ĐỐI THOẠI VỚI TỰ ĐỨC
Từ một vị vua Nho học đến bài toán mất nước, cải cách và trách nhiệm của triều Nguyễn
CHƯƠNG I
TỰ ĐỨC: CON NGƯỜI, THỜI ĐẠI VÀ NGÔI VỊ
1. Một đứa trẻ sinh ra trong cung đình
Ngày 22 tháng 9 năm 1829, tại Huế, Nguyễn Phúc Hồng Nhậm ra đời, là con của Hoàng đế Thiệu Trị và bà Phạm Thị Hằng, về sau là Hoàng thái hậu Từ Dụ. Đứa trẻ ấy không biết rằng mình sẽ trở thành vị hoàng đế trị vì lâu nhất của triều Nguyễn. Ông càng không thể biết rằng triều đại của mình sẽ kéo dài từ một Đại Nam còn giữ chủ quyền đến năm 1883, khi quyền lực của Pháp đã được áp đặt lên phần lớn lãnh thổ Việt Nam.
Nhìn từ năm 1883 trở ngược về năm 1829, người ta rất dễ dựng nên một đường thẳng tưởng như tất yếu sinh ra → lên ngôi → bảo thủ → chống phương Tây → chiến tranh → nhượng bộ → mất nước.
Nhưng lịch sử không vận hành theo đường thẳng ấy.
Năm 1829, không có lý do gì một đứa trẻ trong hoàng cung phải biết rằng hơn nửa thế kỷ sau Pháp sẽ áp đặt chế độ bảo hộ lên Việt Nam.
Muốn hiểu Tự Đức, trước hết phải đặt ông vào thế giới đã tạo nên ông, nhưng ở đây cần sửa một giả định rất quan trọng. Không thể nói Tự Đức chỉ được đào tạo trong Nho học và vì thế không biết phương Tây. Đó là một cách giải thích quá đơn giản. Bởi trước khi Tự Đức ra đời, người Việt đã có nhiều thế kỷ tiếp xúc với thương nhân, giáo sĩ và các lực lượng hàng hải châu Âu.
Từ thế kỷ XVI–XVII, các thương nhân và giáo sĩ châu Âu đã xuất hiện trong không gian Việt Nam. Hội An trở thành một trung tâm giao thương quốc tế, trong đó có người Bồ Đào Nha, Nhật Bản, Trung Hoa và các cộng đồng khác; các giáo sĩ Dòng Tên bắt đầu hoạt động có tổ chức tại Đàng Trong từ năm 1615. Đàng Ngoài cũng có các mối tiếp xúc thương mại và ngoại giao với người Anh và các công ty thương mại châu Âu.
Vì vậy, vấn đề của Đại Nam ở thế kỷ XIX không thể được đặt đơn giản là“Việt Nam có biết phương Tây hay không?”, Mà phải sâu hơn Việt Nam đã biết phương Tây đến đâu, đã tiếp nhận những gì, và tại sao sự tiếp xúc kéo dài nhiều thế kỷ ấy chưa chuyển thành một năng lực đổi mới quốc gia có tính hệ thống? Đó mới là điểm xuất phát đúng để nghiên cứu Tự Đức.
2. Từ Nguyễn Phúc Hồng Nhậm đến Tự Đức
Tự Đức được nuôi dưỡng trong môi trường cung đình, nơi Nho học là nền tảng quan trọng của giáo dục và chính trị. Điều đó không có nghĩa ông chỉ biết kinh điển mà không biết thế giới bên ngoài. Một vị vua Nho học thế kỷ XIX phải học lịch sử, kinh điển, văn chương, đạo trị nước, chế độ chính trị và những bài học hưng vong của các triều đại.
