ĐỐI THOẠI HƯNG QUỐC VỚI V.I. LENIN
Giữa Cách mạng và Kiến quốc
Quyền lực thuộc về ai và được kiểm soát như thế nào?
Giữa Cách mạng và Kiến quốc
Quyền lực thuộc về ai và được kiểm soát như thế nào?
CHƯƠNG IV
NHÀ NƯỚC VÀ CÁCH MẠNG
Nhà nước là công cụ của giai cấp hay thiết chế của quốc gia?
1. Lenin đặt vấn đề nhà nước như thế nào?
Trong Chương III, vấn đề là giành chính quyền. Nhưng giành được chính quyền chưa giải đáp câu hỏi quan trọng hơn: quyền lực sau cách mạng sẽ được tổ chức ra sao, ai có quyền nhân danh xã hội và bằng cơ chế nào người nắm quyền phải chịu trách nhiệm?
Mô tả tư tưởng Lenin. Lenin viết Nhà nước và Cách mạng chủ yếu vào tháng 8–9/1917, trước khi Bolshevik giành chính quyền trong Cách mạng Tháng Mười. Tác phẩm dựa trên cách Lenin đọc Marx và Engels để phân tích nguồn gốc giai cấp của nhà nước, vai trò của bộ máy cưỡng chế, sự cần thiết phải thay đổi bộ máy nhà nước cũ và viễn cảnh nhà nước tiêu vong khi những điều kiện xã hội làm phát sinh nó không còn tồn tại.
Theo Lenin, nhà nước trong xã hội có những giai cấp đối kháng không phải một trọng tài hoàn toàn trung lập. Nó gắn với quan hệ thống trị giữa các giai cấp. Vì vậy, câu hỏi ai nắm quyền nhà nước không thể tách rời câu hỏi giai cấp nào có khả năng quyết định đường lối chính trị và sử dụng bộ máy cưỡng chế.
Lenin không chỉ đòi thay người đứng đầu. Ông chủ trương một sự chuyển đổi sâu hơn: giai cấp vô sản phải phá bỏ bộ máy nhà nước cũ, tổ chức quyền lực của mình và sử dụng quyền lực ấy để cải biến quan hệ xã hội. Ông xem Công xã Paris năm 1871 là một kinh nghiệm quan trọng về tổ chức quyền lực sau cách mạng.
Phán đoán của Hưng Quốc. Điểm mạnh trong cách tiếp cận của Lenin là yêu cầu nhìn vào quyền lực thực tế, thay vì chỉ căn cứ vào tên gọi của nhà nước hoặc những lời tuyên bố trong văn bản pháp luật. Một nhà nước có thể tự nhận phục vụ Nhân dân nhưng trên thực tế lại vận hành theo lợi ích của một nhóm có khả năng kiểm soát bộ máy.
Tuy nhiên, xác định giai cấp nào nắm quyền chưa đủ để xác định quyền lực ấy có chính đáng hay không. Còn phải xem ai trao quyền, phạm vi quyền lực được trao đến đâu, người đại diện có bị kiểm soát hay không và xã hội có thể thay thế họ bằng con đường nào.
Đây là điểm xuất phát của Hưng Quốc: không chỉ phân tích nguồn gốc xã hội của quyền lực, mà còn kiểm tra cách quyền lực được ủy quyền, thực thi và giới hạn.
2. Giai cấp có thể đại diện cho Nhân dân đến đâu?
Mô tả tư tưởng Lenin. Lenin xem chuyên chính vô sản là hình thức quyền lực trong thời kỳ chuyển tiếp từ chủ nghĩa tư bản sang chủ nghĩa cộng sản. Trong lý luận của ông, giai cấp vô sản không đơn thuần là một nhóm lợi ích cạnh tranh với những nhóm khác, mà giữ vai trò chính trị đặc biệt trong việc xóa bỏ quan hệ bóc lột và tổ chức lại xã hội.
