12:09 AM
Hoàng Phong Nhã
CHƯƠNG XXXII
KIM ĐỊNH CÓ PHẢI LÀ SỬ GIA?
Ranh giới giữa lịch sử, huyền sử và kiến tạo triết học
Muốn đánh giá Kim Định một cách công bằng, cần phân biệt ông đang làm công việc của một sử gia, một nhà giải thích văn hóa hay một triết gia kiến tạo hệ thống. Ba vai trò này có thể cùng tồn tại trong một công trình, nhưng mỗi vai trò đòi hỏi những tiêu chuẩn chứng minh khác nhau.
Một sử gia phải kiểm tra niên đại, xuất xứ tư liệu, bối cảnh hình thành và độ tin cậy của chứng cứ. Một nhà nghiên cứu văn hóa phải giải thích biểu tượng, phong tục và sự biến đổi của ý nghĩa qua các thời kỳ. Một triết gia có thể xây dựng cách diễn giải mới từ di sản quá khứ, nhưng phải làm rõ các khái niệm, lập luận và giá trị của hệ thống mình đề xuất.
Vấn đề của Kim Định không thể được giải quyết bằng cách đơn giản gọi ông là sử gia hoặc phủ nhận hoàn toàn tư cách nghiên cứu lịch sử của ông. Điều cần khảo sát là: khi ông đưa ra một nhận định về nguồn gốc văn hóa Việt, ông đang trình bày một sự kiện lịch sử đã được chứng minh, một giả thuyết cần kiểm tra, hay một cách diễn giải triết học?
Luận điểm trung tâm của chương này là: giá trị triết học của Kim Định cần được đánh giá bằng sức mạnh tư tưởng; còn những khẳng định lịch sử của ông phải được kiểm chứng bằng phương pháp và chứng cứ lịch sử. Không thể dùng giá trị của lĩnh vực này để thay thế cho những thiếu hụt của lĩnh vực kia.
I. Ba vai trò cần phân biệt
Trong nghiên cứu lịch sử tư tưởng, một tác giả có thể đồng thời đảm nhiệm nhiều vai trò. Vì vậy, không nên chỉ dựa vào danh xưng để xác định giá trị của toàn bộ công trình.
1. Sử gia: Tái dựng quá khứ bằng chứng cứ
Công việc của sử gia không chỉ là kể lại những gì đã xảy ra. Sử gia phải xác định nguồn tư liệu, kiểm tra tính xác thực, so sánh các nguồn độc lập, đặt văn bản vào bối cảnh lịch sử và phân biệt điều có thể xác nhận với điều còn chưa rõ.
Nếu một tác giả cho rằng một biểu tượng xuất hiện từ thời tiền sử, câu hỏi cần đặt ra là: chứng cứ nào xác nhận niên đại ấy? Có hiện vật, văn bản hoặc nguồn tư liệu độc lập nào hỗ trợ không? Có khả năng biểu tượng đã được diễn giải lại ở những thời kỳ sau không?
Nếu một tác giả cho rằng một truyền thống tư tưởng có trước một truyền thống khác, cần làm rõ tiêu chuẩn xác định sự ra đời của mỗi truyền thống, đồng thời kiểm tra khả năng giao lưu và tiếp biến văn hóa.
Một lập luận lịch sử không trở nên đúng chỉ vì nó tạo thành một câu chuyện có sức thuyết phục về mặt văn chương hoặc phù hợp với niềm tin của cộng đồng.
2. Nhà nghiên cứu văn hóa: Giải thích ý nghĩa của biểu tượng
Văn hóa không chỉ tồn tại trong sách vở. Nó còn được biểu hiện qua nghi lễ, thần thoại, phong tục, nghệ thuật, quan hệ gia đình và cách cộng đồng tưởng nhớ quá khứ.
Nhà nghiên cứu văn hóa có thể đặt câu hỏi: vì sao một biểu tượng được duy trì? Nó mang ý nghĩa gì đối với cộng đồng? Ý nghĩa ấy có thay đổi theo thời gian không? Những nhóm người khác nhau có thể hiểu cùng một biểu tượng theo những cách khác nhau hay không?