Nhưng thế giới tri thức của ông không chỉ được tạo nên bởi sách vở. Ông còn kế thừa một triều đại đã có lịch sử tiếp xúc với thế giới bên ngoài. Đó là một điểm cần nhấn mạnh. Từ thời các chúa Nguyễn, Việt Nam đã tham gia những mạng lưới thương mại biển rộng lớn. Hội An từng là một không gian giao thương quốc tế; người nước ngoài cư trú, buôn bán và giao tiếp với người Việt. Các giáo sĩ châu Âu học tiếng Việt, viết về xã hội Việt Nam và tham gia vào những mạng lưới giao tiếp xuyên văn hóa. Đến cuối thế kỷ XVIII, mối quan hệ ấy còn bước sang một cấp độ khác.
Trong quá trình Nguyễn Ánh xây dựng lực lượng, kỹ thuật quân sự phương Tây được tiếp nhận và thích nghi. Nghiên cứu của Frédéric Mantienne cho thấy các vua Nguyễn đầu triều có sự quan tâm đáng kể đến công nghệ quân sự nước ngoài và đã có quá trình tiếp nhận, cải biến những kỹ thuật ấy.
Gia Long cũng quan tâm đến các trường học, phong tục và kỹ thuật của Pháp; ông sử dụng người Pháp trong một số lĩnh vực, trong đó có y học và kỹ thuật. Một nghiên cứu gần đây về nhà Nguyễn còn cho thấy triều đình đã tiếp nhận một số phương pháp y học phương Tây và dưới thời Minh Mạng từng tổ chức việc học và phổ biến kỹ thuật tiêm chủng. Như vậy, khi Tự Đức trưởng thành, ông không đứng trước một thế giới hoàn toàn xa lạ. Ông kế thừa một lịch sử tiếp xúc đã có từ lâu.
3. Một quốc gia có thể tiếp xúc với thế giới mà vẫn không học được thế giới
Đây có thể là một trong những câu hỏi quan trọng nhất của cuốn sách. Tiếp xúc không đồng nghĩa với học hỏi. Học hỏi cũng chưa chắc đồng nghĩa với chuyển hóa. Có thể phân biệt ít nhất năm cấp độ:
Gặp gỡ→ Giao thương→ Trao đổi văn hóa và tri thức→ Tiếp nhận kỹ thuật→ Xây dựng thể chế có khả năng liên tục học hỏi và đổi mới.Việt Nam đã trải qua nhiều cấp độ đầu. Nhưng vấn đề lịch sử nằm ở cấp độ cuối.Một triều đình có thể mua súng mà không xây dựng được nền công nghiệp chế tạo súng, sử dụng tàu phương Tây mà không xây dựng được một hệ thống công nghiệp hàng hải hiện đại.,tiếp xúc với bác sĩ phương Tây mà không xây dựng được một nền y học khoa học hiện đại, gặp giáo sĩ và thương nhân châu Âu mà không hình thành được một cơ chế dịch thuật và phổ biến tri thức khoa học quy mô lớn, cử người đi nước ngoài mà không biến mỗi chuyến đi thành một chương trình học tập quốc gia.
Đây là sự khác biệt giữa biết một điều và xây dựng được một hệ thống có khả năng biến điều đã biết thành năng lực quốc gia.
4. Vì vậy, không nên đặt “Nho học” đối lập đơn giản với “phương Tây”
Nếu nói Nho học làm Tự Đức không hiểu phương Tây, thì chúng ta đã biến một vấn đề lịch sử phức tạp thành một công thức. Nho học là nền tảng của thế giới chính trị mà Tự Đức được đào tạo. Nhưng một người được đào tạo Nho học vẫn có thể tiếp nhận thông tin mới.
Vấn đề cần nghiên cứu là Thông tin ấy được giải thích như thế nào? Được đặt vào hệ thống tri thức nào? Được chuyển thành chính sách ra sao? và cơ chế nào quyết định thứ gì được tiếp nhận, thứ gì bị loại bỏ? Đây mới là nơi cần tìm nguyên nhân của sự trì trệ.
Nói cách khác không phải cứ Nho học thì tất yếu chống lại tri thức phương Tây, và cũng không thể nói cứ tiếp xúc với phương Tây thì tất yếu hiện đại hóa. Lịch sử không vận hành theo hai công thức ấy.