Lenin coi các Xô viết — những hội đồng đại biểu công nhân, binh sĩ và nông dân — là hình thức tổ chức quyền lực thích hợp với cách mạng. Ông cho rằng hình thức này có khả năng gắn quyền lực với các lực lượng xã hội đang trực tiếp tham gia cách mạng, thay vì dựa vào một nghị viện theo mô hình mà ông xem là gắn với nhà nước tư sản.
Tuy nhiên, thành phần và tương quan lực lượng trong các Xô viết biến đổi theo thời gian. Không phải mọi Xô viết đều luôn có cùng một đa số chính trị; cũng không thể coi các hội đồng này là cơ quan đại diện cho toàn thể công dân theo nghĩa phổ quát của một chế độ hiến định hiện đại.
Phán đoán của Hưng Quốc. Giai cấp là một phạm trù kinh tế – xã hội; Nhân dân, theo nghĩa chủ thể chính trị của quốc gia, là cộng đồng công dân có địa vị pháp lý bình đẳng. Hai phạm trù có thể giao nhau nhưng không thể thay thế nhau.
Một giai cấp có thể đóng vai trò quyết định trong cách mạng. Nhưng vai trò ấy không tự động trao cho nó quyền đại diện vĩnh viễn cho mọi công dân. Tương tự, một đảng có thể lãnh đạo một cuộc cách mạng và có ảnh hưởng lớn trong một giai cấp, nhưng điều đó chưa đủ chứng minh rằng mọi quyết định của đảng đều là ý chí của toàn thể Nhân dân.
Hưng Quốc không phủ nhận vai trò của giai cấp hay tổ chức chính trị. Hưng Quốc đặt ra một yêu cầu khác: quyền lãnh đạo phải được phân biệt với quyền đại diện, còn quyền đại diện phải được kiểm chứng bằng cơ chế và trách nhiệm thực tế.
3. Cơ chế Hưng Quốc: quyền lực phải có thể kiểm chứng
Hưng Quốc không cần lặp lại nhiều lần rằng Nhân dân là chủ thể chủ quyền. Điều cần thiết là xác định nguyên tắc ấy vận hành thế nào.
Cơ chế có thể cô đọng trong ba yêu cầu.
Một là, ủy quyền có căn cứ. Người đại diện phải nhận được quyền lực thông qua những thủ tục xác định, trong đó công dân có cơ hội lựa chọn thực chất và có khả năng thay đổi người đại diện. Không một tổ chức nào có thể chỉ dựa vào tuyên bố tự đại diện cho Nhân dân để có quyền lực không thời hạn.
Hai là, kiểm soát có tính độc lập. Quyền lực lập pháp, hành pháp và tư pháp phải được phân định. Hoạt động công quyền phải chịu giám sát; tranh chấp về quyền và thẩm quyền phải có cơ chế giải quyết độc lập; người lạm quyền phải chịu trách nhiệm theo pháp luật. Người bị kiểm soát không được tự mình quyết định rằng mình đã hành động đúng.
Ba là, giới hạn có hiệu lực. Hiến pháp phải ràng buộc cả chính phủ, cơ quan đại diện và đảng cầm quyền. Quyền cơ bản của cá nhân và thiểu số không thể bị tùy tiện tước bỏ chỉ vì một lực lượng tuyên bố đang nhân danh đa số hoặc một mục tiêu lịch sử.
Ba yêu cầu này tạo thành một chu trình: trao quyền – kiểm soát quyền lực – thay thế hoặc xử lý người lạm quyền. Nếu thiếu một trong ba khâu, tuyên bố chủ quyền nhân dân có nguy cơ chỉ còn là danh nghĩa.
Nhà nước theo Hưng Quốc không phải thiết chế đứng ngoài xã hội, cũng không phải tài sản của một giai cấp hay đảng phái. Đó là thiết chế công có nhiệm vụ thực thi quyền lực trong những giới hạn mà công dân có quyền tham gia xác lập và kiểm tra.
4. Công xã Paris: điểm gặp và điểm tách
Mô tả tư tưởng. Trong Nhà nước và Cách mạng, Lenin nhấn mạnh những đặc điểm của Công xã Paris mà ông xem là bài học cho cách mạng vô sản: đại biểu được bầu, chịu trách nhiệm, có thể bị bãi miễn và không nên hưởng những đặc quyền khiến họ trở thành một tầng lớp tách biệt khỏi xã hội. Lenin sử dụng kinh nghiệm này để lập luận rằng giai cấp vô sản không thể đơn giản tiếp quản nguyên trạng bộ máy nhà nước cũ.
