảo vệ quyền lợi của người nắm quyền?
Tình nghĩa đồng bào có làm tăng sự tin cậy và hợp tác hay bị dùng để buộc mọi người im lặng trước sai trái?
Những câu hỏi ấy giúp Đạo Hồng Bàng tránh trở thành một hệ thống khẩu hiệu chỉ ca ngợi điều tốt đẹp mà không có khả năng nhận diện thất bại.
Một đạo lý có sức sống phải giúp con người tự xem xét chính mình.
Không chỉ hỏi người khác đã làm đúng hay chưa, mà còn hỏi nguyên lý mình đang theo đuổi có đang bị sử dụng sai hay không.
7. GIẢI MÃ TRIẾT HỌC: TAM VỊ QUỐC TỔ TRONG ĐỜI SỐNG HÔM NAY
Trong phạm vi tác phẩm này, Tam Vị Quốc Tổ được diễn giải thành ba nguyên lý thực hành.
| Biểu tượng | Nguyên lý | Câu hỏi dành cho hiện tại |
|---|---|---|
| Kinh Dương Vương | Khai Mở | Ta đang tạo ra khả năng tốt đẹp nào cho tương lai? |
| Lạc Long Quân | Bảo Hộ | Ta đang bảo vệ ai, điều gì và bằng phương tiện nào? |
| Âu Cơ | Sinh Thành | Ta đang nuôi dưỡng con người, tri thức và tình nghĩa ra sao? |
Ba câu hỏi này có thể được áp dụng trong nhiều lĩnh vực.
Trong gia đình, cha mẹ không chỉ nuôi con lớn mà còn giúp con tự lập, đồng thời bảo vệ con trước những nguy cơ thực sự.
Trong giáo dục, nhà trường không chỉ truyền đạt tri thức cũ mà còn mở đường cho sáng tạo, nuôi dưỡng năng lực và bảo vệ người học trước bạo lực, phân biệt đối xử.
Trong kinh tế, doanh nghiệp không chỉ tìm kiếm lợi nhuận mà còn phải cân nhắc tác động đến người lao động, khách hàng, cộng đồng và môi trường.
Trong quản trị quốc gia, người nắm quyền không chỉ cần năng lực tạo ra thay đổi. Họ còn phải có trách nhiệm với người dân, bảo vệ lợi ích chung và chịu sự kiểm tra đối với việc sử dụng quyền lực.
Trong đời sống văn hóa, người kế thừa truyền thống không chỉ giữ lại những gì đã có. Họ còn phải biết phân biệt giá trị cần gìn giữ với tập quán cần sửa đổi.
Như vậy, Tam Vị Quốc Tổ không chỉ là một chủ đề để tưởng niệm.
Trong cách tiếp cận của Đạo Hồng Bàng, ba hình tượng trở thành một khung suy tư để xem xét cách con người bắt đầu công việc, nuôi dưỡng sự sống và bảo vệ những thành quả chính đáng.
Đây là sự diễn giải triết học hiện đại từ biểu tượng truyền thống, không phải khẳng định rằng người Việt cổ đã xây dựng một học thuyết hoàn chỉnh với đúng ba thuật ngữ ấy.
Sự phân biệt này giúp tác phẩm trung thực về nguồn gốc ý tưởng, đồng thời vẫn phát huy được giá trị sáng tạo của truyền thống.
8. LỜI NGUYỆN CỘI NGUỒN
Kính hướng về Quốc Tổ Kinh Dương Vương, chúng con nguyện học tinh thần khai mở.
Không bằng lòng với sự hiểu biết hời hợt.
Không ngừng học hỏi và sửa chữa sai lầm.
Không chỉ nhận lấy những thành quả của người đi trước, mà còn góp sức mở đường cho người đến sau.
Kính hướng về Quốc Phụ Lạc Long Quân, chúng con nguyện rèn luyện ý chí và trách nhiệm bảo vệ.
Có can đảm trước khó khăn.
Có tỉnh táo trước cám dỗ của quyền lực.
Biết dùng sức mạnh để bảo vệ sự sống, lẽ phải và những người cần được bảo vệ.
Không lấy sức mạnh làm cớ để áp bức người khác.
Kính hướng về Quốc Mẫu Âu Cơ, chúng con nguyện nuôi dưỡng lòng nhân ái và tình nghĩa Đồng Bào.
Biết chăm sóc người thân.
Biết tôn trọng người khác biệt.
Biết mở rộng lòng thương đến những người yếu thế.
Biết giữ gìn những điều tốt đẹp mà không bắt con cháu phải sống mãi trong khuôn khổ của quá khứ.
Nguyện sống ngay thẳng.
Nguyện học hỏi không ngừng.
Nguyện tôn trọng sự thật.
Nguyện sử dụng quyền lực và sức mạnh một cách có trách nhiệm.
Nguyện giữ gìn non sông, văn hóa và môi trường sống.
Nguyện không dùng danh nghĩa tổ tiên để chia rẽ đồng bào.
Nguyện để lại cho con cháu một Việt Nam có thêm tri thức, thêm công bằng, thêm lòng nhân ái và thêm cơ hội để mỗi người phát triển phẩm giá của mình.
Đó là lời nguyện của người con Hồng Bàng.
Không chỉ hướng về quá khứ.
Mà còn hướng về trách nhiệm của hiện tại.
Không chỉ cầu mong tổ tiên phù hộ.
Mà còn tự nhắc mình phải sống xứng đáng với điều mình tôn kính.
HẠT GIỐNG HỒNG BÀNG
Ba vị, ba hình tượng.
Một vị gợi nhắc việc mở đường.
Một vị gợi nhắc sức mạnh bảo vệ.
Một vị gợi nhắc sự sinh thành và nuôi dưỡng.
Khai mở để có tương lai.
Sinh thành để có thế hệ tiếp nối.
Bảo hộ để những điều tốt đẹp không dễ dàng bị hủy hoại.
Nhưng không một nguyên lý nào có thể thay thế hoàn toàn hai nguyên lý còn lại.
Một dân tộc cần sáng tạo, nhưng cũng cần lòng nhân ái.
Một dân tộc cần sức mạnh, nhưng cũng cần giới hạn đạo lý.
Một dân tộc cần tình nghĩa, nhưng cũng cần sự thật và công bằng.
Bởi vậy, tinh thần Tam Vị Quốc Tổ không nằm ở việc đếm có bao nhiêu vị được tôn kính.
Tinh thần ấy nằm ở khả năng nhận ra những trách nhiệm khác nhau đang cùng góp phần làm nên đời sống chung.
Mở đường cho con cháu.
Nuôi dưỡng con người.
Bảo vệ những điều chính đáng.
Khi ba trách nhiệm ấy cùng được thực hiện, cội nguồn không còn chỉ là câu chuyện được kể lại.
Cội nguồn trở thành một sức mạnh sống trong hiện tại.
Và Đạo Hồng Bàng, từ ký ức tổ tiên, bắt đầu trở thành đạo lý của những con người đang cùng nhau xây dựng tương lai Việt Nam.
— Hoàng Phong Nhã
Posted in: ĐẠO HỒNG BÀNG
0 comments:
Post a Comment