5. Tự Đức không bước lên ngai vàng trong một triều đại trống rỗng
Tự Đức không xây dựng nhà Nguyễn từ đầu. Ông kế thừa một nhà nước được Gia Long thiết lập từ năm 1802 và được Minh Mạng tiếp tục củng cố. Đến thời Thiệu Trị, nhà nước ấy đã có một hệ thống hành chính, khoa cử, tài chính, quân sự và nghi lễ tương đối hoàn chỉnh.
Các nghiên cứu gần đây về triều Nguyễn cũng đang đặt lại nhiều cách nhìn cũ vốn xem thế kỷ XIX chủ yếu như phần mở đầu của thời kỳ thuộc địa. Nghiên cứu về giới tinh hoa chính trị Nguyễn cho thấy cấu trúc xã hội và đội ngũ quan lại phức tạp hơn những hình ảnh đơn giản trước đây; nghiên cứu về tri thức giữa thế kỷ XIX cũng cho thấy giới sĩ phu Nguyễn không chỉ thụ động tiếp nhận một “mô hình Trung Hoa” mà còn chủ động tạo ra tri thức phục vụ những nhu cầu cụ thể của nhà nước và xã hội.
Vì vậy, không thể nói “Tự Đức kế thừa một đất nước yếu kém nên thất bại là điều tất yếu.” Nhưng cũng không thể nói “Tự Đức kế thừa một nhà nước mạnh, vì vậy chỉ cần quyết tâm là có thể giữ nước.”Cả hai đều đơn giản.
Đại Nam có năng lực nhà nước, nhưng năng lực nhà nước trong một môi trường lịch sử nhất định không đồng nghĩa với khả năng thích ứng với mọi loại khủng hoảng.
6. Năng lực nhà nước không đồng nghĩa với năng lực thích ứng
Đây là một phân biệt cần giữ xuyên suốt cuốn sách. Một nhà nước có thể rất hiệu quả trong việc thu thuế, tổ chức khoa cử, bổ nhiệm quan lại, quản lý dân cư, điều động quân đội, duy trì trật tự, và xử lý những vấn đề mà hệ thống đã quen thuộc.
Nhưng khi xuất hiện tàu chiến chạy bằng hơi nước, pháo binh hiện đại, thương mại toàn cầu, công nghiệp cơ khí,tài chính quốc tế,ngoại giao thường trực,chiến tranh viễn chinh, và những nhà nước có khả năng huy động cả công nghiệp lẫn tài chính cho chiến tranh, thì một bộ máy được thiết kế cho thế giới cũ có thể không còn đủ.
Điều này không có nghĩa bộ máy ấy vô dụng, nó có nghĩa một hệ thống có thể mạnh trong việc duy trì chính nó nhưng yếu trong việc tự biến đổi. Đó là một giả thuyết lịch sử cần được kiểm chứng qua các chương sau.
7. Cuộc kế vị và vấn đề Hồng Bảo
Khi Thiệu Trị qua đời năm 1847, vấn đề kế vị không đơn thuần là một thủ tục gia đình. Hồng Nhậm lên ngôi với niên hiệu Tự Đức, trong khi người anh Hồng Bảo là một nhân vật quan trọng trong vấn đề kế vị, nhưng cần tránh hai kết luận có sẵn “Hồng Bảo là con trưởng nên đáng lẽ phải làm vua.” hoặc “Thiệu Trị chọn Tự Đức nên đó là lựa chọn đúng.” Tư liệu cần được đặt trước kết luận.
Điều cần xác định là việc lựa chọn người kế vị tạo ra một vấn đề chính trị trong hoàng tộc và triều đình; cuộc nổi dậy liên quan đến Hồng Bảo sau đó cho thấy vấn đề kế vị có thể chuyển từ quan hệ gia đình thành vấn đề chính trị. Tự Đức vì thế không bước lên ngai vàng trong một không gian hoàn toàn không có tranh chấp.