Phán đoán của Hưng Quốc. Các nguyên tắc về trách nhiệm và bãi miễn có giá trị vượt ra ngoài bối cảnh giai cấp của Công xã. Người đại diện phải chịu trách nhiệm trước những người trao quyền; quan chức không được biến chức vụ thành đặc quyền cá nhân.
Nhưng từ những nguyên tắc ấy không nhất thiết phải đi đến kết luận rằng nhà nước sẽ hoặc nên tiêu vong. Quốc gia hiện đại còn phải giải quyết những công việc chung, bảo vệ quyền, duy trì pháp luật và cung cấp dịch vụ công. Vấn đề không phải xóa bỏ nhà nước mà là làm cho nhà nước đủ năng lực hành động nhưng không thể tự đặt mình lên trên xã hội.
Điểm Hưng Quốc tiếp nhận từ Lenin là yêu cầu thay đổi cách tổ chức quyền lực, không chỉ thay đổi người cầm quyền. Điểm Hưng Quốc không tiếp nhận nguyên trạng là việc đặt quyền lực của một giai cấp vào vị trí chủ thể chính trị quyết định mà không có một cơ chế phổ quát đủ sức kiểm soát quyền lực ấy.
5. Tháng 1/1918: hai căn cứ đại diện va chạm
Đây là phép thử quan trọng nhất của chương, bởi xung đột không còn nằm ở lý thuyết trừu tượng. Nó xuất hiện trong một tình huống lịch sử cụ thể: hai thiết chế cùng đưa ra yêu sách về quyền đại diện và quyền quyết định tương lai của nước Nga.
Mô tả lịch sử. Cuộc bầu cử Quốc hội Lập hiến Nga diễn ra vào cuối năm 1917, sau Cách mạng Tháng Mười. Kết quả không trao đa số cho Bolshevik; Đảng Xã hội Cách mạng giành được số ghế lớn nhất, dù bản thân đảng này cũng có những khác biệt giữa cánh hữu và cánh tả. Các danh sách ứng cử được lập trước khi những thay đổi chính trị do Cách mạng Tháng Mười tạo ra diễn ra đầy đủ.
Quốc hội Lập hiến họp tại Petrograd ngày 5/18 tháng 1/1918 theo hai cách ghi lịch cũ và lịch mới. Tại phiên họp, đại diện chính quyền Xô viết yêu cầu Quốc hội công nhận Tuyên ngôn về quyền của nhân dân lao động và bị bóc lột, cũng như những quyết định nền tảng của chính quyền Xô viết. Đa số Quốc hội không chấp nhận yêu cầu đó.
Bolshevik rút khỏi Quốc hội; các đại biểu thuộc cánh tả của Đảng Xã hội Cách mạng cũng rời đi. Phiên họp kết thúc vào sáng sớm ngày 6/19 tháng 1. Sau đó, việc giải tán Quốc hội được chính quyền cách mạng thực hiện.
Trong dự thảo sắc lệnh giải tán Quốc hội Lập hiến, Lenin lập luận rằng Quốc hội phản ánh tương quan chính trị trước Cách mạng Tháng Mười, không phản ánh đầy đủ những thay đổi mà cách mạng đã tạo ra. Ông xem các Xô viết là tổ chức quần chúng của công nhân, binh sĩ, nông dân và các giai cấp lao động, có khả năng dẫn dắt cuộc đấu tranh giải phóng những lực lượng này. Theo lập luận của Lenin, Quốc hội Lập hiến đã trở thành chướng ngại đối với quyền lực Xô viết và mục tiêu cách mạng xã hội chủ nghĩa.