Một biểu tượng có thể mang ý nghĩa đạo đức hoặc triết học sâu sắc mà không cần phải chứng minh rằng cách giải thích hiện nay đã tồn tại nguyên vẹn từ thời điểm biểu tượng xuất hiện.
Tuy nhiên, khi muốn khẳng định rằng một cộng đồng trong quá khứ thực sự hiểu biểu tượng theo một nghĩa cụ thể, người nghiên cứu vẫn phải có chứng cứ lịch sử phù hợp.
3. Triết gia: Xây dựng và bảo vệ một hệ thống tư tưởng
Triết gia có thể sử dụng di sản lịch sử để xây dựng một cách nhìn mới về con người và thế giới. Một hệ thống triết học có thể tái diễn giải các biểu tượng cổ, kết nối những truyền thống khác nhau hoặc đề xuất những khái niệm mới.
Đối với công việc này, các câu hỏi trọng tâm là: khái niệm có rõ ràng không? Các luận điểm có nhất quán không? Kết luận có thực sự theo sau những tiền đề đã nêu không? Hệ thống ấy giải thích được điều gì, và có giới hạn nào cần thừa nhận?
Một triết gia không nhất thiết phải chứng minh rằng mọi ý tưởng của mình đều đã tồn tại từ thời cổ đại. Nhưng nếu muốn khẳng định rằng hệ thống mình trình bày chính là triết học nguyên thủy của một dân tộc, ông phải đưa ra những chứng cứ lịch sử tương ứng.
Đây là ranh giới quan trọng khi đánh giá Kim Định.
II. Kim Định đã thực hiện công việc gì?
Kim Định xây dựng một hệ thống tư tưởng xoay quanh Việt Nho và những khái niệm như An Vi, Nhân Chủ, nhằm diễn giải căn tính và chiều sâu văn hóa Việt Nam. Ông tìm kiếm ý nghĩa không chỉ trong kinh điển mà còn trong huyền thoại, biểu tượng và các hình thức văn hóa.
Công trình ấy cần được khảo sát trên ít nhất ba bình diện.
Bình diện thứ nhất: diễn giải kinh điển và truyền thống. Kim Định đọc các văn bản cổ trong một khung tư tưởng riêng, tìm cách liên kết những ý niệm rời rạc thành một hệ thống. Cần đánh giá cách ông giải thích văn bản, lựa chọn chứng cứ và xử lý những cách đọc khác nhau.
Bình diện thứ hai: giả thuyết về nguồn gốc văn hóa. Khi một cách giải thích chuyển thành khẳng định rằng một tư tưởng hoặc biểu tượng bắt nguồn từ một cộng đồng cụ thể, xuất hiện vào một thời điểm cụ thể hoặc có trước một truyền thống khác, vấn đề không còn thuần túy là triết học. Khi ấy cần có chứng cứ lịch sử, ngôn ngữ học, khảo cổ học hoặc văn bản học phù hợp.
Bình diện thứ ba: kiến tạo triết học. Khi Kim Định phát triển An Vi, Nhân Chủ hoặc một cách hiểu về Việt Nho để đề xuất quan niệm về con người và đời sống, cần đánh giá trực tiếp sức mạnh lý luận của những khái niệm đó. Không thể bác bỏ toàn bộ một tư tưởng chỉ vì một giả thuyết nguồn gốc chưa được chứng minh; cũng không thể chấp nhận một giả thuyết lịch sử chỉ vì hệ thống triết học được xây dựng từ nó có sức hấp dẫn.
Ba bình diện này cần được nghiên cứu riêng trước khi đánh giá mối quan hệ giữa chúng.
III. Huyền sử có phải là lịch sử?
Huyền sử thường kết hợp ký ức cộng đồng, biểu tượng, truyền thuyết về nguồn gốc và những câu chuyện được truyền qua nhiều thế hệ. Nó có thể giúp con người hình dung về tổ tiên, giải thích sự hình thành cộng đồng và xác lập ý nghĩa thiêng liêng cho một không gian văn hóa.