8. Tự Đức: quyền lực lớn nhưng quyền lực không tự biến thành năng lực. Trong cách nhìn hiện đại, người ta dễ hình dung hoàng đế phong kiến là người có thể muốn gì làm nấy, nhưng một quyết định của hoàng đế vẫn phải đi qua quan lại → bộ máy → ngân sách → quân đội → địa phương → thông tin → thực thi. Một đạo dụ không tự biến thành một cuộc cải cách. Một ý tưởng không tự biến thành một nền công nghiệp. Một mệnh lệnh không tự biến thành một đội quân hiện đại.
Vì vậy cần phân biệt quyền lực chính trị với năng lực nhà nước. Tự Đức đứng ở đỉnh của hệ thống và có quyền lực rất lớn, nhưng câu hỏi của chúng ta là Ông có khả năng chuyển quyền lực ấy thành một năng lực học hỏi, thích ứng và tái tổ chức quốc gia hay không?
9. Một vị vua có học không đồng nghĩa với một hệ thống có khả năng đổi mới
Tự Đức nổi tiếng về học vấn, văn chương và khả năng làm thơ, nhưng không nên từ đó suy ra ông là một nhà cải cách, ngược lại, cũng không nên từ việc ông không tiến hành một cuộc cải cách theo mô hình Nhật Bản mà kết luận ông thiếu trí tuệ.
Câu hỏi đúng hơn là hệ thống tri thức mà Tự Đức sở hữu giúp ông nhìn thấy cuộc khủng hoảng đến mức nào? Tiếp nữa khi ông nhìn thấy vấn đề, hệ thống chính trị có cho phép ông sửa chữa nó đến đâu?Đây là hai câu hỏi khác nhau.
Một người có thể có rất nhiều tri thức nhưng thiếu một cơ chế biến tri thức thành chính sách.Một triều đình có thể có nhiều người tài nhưng thiếu cơ chế tập hợp, tranh luận, thử nghiệm và sửa sai.Một nhà nước có thể có thông tin nhưng không có năng lực xử lý thông tin.
10. Tự Đức không phải người đầu tiên đối diện với phương Tây
Đây là điểm phải sửa căn bản trong cách viết về ông. Trước Tự Đức đã có thương nhân châu Âu; có giáo sĩ; có các cộng đồng người nước ngoài; có Hội An và Phố Hiến trong những mạng lưới thương mại quốc tế; có giao tiếp ngoại giao; có người Việt tiếp xúc trực tiếp với châu Âu; có những kỹ thuật phương Tây được sử dụng;có kinh nghiệm quân sự; có người phương Tây làm việc tại triều đình Nguyễn;và nhà Nguyễn đã từng chủ động tiếp nhận một số kiến thức và kỹ thuật.
Nghiên cứu về quan hệ Anh–Việt thế kỷ XVII dựa trên tư liệu của Công ty Đông Ấn Anh còn cho thấy những tiếp xúc thương mại và ngoại giao giữa Anh với Đàng Ngoài và Đàng Trong đã bắt đầu từ thế kỷ XVII.
Vậy nên1858 không phải là ngày Việt Nam lần đầu tiên gặp phương Tây. 1858 là thời điểm một kiểu quan hệ khác xuất hiện với quy mô và sức ép hoàn toàn khác tiếp xúc thương mại và truyền giáo chuyển sang chiến tranh viễn chinh và cưỡng ép chủ quyền. Đó là một bước ngoặt.
11. Gia Long và di sản phương Tây
Gia Long là trường hợp đặc biệt cần nghiên cứu kỹ. Ông không phải một vị vua “không biết phương Tây”. Trong quá trình xây dựng lực lượng, ông đã sử dụng những người châu Âu và tiếp nhận kỹ thuật quân sự phương Tây. Nghiên cứu của Mantienne cho thấy việc chuyển giao và thích nghi công nghệ quân sự phương Tây đã đóng một vai trò đáng kể trong lịch sử quân sự của nhà Nguyễn cuối thế kỷ XVIII và đầu thế kỷ XIX.
