1:13 AM
Hoàng Phong Nhã
ĐỐI THOẠI VỚI KIM ĐỊNH
CHƯƠNG XXXI
LÀNG XÃ VIỆT NAM
THIẾT CHẾ LỊCH SỬ, KHÔNG GIAN VĂN HÓA VÀ CÂU HỎI VỀ VIỆT NHO
Làng xã Việt Nam là một thiết chế lịch sử quan trọng, nơi các quan hệ sản xuất, quản lý cộng đồng, tín ngưỡng và tập quán được hình thành, duy trì và biến đổi qua nhiều thời kỳ. Nghiên cứu làng xã có thể giúp làm sáng tỏ những nền tảng văn hóa của người Việt, nhưng không thể tự nó chứng minh rằng một hệ thống triết học Việt Nho hoàn chỉnh đã tồn tại từ thời cổ đại.
Trong cuộc đối thoại với Kim Định, cần phân biệt ba vấn đề: lịch sử thực tế của làng xã; cách Kim Định tìm kiếm căn tính Việt qua văn hóa và biểu tượng; và những diễn giải mới được người nghiên cứu ngày nay xây dựng từ kinh nghiệm cộng đồng. Ba vấn đề có thể liên hệ với nhau, nhưng không được nhập làm một.
I. Phạm vi lịch sử: Đang nghiên cứu làng xã Việt Nam thời nào?
“Làng xã Việt Nam” không phải một thực thể bất biến. Khái niệm này có thể chỉ cộng đồng cư trú, một đơn vị tổ chức sản xuất, một cộng đồng tín ngưỡng hoặc một thiết chế hành chính – xã hội. Các chức năng ấy có thể cùng tồn tại, nhưng không phải lúc nào cũng trùng khớp.
Để tránh khái quát vượt quá chứng cứ, chương này tập trung vào lịch sử làng xã của người Việt, chủ yếu trong không gian đồng bằng Bắc Bộ và trong những thời kỳ có thể tiếp cận qua tư liệu lịch sử, đồng thời chỉ ra rằng không thể lấy trường hợp này đại diện cho mọi cộng đồng cư trú trên lãnh thổ Việt Nam.
Phạm vi khảo sát được xác định như sau:
Thứ nhất, thời kỳ trước khi hình thành hệ thống tư liệu thành văn tương đối phong phú. Những cộng đồng cư trú và sản xuất đã tồn tại từ rất sớm, nhưng không thể mặc nhiên đồng nhất các cộng đồng tiền sử với làng xã truyền thống được ghi nhận trong những thời kỳ sau. Muốn xác định sự liên tục giữa chúng, cần có chứng cứ khảo cổ học, nhân học và lịch sử phù hợp.
Thứ hai, thời kỳ quân chủ, đặc biệt từ khi hệ thống hành chính và các nguồn tư liệu về làng xã trở nên rõ nét hơn. Đây là phạm vi thuận lợi hơn để khảo sát quan hệ giữa cộng đồng địa phương với nhà nước, nghĩa vụ thuế khóa, ruộng đất, hương ước, tín ngưỡng và các thiết chế quản lý. Tuy nhiên, từng loại tư liệu chỉ phản ánh một khía cạnh và một thời điểm nhất định; không thể suy rộng một quy định ở một địa phương thành đặc điểm chung của mọi làng Việt.
Thứ ba, thời kỳ thuộc địa và hiện đại. Những thay đổi trong quản lý hành chính, sở hữu đất đai, kinh tế, giáo dục và di cư đã làm biến đổi nhiều quan hệ cộng đồng. Làng xã hiện đại vừa có những yếu tố kế thừa, vừa có những cấu trúc mới. Vì vậy, không thể lấy hình ảnh làng xã được ghi chép ở một thời kỳ rồi coi đó là nguyên trạng của một truyền thống kéo dài hàng nghìn năm.
Trong phạm vi chương này, trọng tâm là quá trình hình thành và biến đổi của làng xã truyền thống, đặc biệt trong thời kỳ quân chủ; các thời kỳ sớm hơn được xem là vấn đề cần truy nguyên, còn thời kỳ hiện đại là cơ sở để bàn về khả năng kế thừa.
Cần nhấn mạnh rằng đây là giới hạn nghiên cứu của chương, không phải khẳng định rằng làng xã Việt Nam chỉ hình thành trong thời kỳ quân chủ. Cộng đồng cư trú và sản xuất có lịch sử lâu đời hơn; điều cần xác định là từ thời điểm nào, với loại tư liệu nào, chúng ta có thể gọi một cấu trúc cụ thể là thiết chế làng xã theo nghĩa lịch sử.