Dự thảo của Lenin là một văn bản lập luận chính trị cụ thể, không phải bản mô tả trung tính về toàn bộ sự kiện. Việc giải tán là quyết định của các cơ quan cầm quyền Xô viết; vai trò lãnh đạo của Lenin cần được ghi nhận nhưng không nên khiến mọi chủ thể và mọi bước ra quyết định bị nhập làm một. .
6. Xung đột năm 1918 thực chất là xung đột về tiêu chuẩn chính danh
Phán đoán của Hưng Quốc. Hai bên không chỉ bất đồng về chính sách. Họ bất đồng về câu hỏi sâu hơn: căn cứ nào tạo nên quyền đại diện hợp pháp, và căn cứ nào có quyền ưu tiên khi các hình thức đại diện xung đột?
Quốc hội Lập hiến có căn cứ chính danh từ cuộc bầu cử toàn quốc. Nó không có nghĩa mọi quyết định của Quốc hội đều đúng, cũng không chứng minh kết quả bầu cử phản ánh hoàn hảo mọi biến đổi trong xã hội. Nhưng nó tạo ra một cơ sở đại diện có thể xác định: cử tri đã bỏ phiếu theo một thủ tục bầu cử, và kết quả không trao đa số cho Bolshevik.
Các Xô viết có một căn cứ khác. Chúng hình thành từ các tổ chức đại biểu của những lực lượng xã hội tham gia cách mạng, có vai trò thực tế trong việc lật đổ chính quyền cũ và tổ chức quyền lực mới. Đối với Lenin, kinh nghiệm cách mạng đã làm thay đổi tương quan chính trị đến mức kết quả bầu cử dựa trên những danh sách cũ không còn đủ sức quyết định hướng đi của cuộc cách mạng.
Không nên giản lược xung đột này thành đối lập giữa một bên hoàn toàn dân chủ và một bên hoàn toàn không có đại diện. Quốc hội có tính chính danh từ bầu cử nhưng không thể tự động đại diện hoàn hảo cho mọi biến đổi chính trị sau tháng Mười. Xô viết có tính đại diện gắn với các lực lượng cách mạng và sự tham gia chính trị thực tế, nhưng cũng không thể mặc nhiên đồng nhất với toàn thể công dân.
Vấn đề quyết định nằm ở bước tiếp theo: khi hai căn cứ đại diện không còn tương thích, bên nào có quyền phán quyết và theo quy tắc nào?
Trong lập luận của Lenin, quyền lực cách mạng của Xô viết có ưu thế vì nó đại diện cho các giai cấp lao động và đang thực hiện một sự chuyển đổi xã hội mà hình thức nghị viện cũ không thể bảo đảm. Từ góc nhìn ấy, giữ Quốc hội Lập hiến có thể đồng nghĩa với việc trao cho một thiết chế được bầu trước Cách mạng Tháng Mười quyền cản trở những thay đổi mà Lenin xem là thiết yếu đối với cách mạng.
Đây là logic chính trị có thể hiểu được trong hệ quy chiếu của Lenin. Nhưng hiểu logic ấy không đồng nghĩa với việc chấp nhận kết luận của nó.
Nếu một lực lượng xác định rằng mình đại diện cho lợi ích lịch sử của các giai cấp tiến bộ, rồi dùng chính nhận định đó để quyết định cơ quan đại diện khác không còn hợp pháp, thì căn cứ kiểm soát quyền lực đã chuyển từ một thủ tục có thể kiểm chứng sang một phán đoán chính trị do bên đang nắm quyền đưa ra.
Sự chuyển đổi ấy tạo ra một vấn đề thể chế: lực lượng cầm quyền vừa là bên tham gia tranh chấp, vừa tự nhận quyền quyết định kết quả tranh chấp. Nếu không có cơ chế độc lập để kiểm tra căn cứ và thủ tục của quyết định, quyền đại diện có nguy cơ phụ thuộc vào sự chấp thuận của người nắm quyền.
Điều này không có nghĩa một cơ quan được bầu phải luôn tồn tại bất kể hành vi của nó. Một cơ quan đại diện có thể vi phạm hiến pháp, vượt thẩm quyền hoặc tìm cách phá bỏ chính trật tự hợp hiến. Nhưng muốn giải tán nó, phải có quy tắc xác định trước, căn cứ chứng minh được, thủ tục cho phép phản biện và một cơ chế phán quyết không hoàn toàn nằm trong tay bên muốn giải tán.