Trong lĩnh vực y tế, các nghiên cứu mới cũng cho thấy Gia Long quan tâm đến y học phương Tây; triều đình tiếp xúc với bác sĩ người Pháp và dưới thời Minh Mạng tiếp tục tiếp nhận kỹ thuật tiêm chủng.
Điều này tạo ra một câu hỏi rất đáng chú ý, nếu triều Nguyễn từng tiếp nhận kỹ thuật phương Tây khi cần thiết, tại sao quá trình tiếp nhận ấy không phát triển thành một chương trình hiện đại hóa có hệ thống? Câu hỏi này không thể trả lời bằng một chữ “bảo thủ”.
12. Từ tiếp nhận kỹ thuật đến xây dựng năng lực quốc gia
Có thể hình dung vấn đề bằng một chuỗi:
Tiếp xúc→ Nhận biết→ Tiếp nhận→ Thử nghiệm→ Đào tạo→ Thể chế hóa→ Nhân rộng→ Tạo ra năng lực mới. Nếu quá trình chỉ dừng ở tiếp xúc → tiếp nhận một phần → sử dụng trong trường hợp cụ thể thì quốc gia vẫn có thể tồn tại trong một thời gian. Nhưng khi thế giới thay đổi với tốc độ ngày càng nhanh, quốc gia cần một hệ thống có khả năng học → thử → sai → sửa → nhân rộng → đổi mới tiếp tục. Đây có thể là một trong những điểm nghẽn quan trọng của Đại Nam.
Nhưng tôi nhấn mạnh đây là giả thuyết nghiên cứu, chưa phải phán quyết lịch sử. Các chương sau phải dùng tư liệu để kiểm chứng.
13. Phương Tây không chỉ đến bằng tàu chiến
Một sai lầm khác cũng cần tránh là chỉ nhìn phương Tây qua chiến tranh. Phương Tây đến Việt Nam bằng nhiều con đường thương mại, tôn giáo, ngôn ngữ, kỹ thuật, y học, hàng hải, ngoại giao, sách vở, bản đồ, và sau cùng là quân sự.
Vì vậy, khi Tự Đức đối diện với Pháp, ông không đối diện với một thế lực hoàn toàn mới xuất hiện từ biển. Ông đối diện với một mạng lưới quan hệ đã tích tụ trong nhiều thế hệ nhưng nay chuyển sang một hình thức quyền lực mới. Đây là sự khác biệt rất quan trọng.
14. Chiến tranh Nha phiến: thông tin đã có, nhưng bài học được đọc như thế nào?
Một trong những sự kiện quốc tế quan trọng nhất đối với thế hệ Tự Đức là Chiến tranh Nha phiến.
Trung Quốc, quốc gia có vị trí đặc biệt trong thế giới chính trị mà Đại Nam thuộc về, đã bị Anh đánh bại. Đây là một cảnh báo lớn, nhưng một sự kiện có thể được đọc theo nhiều cách. Một cách đọc Phương Tây nguy hiểm; phải hạn chế tiếp xúc.
Một cách đọc khác Phương Tây đã thay đổi về công nghệ, thương mại, tài chính, quân sự và ngoại giao; nếu không thay đổi, Đại Nam có thể gặp nguy hiểm tương tự. Điều quan trọng không chỉ là “Có biết Chiến tranh Nha phiến hay không?” mà là “Triều đình đã giải thích bài học ấy như thế nào?” Đây sẽ là một câu hỏi chúng ta phải trở lại nhiều lần.
15. Tự Đức và nỗi lo mất trật tự
Không nên giải thích chính sách của Tự Đức đối với phương Tây và Công giáo chỉ bằng chữ “bảo thủ”. Một chính quyền có thể hạn chế một lực lượng bên ngoài vì lo ngại an ninh, lo ngại can thiệp chính trị, lo ngại liên kết giữa cộng đồng tôn giáo và thế lực bên ngoài, bảo vệ trật tự xã hội, bảo vệ chính danh, hoặc vì tin rằng một hệ tư tưởng mới có thể làm suy yếu cấu trúc quốc gia.