II. Những gì tư liệu lịch sử có thể cho biết
Làng xã truyền thống không chỉ là nơi cư trú. Trong những điều kiện lịch sử nhất định, làng còn là không gian tổ chức sản xuất, phối hợp công việc chung, duy trì quan hệ thân tộc, thực hành tín ngưỡng và điều chỉnh một số quan hệ nội bộ.
Tuy nhiên, mức độ tự quản, quyền quyết định và quan hệ với chính quyền thay đổi theo thời kỳ, địa phương và điều kiện kinh tế – xã hội. Không nên xem làng xã như một cộng đồng hoàn toàn độc lập với nhà nước, cũng không nên giả định rằng mọi hoạt động của làng đều do chính quyền trung ương kiểm soát trực tiếp.
Việc nghiên cứu cần dựa vào nhiều loại nguồn:
- Văn bản hành chính và địa bạ: giúp khảo sát quản lý, ruộng đất và nghĩa vụ của cộng đồng.
- Hương ước và quy định địa phương: cho biết những chuẩn mực được ghi nhận, nhưng không tự chứng minh rằng mọi thành viên đều tuân thủ.
- Văn bia, gia phả và tài liệu dòng họ: phản ánh ký ức, quan hệ xã hội và cách cộng đồng trình bày nguồn gốc của mình; các tuyên bố về niên đại và huyết thống cần được đối chiếu.
- Tư liệu khảo cổ và nghiên cứu dân tộc học: có thể góp phần làm sáng tỏ đời sống vật chất, tổ chức cư trú và sự biến đổi văn hóa, nhưng không thể thay thế lẫn nhau.
Từ những nguồn ấy, có thể nghiên cứu cách cộng đồng phân phối nguồn lực, thực hiện nghĩa vụ, duy trì tín ngưỡng và giải quyết bất đồng. Nhưng muốn khẳng định một tập quán bắt nguồn từ thời tiền sử hoặc từ một hệ thống triết học cụ thể, phải có bằng chứng tương xứng.
Một truyền thuyết về thành hoàng có thể là tư liệu quý để tìm hiểu ký ức và đời sống tinh thần của làng. Tuy nhiên, ý nghĩa văn hóa của truyền thuyết không tự động xác nhận tính chính xác lịch sử của toàn bộ câu chuyện.
Sự phân biệt này không làm giảm giá trị của truyền thống. Nó giúp xác định đúng loại giá trị mà tư liệu có thể chứng minh.
III. Kim Định và việc tìm kiếm căn tính Việt
Trong công trình tư tưởng của mình, Kim Định tìm cách nhận diện một nền tảng văn hóa và tư tưởng Việt Nam mà ông gọi là Việt Nho. Ông quan tâm đến huyền thoại, biểu tượng, phong tục và các hình thức văn hóa, chứ không chỉ giới hạn việc tìm hiểu tư tưởng trong những văn bản kinh điển.
Cách tiếp cận ấy đặt ra một vấn đề đáng chú ý: liệu đời sống văn hóa và kinh nghiệm cộng đồng có thể lưu giữ những quan niệm về con người, gia đình, tổ tiên và trật tự xã hội mà văn bản chính thống không phản ánh đầy đủ hay không?
Câu hỏi này có giá trị nghiên cứu. Tuy nhiên, khi bàn riêng về làng xã, cần thận trọng trong việc quy thuộc những luận điểm cụ thể cho Kim Định.
Trong phạm vi chương này, không mặc nhiên xem mọi nhận định về làng xã, tự quản cộng đồng hay quan hệ giữa cá nhân và tập thể là quan điểm trực tiếp của Kim Định. Những nhận định như vậy chỉ nên được quy thuộc cho ông khi có thể đối chiếu với tác phẩm và đoạn văn cụ thể. Nếu chưa có căn cứ trực tiếp, chúng phải được trình bày như vấn đề nghiên cứu hoặc cách diễn giải của người viết.
Sự phân biệt này đặc biệt quan trọng vì có ba cấp độ khác nhau:
- Quan điểm của Kim Định: những luận điểm có thể xác định từ tác phẩm của ông, được trình bày trong ngữ cảnh và bằng lập luận của chính ông.
- Đánh giá lịch sử về các luận điểm ấy: việc đối chiếu với tư liệu, nghiên cứu lịch sử tư tưởng, khảo cổ học, ngôn ngữ học và các ngành liên quan.
- Diễn giải và phát triển hiện nay: những cách vận dụng kinh nghiệm văn hóa Việt để suy nghĩ về phẩm giá con người, tự chủ cộng đồng, quản trị và trách nhiệm xã hội.
Cấp độ thứ ba có thể tiếp nối cảm hứng của Kim Định, nhưng không vì thế mà trở thành lời khẳng định của ông. Tương tự, một ý tưởng hiện đại có giá trị cũng không chứng minh rằng nó đã tồn tại nguyên vẹn trong một hệ thống tư tưởng cổ đại.