Nhưng huyền sử và lịch sử không phải hai từ có thể thay thế cho nhau.
Lịch sử theo nghĩa nghiên cứu học thuật phải xem xét mức độ có thể xác minh của các sự kiện. Huyền sử có thể chứa những yếu tố phản ánh ký ức lịch sử, nhưng cũng có thể kết hợp nhiều lớp thời gian, những biến đổi truyền khẩu và các biểu tượng không nhằm ghi chép sự kiện theo nghĩa hiện đại.
Chẳng hạn, câu chuyện Lạc Long Quân và Âu Cơ có vị trí quan trọng trong trí tưởng tượng về nguồn gốc cộng đồng người Việt. Câu chuyện ấy có thể được nghiên cứu như một huyền thoại nguồn gốc, một biểu tượng về quan hệ cộng đồng và một thành tố của đời sống văn hóa.
Tuy nhiên, chỉ từ câu chuyện ấy không thể kết luận rằng mọi người Việt trong một thời kỳ tiền sử đều đã hiểu nguồn gốc dân tộc theo cùng một cách, hoặc rằng các chi tiết trong truyện tương ứng trực tiếp với những sự kiện lịch sử có thể xác định.
Cần phân biệt ba câu hỏi:
- Truyền thuyết có ý nghĩa gì trong đời sống văn hóa?
- Truyền thuyết được ghi chép, lưu truyền và biến đổi như thế nào?
- Có sự kiện lịch sử cụ thể nào đứng sau một phần nội dung của truyền thuyết, và có thể kiểm chứng đến đâu?
Mỗi câu hỏi đòi hỏi một loại lập luận khác nhau.
Nếu một huyền thoại được diễn giải như biểu tượng của sự thống nhất cộng đồng, đó là một cách đọc có thể được thảo luận về mặt văn hóa và triết học. Nếu từ cách đọc ấy, người nghiên cứu khẳng định rằng một hệ thống triết học hoàn chỉnh đã tồn tại từ một thời kỳ xác định, thì phải có thêm chứng cứ lịch sử.
Huyền sử có thể là nguồn tư liệu về trí tưởng tượng và ký ức văn hóa; nhưng bản thân huyền sử không tự chứng minh toàn bộ các sự kiện mà nó kể lại.
IV. Vấn đề phương pháp trong cách giải thích biểu tượng
Khi nghiên cứu biểu tượng cổ, một nguy cơ thường gặp là đọc ý nghĩa hiện đại ngược về quá khứ.
Một biểu tượng có thể được diễn giải bằng nhiều hệ thống tư tưởng khác nhau. Con rồng, chim, núi, nước, trứng, cây hoặc các con số có thể xuất hiện trong những truyền thống văn hóa khác nhau. Sự tương đồng về hình thức không tự chứng minh rằng các truyền thống có cùng nguồn gốc hoặc cùng một học thuyết.
Muốn xác định quan hệ lịch sử giữa hai biểu tượng, cần khảo sát niên đại, địa bàn phân bố, con đường giao lưu và những biến đổi về ý nghĩa. Nếu chỉ chọn các điểm tương đồng mà bỏ qua những khác biệt, người nghiên cứu có thể xây dựng một hệ thống diễn giải rất chặt chẽ về nội bộ nhưng thiếu cơ sở để xác nhận nguồn gốc lịch sử.
Tuy nhiên, không phải mọi cách diễn giải mới đều sai. Một triết gia có thể phát hiện ý nghĩa hiện đại trong biểu tượng cổ mà người xưa không nhất thiết đã diễn đạt theo cùng cách đó.
Vấn đề nằm ở việc nói rõ mình đang làm gì.