Điều đó không tự động chứng minh chính sách ấy đúng, nhưng nó giúp chúng ta hiểu logic bên trong của nó. Vấn đề lịch sử phải đặt thành hai câu hỏi Tự Đức muốn bảo vệ điều gì? và Phương pháp ông sử dụng để bảo vệ điều đó có thực sự làm quốc gia mạnh lên hay không? Hai câu hỏi phải được tách ra.
16. Nghịch lý lớn hơn: biết nhưng không chuyển hóa được
Đây có thể là nghịch lý trung tâm của toàn bộ cuốn sách. Đại Nam không phải một xã hội hoàn toàn không biết thế giới bên ngoài. Ngược lại, lịch sử cho thấy đã có rất nhiều kênh tiếp xúc, Vấn đề là tiếp xúc không tự tạo ra cải cách.Tri thức không tự tạo ra thể chế. Người tài không tự tạo ra cơ chế đổi mới.
Một chuyến đi nước ngoài không tự biến thành chính sách quốc gia. Một khẩu súng phương Tây không tự biến thành nền công nghiệp quốc phòng. Một cuốn sách không tự tạo ra một hệ thống giáo dục mới, và một vị vua có quyền lực lớn không nhất thiết có một bộ máy có khả năng tự cải cách.
Vì vậy, bi kịch của Đại Nam có thể không nằm đơn giản ở “không biết”. Mà có thể nằm sâu hơn ở “biết nhưng không chuyển hóa được cái biết thành năng lực quốc gia đủ lớn, đủ nhanh và đủ liên tục.” Đây là giả thuyết mà Chương II và các chương sau phải kiểm chứng.
17. Tự Đức lên ngôi khi phương Tây đã ở trước cửa
Tự Đức lên ngôi năm 1847, nhưng những va chạm Pháp–Việt đã xảy ra trước đó. Năm 1847, dưới thời Thiệu Trị, một cuộc đụng độ nghiêm trọng xảy ra tại Đà Nẵng, trong đó lực lượng Pháp đánh chìm các tàu chiến Việt Nam. Điều đó có nghĩa:
Tự Đức không bắt đầu từ con số 0. Ông tiếp nhận một triều đình đã có kinh nghiệm đối đầu với phương Tây. Biết một thế lực tồn tại không giống với việc hiểu chính xác quy mô sức mạnh của nó, khả năng huy động nguồn lực của nó, mục tiêu địa chính trị của nó, và tốc độ thay đổi của nó.
Đây là khoảng cách giữa thông tin và nhận thức chiến lược.
18. Từ Tự Đức đến Phạm Phú Thứ, Ngụy Khắc Đản và Nguyễn Trường Tộ
Đến giữa thế kỷ XIX, vấn đề còn rõ hơn. Triều đình không thiếu hoàn toàn những người quan sát thế giới bên ngoài. Có những quan lại đi nước ngoài, những người đọc sách mới, những người tiếp xúc với kỹ thuật mới, những người đề nghị cải cách như Nguyễn Trường Tộ là trường hợp đặc biệt quan trọng, nhưng không nên biến ông thành “người khai sáng duy nhất”. Nghiên cứu của Mark McLeod cho thấy tư tưởng cải cách của Nguyễn Trường Tộ đặt ra một thách thức đáng kể đối với hệ thống quân chủ Nho giáo đương thời, nhưng điều cần nghiên cứu không phải chỉ là “Tự Đức có nghe Nguyễn Trường Tộ hay không? Mà phải hỏi Những đề nghị cải cách nào thực sự được đưa ra? Những đề nghị nào được triều đình xem xét? Có tới tay ngài không ? Đề nghị nào được thực hiện và bị bác bỏ? Vì sao? Ai ủng hộ và phản đối? Giới hạn tài chính, quân sự, xã hội và chính trị nằm ở đâu? Chỉ khi trả lời được những câu hỏi đó, chúng ta mới có thể nói về trách nhiệm của Tự Đức một cách công bằng.