Đó là điểm khác biệt giữa thách thức chính trị đối với một cơ quan đại diện và quyền đơn phương chấm dứt sự tồn tại của cơ quan ấy. Hai việc không thể được coi là một.
7. Câu hỏi Hưng Quốc đặt ra cho Lenin
Đối thoại tư tưởng — không phải lời thoại lịch sử nguyên văn.
Hưng Quốc: Thưa Lenin, ông cho rằng Quốc hội Lập hiến phản ánh một tương quan chính trị đã lỗi thời, trong khi Xô viết phản ánh những lực lượng đang thực hiện cách mạng. Nhưng ai có quyền xác định rằng một hình thức đại diện đã lỗi thời? Nếu câu trả lời là lực lượng đang nắm quyền, làm sao phân biệt phán đoán đúng về tình hình với sự tự trao cho mình quyền cai trị vô thời hạn?
Lenin: Trong lập luận của tôi, không thể tách hình thức đại diện khỏi nội dung giai cấp và tiến trình cách mạng. Một cơ quan được bầu theo danh sách cũ có thể không còn phản ánh tương quan lực lượng mới. Nếu nó chống lại quyền lực Xô viết và cản trở việc giải phóng những người lao động, thì việc bảo vệ hình thức nghị viện chỉ vì nó được bầu ra có thể khiến cách mạng bị trói buộc bởi một thiết chế không còn phù hợp với mục tiêu của mình.
Hưng Quốc: Nhưng nếu quyền đại diện được xác định bằng việc cơ quan ấy có ủng hộ đường lối cách mạng hay không, thì quyền đại diện không còn độc lập với người đang nắm quyền. Một cơ quan có thể mất đa số trong bầu cử nhưng vẫn tuyên bố đại diện cho lợi ích lịch sử; một đảng có thể thất bại trong cuộc bầu cử nhưng vẫn cho rằng mình hiểu lợi ích thực sự của Nhân dân hơn chính những người đã bỏ phiếu.
Nếu không có một thủ tục độc lập để giải quyết bất đồng, điều gì ngăn người cầm quyền biến nhận định của mình thành luật?
Lenin: Sự kiểm soát của xã hội không chỉ diễn ra qua bầu cử định kỳ. Nó còn thể hiện qua hoạt động cách mạng, các tổ chức của quần chúng và khả năng những người lao động trực tiếp tham gia quản lý.
Hưng Quốc: Những hình thức tham gia ấy có thể bổ sung cho bầu cử. Nhưng chúng không tự động giải quyết câu hỏi về quyền của những người không đồng ý với lực lượng đang chiếm ưu thế. Nếu quyền tham gia chỉ có hiệu lực khi kết quả phù hợp với đường lối của chính quyền, thì đó chưa phải cơ chế kiểm soát quyền lực đủ độc lập.
Tôi không cho rằng kết quả bầu cử luôn đúng hoặc một nghị viện luôn đại diện đầy đủ cho xã hội. Tôi hỏi một câu khác: khi có tranh chấp, ai có quyền ra phán quyết cuối cùng? Và người ra phán quyết ấy có bị ràng buộc bởi những quy tắc mà họ không thể tự ý thay đổi hay không?
Đây là điểm mà Hưng Quốc yêu cầu phải đi xa hơn lý luận về giai cấp. Một cuộc cách mạng có thể làm thay đổi chính quyền và tương quan lực lượng, nhưng sự thay đổi ấy không tự nó giải quyết vấn đề giới hạn quyền lực. Một lý tưởng giải phóng có thể biện minh cho việc thay đổi trật tự cũ; nó không tự động biện minh cho mọi biện pháp mà người nhân danh lý tưởng ấy sử dụng.
8. Điều mà trường hợp năm 1918 để lại
Trường hợp Quốc hội Lập hiến không nên được dùng để kết luận giản đơn rằng mọi thiết chế cách mạng đều tất yếu phủ nhận đại diện, cũng không nên được giải thích chỉ bằng một động cơ cá nhân. Nó cho thấy một xung đột cấu trúc giữa hai quan niệm về tính chính danh.