Nếu tuyên bố rằng một biểu tượng có thể được hiểu hôm nay như hình ảnh của Nhân Chủ, đó là một đề xuất diễn giải triết học. Nếu tuyên bố rằng người tạo ra biểu tượng từ hàng nghìn năm trước đã chủ ý truyền đạt đầy đủ học thuyết Nhân Chủ, đó là một khẳng định lịch sử cần chứng minh.
Hai phát biểu có thể liên hệ, nhưng không tương đương.
Trong đối thoại với Kim Định, tiêu chuẩn này giúp tránh cả hai thái cực: xem mọi diễn giải biểu tượng là sự thật lịch sử, hoặc cho rằng vì không thể xác nhận ý nghĩa nguyên thủy nên mọi cách diễn giải hiện đại đều vô giá trị.
V. Phép thử đối với những luận điểm của Kim Định
Để đánh giá một luận điểm cụ thể, có thể sử dụng năm câu hỏi.
Một là, Kim Định thực sự viết gì? Cần xác định tác phẩm, ngữ cảnh và lập luận cụ thể, thay vì dựa vào những lời tóm tắt về ông.
Hai là, phát biểu ấy thuộc loại nào? Đó là mô tả một sự kiện, giả thuyết về nguồn gốc, diễn giải biểu tượng hay một luận đề triết học?
Ba là, chứng cứ nào được sử dụng? Nguồn tư liệu có thể xác định xuất xứ không? Có được đối chiếu với các nguồn độc lập không? Có những dữ kiện trái chiều nào cần giải thích?
Bốn là, kết luận có vượt quá chứng cứ không? Một điểm tương đồng văn hóa có đủ để chứng minh quan hệ nguồn gốc? Một truyền thuyết có đủ để xác định niên đại? Một cách đọc có sức thuyết phục có đủ để khẳng định ý nghĩa nguyên thủy?
Năm là, nếu giả thuyết lịch sử không được xác nhận, phần giá trị nào vẫn có thể đứng vững? Một khái niệm triết học có thể được đánh giá độc lập với câu chuyện về nguồn gốc của nó, miễn là các tiền đề lịch sử không bị dùng như bằng chứng bắt buộc cho kết luận triết học.
Phép thử này không nhằm tìm lý do để bác bỏ Kim Định. Nó giúp xác định chính xác điều gì trong công trình của ông có thể được tiếp nhận, điều gì cần điều chỉnh và điều gì phải tạm để ngỏ.
VI. Đối thoại với Kim Định: Nguồn gốc có quyết định giá trị tư tưởng?
Có thể đặt ra một câu hỏi trực tiếp với hướng nghiên cứu của Kim Định: nếu một khái niệm được trình bày như di sản cổ xưa nhưng không thể chứng minh nguồn gốc ấy, liệu khái niệm đó còn giá trị hay không?
Câu trả lời cần phân biệt hai trường hợp.
Nếu giá trị của khái niệm phụ thuộc vào tuyên bố rằng nó là bằng chứng về một nền triết học cổ đại có thật, thì sự thiếu hụt chứng cứ lịch sử làm suy yếu chính tuyên bố đó. Không thể tiếp tục sử dụng nguồn gốc chưa được xác nhận như một sự kiện đã chắc chắn.
Nhưng nếu khái niệm có thể được bảo vệ bằng lập luận độc lập, nó vẫn có thể có giá trị triết học. Một cách diễn giải hiện đại về con người, tự do hoặc trách nhiệm không nhất thiết mất hết ý nghĩa chỉ vì không chứng minh được rằng người Việt cổ đã từng xây dựng chính xác hệ thống ấy.
Điều cần thay đổi khi đó là cách trình bày: từ “khôi phục một hệ thống cổ đã tồn tại nguyên vẹn” sang “xây dựng một triết học hiện đại có đối thoại với di sản văn hóa”.
Sự thay đổi này không nhất thiết làm giảm tham vọng tư tưởng. Trái lại, nó đặt triết học trên một nền tảng trung thực hơn, vì giá trị của hệ thống được bảo vệ bằng lập luận và khả năng giải thích chứ không chỉ bằng uy tín của nguồn gốc được khẳng định.