19. Không thể lấy Nhật Bản làm chiếc thước duy nhất
Khi nghiên cứu Tự Đức, rất dễ mắc một lỗi hậu nghiệm nhìn Minh Trị Duy Tân rồi quay lại kết luận rằng Đại Nam chỉ cần làm giống Nhật Bản, nhưng năm 1847, Tự Đức chưa thể biết lịch sử Nhật Bản sẽ diễn ra thế nào sau 1868. Ông không có bản đồ của tương lai. Vì vậy, chúng ta không được đánh giá ông bằng thông tin mà chỉ hậu thế mới có.
Nhưng điều đó cũng không có nghĩa là ông không chịu trách nhiệm. Tiêu chuẩn công bằng hơn là tại mỗi thời điểm, ông biết gì? Ông có những lựa chọn nào? Ông đã chọn gì? Những lựa chọn khác có thực tế hay không? Hậu quả có thể thấy trước đến mức nào? Đó là cách đánh giá trách nhiệm lịch sử mà cuốn sách này cần theo đuổi.
20. Học giả Hưng Quốc đối thoại với Tự Đức
Học giả Hưng Quốc:
Thưa ngài, người đời sau thường nói ngài là một ông vua Nho học nên không hiểu phương Tây.
Tự Đức:
Nếu chỉ vì ta học Nho học mà nói ta không biết phương Tây, thì lời ấy quá dễ dàng.
Học giả Hưng Quốc:
Vậy ngài biết phương Tây đến đâu?
Tự Đức:
Ta biết họ đã đến nước ta từ trước khi ta làm vua. Ta biết người Pháp, người Anh và những người phương Tây khác không phải những người xa lạ hoàn toàn. Ta biết triều đình trước ta đã có giao thiệp với họ. Ta cũng biết chiến tranh ở phương Tây và những biến động ở Trung Hoa.
Học giả Hưng Quốc:
Nhưng biết có phương Tây và hiểu được sự biến đổi của phương Tây có phải là một việc?
Tự Đức im lặng.
Câu hỏi ấy có lẽ không chỉ dành cho một vị vua, nó dành cho cả một triều đại. Bởi vấn đề của một quốc gia không chỉ là có biết thế giới thay đổi hay không? mà là có đủ năng lực để biến điều mình biết thành hành động thích hợp hay không?
21. Hưng Quốc nhìn Tự Đức từ đâu?
Từ đây, chúng ta không sử dụng ba cách nhìn cực đoan.
Một: Tự Đức là một vị vua hoàn toàn bất tài nên Đại Nam mất nước. Quá đơn giản.
Hai: Tự Đức hoàn toàn đúng, còn mất nước chỉ vì Pháp quá mạnh. Cũng quá đơn giản.
Ba: Tự Đức chỉ là nạn nhân của thời đại. Cũng chưa đủ. Thay vào đó, chúng ta đặt ông vào một hệ thống gồm năm tầng:
Tự Đức cá nhân
↓
Triều đình
↓
Nhà nước Nguyễn
↓
Xã hội Đại Nam
↓
Hệ thống quốc tế thế kỷ XIX
Di sản tiếp xúc với thế giới bên ngoài
↓
Khả năng tiếp nhận tri thức
↓
Khả năng thể chế hóa tri thức
↓
Khả năng tự cải cách
Đây mới là chuỗi mà chúng ta phải kiểm chứng.
22. Luận đề của Chương I
Tự Đức không sinh ra trong một đất nước hoàn toàn biệt lập. Ông sinh ra trong một xã hội đã có lịch sử giao thương và giao tiếp lâu dài với thế giới bên ngoài. Ông kế thừa một triều Nguyễn từng tiếp nhận người phương Tây, kỹ thuật phương Tây và một số tri thức phương Tây.