IV. Từ văn hóa làng xã đến giả thuyết Việt Nho
Có thể đặt ra giả thuyết rằng một số phong tục, tín ngưỡng và quan hệ cộng đồng phản ánh những kinh nghiệm văn hóa lâu dài của người Việt. Nhưng cần phân biệt giả thuyết này với kết luận rằng các đặc điểm ấy bắt nguồn từ một hệ thống Việt Nho hoàn chỉnh có trước những truyền thống tư tưởng khác.
Muốn kiểm tra kết luận thứ hai, cần trả lời ít nhất ba vấn đề.
Một là, những tập quán hoặc biểu tượng được viện dẫn xuất hiện từ khi nào? Chứng cứ sớm nhất hiện có là gì, và khoảng cách giữa chứng cứ đó với thời kỳ được giả định ra sao?
Hai là, những yếu tố ấy có quan hệ lịch sử liên tục hay đã trải qua quá trình tiếp biến, tái diễn giải và biến đổi? Những điểm tương đồng có thể do truyền lưu văn hóa, giao lưu giữa các cộng đồng hoặc do những nhu cầu xã hội tương tự tạo ra hay không?
Ba là, cách giải thích theo Việt Nho có ưu thế gì so với những cách giải thích khác? Nó giúp giải thích được những dữ kiện nào, và có dữ kiện nào không phù hợp với nó?
Nếu chưa giải quyết được các câu hỏi ấy, Việt Nho vẫn có thể được nghiên cứu như một cách kiến tạo và diễn giải triết học về căn tính Việt. Nhưng không nên trình bày cách diễn giải ấy như một kết luận lịch sử đã được xác nhận.
Ngược lại, nếu một giả thuyết về nguồn gốc chưa được chứng minh, điều đó cũng không đồng nghĩa với việc mọi suy tư triết học phát triển từ giả thuyết ấy đều vô giá trị. Giá trị triết học và tính xác thực lịch sử là hai vấn đề liên quan nhưng có tiêu chuẩn đánh giá riêng.
V. Làng xã không chỉ có hòa hợp
Một cách nhìn lý tưởng hóa thường nhấn mạnh tình làng nghĩa xóm, sự tương trợ và khả năng tự tổ chức của cộng đồng. Những đặc điểm này đáng được nghiên cứu, nhưng không nên che khuất các quan hệ quyền lực và bất bình đẳng.
Cộng đồng có thể giúp thành viên chia sẻ nguồn lực, hỗ trợ nhau trong sản xuất và ứng phó với thiên tai. Nhưng sức ép dư luận, vị thế của các nhóm có quyền lực, định kiến xã hội và những chuẩn mực bất bình đẳng cũng có thể hạn chế lựa chọn của cá nhân.
Vì vậy, không thể chỉ hỏi làng xã có gắn kết hay không. Cần hỏi sự gắn kết được tạo ra bằng cách nào, ai có quyền định ra chuẩn mực, ai được hưởng lợi và ai phải chịu thiệt thòi.
Đây là diễn giải và đánh giá của người viết từ góc nhìn hiện nay, không phải kết luận có thể mặc nhiên quy cho Kim Định.
Từ góc nhìn đó, kinh nghiệm làng xã có thể gợi mở ba vấn đề: giá trị của hợp tác cộng đồng; giới hạn của quyền lực tập thể; và nhu cầu bảo vệ những người bất đồng hoặc yếu thế.
Một cộng đồng tốt không chỉ là cộng đồng duy trì được sự thống nhất, mà còn là cộng đồng có khả năng tự điều chỉnh khi tập quán gây tổn hại đến thành viên.
VI. Từ kinh nghiệm cộng đồng đến Nhân Chủ: Một hướng phát triển hiện nay
Kinh nghiệm làng xã có thể trở thành điểm xuất phát để suy nghĩ về quan hệ giữa cá nhân và cộng đồng. Nhưng việc xây dựng một quan niệm hiện đại về Nhân Chủ từ kinh nghiệm ấy là công việc lý luận của người nghiên cứu hiện nay, không phải bằng chứng rằng làng xã truyền thống đã có sẵn một học thuyết Nhân Chủ hoàn chỉnh.
Con người trưởng thành trong các quan hệ xã hội. Gia đình, láng giềng và cộng đồng có thể cung cấp tri thức, sự hỗ trợ và cảm giác thuộc về. Tuy nhiên, sự phụ thuộc vào quan hệ cộng đồng không có nghĩa cá nhân phải từ bỏ quyền phán đoán hoặc mọi khả năng lựa chọn.