Đây là điểm mà người viết cho rằng cuộc đối thoại với Kim Định cần đi tới: không phải lựa chọn giữa việc tôn vinh và phủ nhận, mà là phân định giữa di sản lịch sử, cách diễn giải và công việc sáng tạo tư tưởng của hiện tại.
VII. Những câu hỏi nghiên cứu trọng tâm
Chương này tập trung vào sáu câu hỏi:
- Trong từng tác phẩm, Kim Định đưa ra những khẳng định lịch sử nào, và đâu là những diễn giải triết học của ông?
- Những khẳng định về nguồn gốc, niên đại và quan hệ giữa các truyền thống được hỗ trợ bởi những loại chứng cứ nào?
- Kim Định xử lý ra sao các nguồn tư liệu khác biệt hoặc những cách giải thích cạnh tranh?
- Khi diễn giải huyền thoại và biểu tượng, có thể phân biệt ý nghĩa văn hóa hiện nay với ý nghĩa lịch sử có thể xác nhận bằng cách nào?
- Những khái niệm như An Vi và Nhân Chủ có thể được đánh giá độc lập đến mức nào với các giả thuyết về nguồn gốc Việt Nho?
- Cần sửa đổi cách trình bày và phương pháp nghiên cứu ra sao để giữ lại giá trị tư tưởng mà không biến giả thuyết lịch sử thành sự kiện đã được chứng minh?
Đây là các câu hỏi định hướng. Muốn trả lời đầy đủ, cần khảo sát trực tiếp từng tác phẩm của Kim Định và đối chiếu các luận điểm cụ thể với nghiên cứu chuyên ngành. Không nên đưa ra kết luận bao quát về toàn bộ phương pháp của ông chỉ từ một vài ví dụ.
VIII. Kết luận: Xác định đúng tư cách để đánh giá đúng giá trị
Kim Định không nên chỉ được nhìn qua một danh xưng duy nhất. Trong các công trình của ông có những nỗ lực giải thích văn hóa, những giả thuyết về nguồn gốc tư tưởng và những kiến tạo triết học. Mỗi thành phần cần được đánh giá theo tiêu chuẩn tương ứng.
Khi ông đưa ra khẳng định lịch sử, cần kiểm tra chứng cứ. Khi ông giải thích biểu tượng, cần xem xét tính hợp lý và bối cảnh văn hóa. Khi ông xây dựng triết học, cần đánh giá khái niệm, lập luận, tính nhất quán và khả năng đối thoại với những tư tưởng khác.
Không thể lấy sức hấp dẫn triết học làm bằng chứng cho một niên đại chưa được xác nhận. Cũng không nên dùng một điểm yếu về lịch sử để kết luận rằng mọi suy tư triết học của tác giả đều không đáng xem xét.
Đối với dự án nghiên cứu này, nguyên tắc quan trọng là không biến lòng tự hào văn hóa thành tiêu chuẩn xác nhận lịch sử, và không biến sự hoài nghi lịch sử thành lý do phủ nhận khả năng sáng tạo triết học.
Một nền văn hóa trưởng thành có thể nhìn thẳng vào những điều chưa biết về quá khứ mà không mất đi lòng tự trọng. Một truyền thống tư tưởng có sức sống có thể tiếp nhận phê bình, điều chỉnh những khẳng định thiếu căn cứ và tiếp tục phát triển những ý tưởng còn giá trị.
Từ đây, vấn đề tiếp theo là xem xét cụ thể hơn phương pháp diễn giải của Kim Định: khi ông đọc kinh điển, huyền thoại và biểu tượng trong cùng một hệ thống, đâu là sức mạnh của cách tiếp cận ấy, và đâu là nguy cơ khiến những tương đồng trở thành kết luận vượt quá chứng cứ?
Đó là nội dung của chương tiếp theo: Giải mã biểu tượng và nguy cơ diễn giải ngược lịch sử.
Hoàng Phong Nhã
Posted in: ĐỐI THOẠI VỚI KIM ĐỊNH
0 comments:
Post a Comment