Ông kế thừa một nhà nước có tổ chức, và được đào tạo trong nền chính trị Nho giáo, nhưng ông cũng kế thừa những giới hạn của chính hệ thống ấy, và ông lên ngôi đúng lúc một thế giới mới đang tăng tốc.
Vì vậy, câu hỏi của chúng ta không phải “Tự Đức có biết phương Tây hay không?” Mà là “Tự Đức và triều Nguyễn đã biết phương Tây đến đâu, hiểu thế giới mới đến đâu, và tại sao sự tiếp xúc đã có từ nhiều thế kỷ vẫn chưa được chuyển hóa thành một năng lực cải cách quốc gia đủ mạnh? Đó là câu hỏi khó và công bằng hơn.
23. Bài học Hưng Quốc từ Chương I
Một quốc gia không thể chỉ mở cửa để tiếp xúc.
Nó phải có năng lực học hỏi, không chỉ cần người nhìn thấy cái mới,phải có cơ chế để:
nhìn thấy → kiểm chứng → hiểu → thử nghiệm → sửa sai → thể chế hóa → nhân rộng → tiếp tục đổi mới.
Một quốc gia có thể giao thương với thế giới hàng trăm năm mà vẫn không tạo được một hệ thống đổi mới. Một quốc gia có thể có những người đi nước ngoài nhưng không tạo được một nền giáo dục quốc tế. Một triều đình có thể tiếp nhận một kỹ thuật mới nhưng không xây dựng được ngành công nghiệp tạo ra kỹ thuật ấy. Một nhà nước có thể có nhiều người có học nhưng không tạo ra được một cơ chế tranh luận và thử nghiệm chính sách đủ mạnh.
Vì vậy sức mạnh của quốc gia không chỉ nằm ở khả năng tiếp nhận cái mới. Nó nằm ở khả năng biến cái mới thành năng lực của chính mình, và một nguyên tắc khác cần được ghi lại không được đồng nhất “không cải cách” với “không biết”. Một quốc gia có thể biết rất nhiều nhưng vẫn không cải cách được. Khi đó, câu hỏi phải chuyển từ “Ai biết?” sang: “Hệ thống có cho phép cái biết trở thành cái làm hay không?” Đây chính là nơi trách nhiệm của cá nhân, triều đình và thể chế bắt đầu gặp nhau.
24. Câu hỏi mở sang Chương II
Tự Đức là một vị vua Nho học, nhưng ông không sống trong một thế giới chỉ có sách Nho.
Ông kế thừa một đất nước đã từng giao thương với phương Tây, từng tiếp xúc với giáo sĩ, từng sử dụng kỹ thuật phương Tây, từng có người phương Tây phục vụ triều đình, từng chứng kiến sức mạnh quân sự của phương Tây và từng biết những biến động lớn của Trung Quốc.
Vậy:
Tự Đức thực sự nhìn thế giới ấy như thế nào?
Ông hiểu “Tây dương” là gì?
Ông biết gì về nước Pháp?
Ông biết gì về Anh?
Ông hiểu chiến tranh Nha phiến đến đâu?
Ông biết gì về kỹ thuật quân sự phương Tây?
Ông nhìn Công giáo như một tôn giáo, một mạng lưới xã hội hay một vấn đề an ninh?
Ông phân biệt người truyền giáo với nhà nước châu Âu đến mức nào?
Ông hiểu thương mại phương Tây đến đâu?
Và quan trọng nhất:
Khi thông tin mới xuất hiện, trong đầu một vị vua Nho học như Tự Đức, thông tin ấy được đặt vào hệ thống tư tưởng nào?
Đó sẽ là vấn đề của:
CHƯƠNG II
MỘT ÔNG VUA NHO HỌC NHÌN THẾ GIỚI NHƯ THẾ NÀO?
Hoàng Phong Nhã
lCambridge University Press +1


22:00
Hoàng Phong Nhã
Posted in:
0 nhận xét:
Đăng nhận xét