Từ đây, người viết đề xuất một nguyên tắc: gắn kết cộng đồng phải đi cùng phẩm giá cá nhân; nghĩa vụ với tập thể phải đi cùng trách nhiệm của người nắm quyền; và truyền thống phải có khả năng được xem xét lại bằng lý lẽ cùng chứng cứ.
Nguyên tắc này có thể đối thoại với mối quan tâm của Kim Định về con người và văn hóa, nhưng cần được lập luận độc lập bằng các khái niệm đạo đức và chính trị phù hợp. Không nên dùng một phong tục cổ để chứng minh trực tiếp cho một chuẩn mực hiện đại nếu chưa làm rõ bước suy luận ở giữa.
Giá trị của việc nghiên cứu làng xã không nằm ở việc chứng minh mọi ý tưởng hiện đại đã có từ xa xưa. Giá trị ấy nằm ở khả năng hiểu rõ kinh nghiệm lịch sử, nhận diện những điều đáng kế thừa và chủ động sửa đổi những điều không còn phù hợp.
VII. Sáu câu hỏi nghiên cứu trọng tâm
Để tránh dàn trải, chương này tập trung vào sáu câu hỏi:
- Làng xã Việt Nam đã hình thành và biến đổi như thế nào trong những thời kỳ có tư liệu lịch sử đáng tin cậy?
- Những đặc điểm nào của làng xã có thể được xác nhận bằng tư liệu, và những đặc điểm nào chủ yếu thuộc về ký ức hoặc diễn giải văn hóa?
- Kim Định thực sự đã lập luận như thế nào về Việt Nho và căn tính Việt; những nhận định nào có thể trực tiếp đối chiếu với tác phẩm của ông?
- Có đủ chứng cứ độc lập để nối những đặc điểm văn hóa làng xã với một hệ thống Việt Nho cổ đại hay không?
- Những giá trị và giới hạn nào của kinh nghiệm làng xã có thể được nhận diện khi xem xét quan hệ giữa cá nhân và cộng đồng?
- Có thể vận dụng những kinh nghiệm đáng kế thừa ấy vào đời sống hiện đại mà không lý tưởng hóa quá khứ hoặc làm suy giảm quyền của cá nhân hay không?
Sáu câu hỏi tạo thành một trình tự nghiên cứu: xác định lịch sử, kiểm tra tư liệu, làm rõ quan điểm của Kim Định, đánh giá giả thuyết nguồn gốc, phân tích ý nghĩa triết học và xem xét khả năng vận dụng hiện nay.
VIII. Kết luận: Không đồng nhất truyền thống với cách diễn giải truyền thống
Làng xã Việt Nam là một đối tượng quan trọng để nghiên cứu lịch sử tổ chức cộng đồng và đời sống văn hóa. Nhưng làng xã không phải một cấu trúc bất biến, cũng không thể đại diện cho mọi vùng miền hoặc mọi thời kỳ của lịch sử Việt Nam.
Kim Định có đóng góp ở việc mở rộng câu hỏi về căn tính Việt sang các biểu tượng, phong tục và kinh nghiệm văn hóa. Tuy nhiên, từng luận điểm cụ thể của ông cần được xác định từ tác phẩm, sau đó mới đối chiếu với chứng cứ lịch sử và đánh giá về mặt triết học. Không nên biến những diễn giải mới của người viết thành quan điểm của Kim Định, cũng không nên lấy giá trị của một diễn giải hiện đại làm bằng chứng cho nguồn gốc cổ đại.
Cần giữ vững ba phân biệt: làng xã trong lịch sử không đồng nhất với hình ảnh làng xã trong ký ức; Việt Nho như một cách diễn giải triết học không đồng nhất với một hệ thống cổ đại đã được chứng minh; và việc kế thừa văn hóa hiện nay không đòi hỏi phải phục hồi nguyên trạng quá khứ.
Từ đó, câu hỏi nghiên cứu không còn là làm thế nào để buộc mọi dữ kiện làng xã xác nhận một luận thuyết có sẵn. Câu hỏi đúng hơn là: những dữ kiện ấy cho phép chúng ta kết luận đến đâu, cách diễn giải nào giải thích chúng thuyết phục nhất, và kinh nghiệm nào có thể giúp con người hôm nay xây dựng cộng đồng công bằng hơn?
Chương tiếp theo sẽ đi sâu vào một vấn đề phương pháp có liên quan trực tiếp: Kim Định có phải là sử gia không? Câu trả lời cần dựa vào cách ông sử dụng tư liệu, lập luận về nguồn gốc và phân biệt — hoặc chưa phân biệt đầy đủ — giữa lịch sử, huyền sử và kiến tạo triết học.
Hoàng Phong Nhã
Posted in: ĐỐI THOẠI VỚI KIM ĐỊNH
0 comments:
Post a Comment