Một quan niệm đặt trọng tâm vào quyền lực của những tổ chức đại diện cho các giai cấp đang tiến hành cách mạng và vào khả năng thay đổi xã hội theo một mục tiêu lịch sử. Quan niệm kia đặt trọng tâm vào sự ủy quyền thông qua bầu cử và câu hỏi liệu một cơ quan có thể bị chấm dứt khi chưa có thủ tục được xác lập để xử lý tranh chấp hay không.
Hưng Quốc không cần phủ nhận tính chính trị của cách mạng để bảo vệ nguyên tắc thể chế. Nhưng Hưng Quốc không chấp nhận rằng bên chiến thắng trong một cuộc tranh chấp chính trị đương nhiên có quyền quyết định mọi vấn đề về tính hợp pháp của chính mình.
Cơ chế cần thiết có thể được cô đọng thành ba điều: căn cứ giải tán phải được quy định trước; tranh chấp phải được xem xét theo thủ tục có thể kiểm tra; và bên có lợi ích trực tiếp trong tranh chấp không được nắm độc quyền phán quyết cuối cùng.
Những điều ấy không loại bỏ xung đột. Chúng đặt xung đột vào một khuôn khổ mà quyền lực không thể chỉ dựa vào sức mạnh để tự xác nhận tính chính đáng của mình.
9. Kết luận: thay đổi quyền lực chưa đủ, phải kiểm soát quyền lực
Mô tả tư tưởng Lenin: Lenin phân tích nhà nước từ quan hệ giai cấp, chủ trương chuyên chính vô sản trong thời kỳ chuyển tiếp và xem Công xã Paris là kinh nghiệm về việc thay đổi cách tổ chức quyền lực. Trong trường hợp Quốc hội Lập hiến, ông bảo vệ quyền ưu tiên của Xô viết vì cho rằng chúng thể hiện những lực lượng và mục tiêu cách mạng mà Quốc hội không còn đại diện đầy đủ.
Phán đoán của Hưng Quốc: Phân tích của Lenin giúp nhận diện quyền lực thực tế đằng sau hình thức pháp lý. Nhưng trường hợp năm 1918 cho thấy cần đặt thêm một câu hỏi: nếu một lực lượng tự nhận đại diện cho lợi ích lịch sử của Nhân dân, cơ chế nào có thể kiểm tra và giới hạn yêu sách ấy?
Câu trả lời không thể chỉ là một lời tuyên bố về lý tưởng. Nó phải nằm trong thiết chế: quyền lực được trao bằng thủ tục xác định; người đại diện bị kiểm soát; quyền cơ bản được bảo vệ; tranh chấp được giải quyết bằng quy tắc có thể kiểm chứng; và người cầm quyền có thể bị thay thế hoặc chịu trách nhiệm khi vi phạm.
Đó là khác biệt cốt lõi giữa việc khẳng định ai nên nắm quyền và việc xây dựng một trật tự trong đó không ai được quyền nắm giữ quyền lực mà không chịu kiểm soát.
Nhà nước không phải tài sản của giai cấp, đảng phái hay cá nhân. Nó là thiết chế công của quốc gia. Một cuộc cách mạng có thể thay đổi người cầm quyền; chỉ một hệ thống giới hạn và trách nhiệm mới có thể ngăn người cầm quyền mới biến thắng lợi của mình thành đặc quyền lâu dài.
Chương tiếp theo sẽ đi sâu vào vấn đề mà trường hợp năm 1918 đã đặt ra: nếu một đảng tuyên bố đại diện cho giai cấp và Nhân dân, quyền đại diện ấy bắt nguồn từ đâu, được kiểm chứng bằng cách nào và có giới hạn nào?
Đó là vấn đề của Chương V: Chuyên chính vô sản và Quyền đại diện.
Hoàng Phong Nhã

01:16
Hoàng Phong Nhã
Posted in:
0 nhận xét:
Đăng nhận xét