9:40 AM
Hoàng Phong Nhã
ĐỐI THOẠI VỚI NGUYỄN ĐĂNG THỤC
Quốc học, tư tưởng Việt Nam và câu hỏi: Việt Nam là gì?
CHƯƠNG X — NGUỒN GỐC DÂN TỘC VÀ CĂN TÍNH VIỆT
Từ huyền thoại nguồn gốc đến lịch sử hình thành cộng đồng
1. Tìm nguồn gốc để hiểu hiện tại, không phải để dựng nên một quá khứ bất biến
Khi hỏi Việt Nam là gì, sớm muộn chúng ta cũng phải đối diện với một câu hỏi khó hơn: người Việt từ đâu mà hình thành?
Câu hỏi này không chỉ thuộc về lịch sử. Nó liên quan đến cách một cộng đồng hiểu về nguồn gốc, xác định quan hệ với các dân tộc lân cận và giải thích điều gì làm nên sự liên tục của mình qua nhiều thế kỷ.
Tuy nhiên, cần phân biệt hai mục tiêu. Một là tìm hiểu quá trình hình thành các cộng đồng cư dân, ngôn ngữ, văn hóa và nhà nước trên vùng đất ngày nay thuộc Việt Nam. Hai là tìm hiểu cách người Việt qua các thời kỳ kể lại nguồn gốc của mình và sử dụng những câu chuyện ấy để tạo dựng ký ức chung.
Hai mục tiêu liên quan nhưng không đồng nhất. Truyền thuyết có thể cho biết cộng đồng hình dung về nguồn gốc ra sao; khảo cổ học, ngôn ngữ học, nhân học và nghiên cứu lịch sử giúp kiểm tra những vấn đề khác nhau về quá trình hình thành cộng đồng.
Quan điểm của tôi là: căn tính Việt cần được hiểu qua một quá trình lịch sử lâu dài, có nhiều lớp cư dân, nhiều dòng giao lưu và nhiều lần biến đổi; không nên quy toàn bộ quá trình ấy về một tổ tiên duy nhất hoặc một thời điểm khai sinh duy nhất.
Điều này không làm suy yếu ý thức dân tộc. Ngược lại, nó giúp ý thức dân tộc đứng trên nền tảng hiểu biết lịch sử thay vì phụ thuộc vào một câu chuyện nguồn gốc phải được xem là đúng theo nghĩa đen.
2. Lạc Long Quân – Âu Cơ: Ý nghĩa văn hóa và giới hạn lịch sử
Trong ký ức văn hóa Việt Nam, truyền thuyết Lạc Long Quân – Âu Cơ giữ một vị trí đặc biệt. Hình ảnh bọc trăm trứng và sự phân chia đường đi của con cháu đã trở thành biểu tượng của nguồn gốc chung, tình đồng bào và mối liên hệ giữa những cộng đồng người Việt.
Giá trị của truyền thuyết không nhất thiết phụ thuộc vào việc mọi chi tiết có thể được xác nhận như sự kiện lịch sử hay không. Một câu chuyện nguồn gốc có thể góp phần hình thành ý thức cộng đồng, dù nó không phải là bản ghi chép thực chứng về sự ra đời của một dân tộc.
Nhưng nếu muốn dùng truyền thuyết để xác định nguồn gốc lịch sử của người Việt, ta cần đặt ra những câu hỏi khác: văn bản được ghi chép vào thời điểm nào? Có những dị bản nào? Nội dung nào thuộc về câu chuyện được lưu truyền, nội dung nào có thể đã được bổ sung qua quá trình tiếp nhận? Có chứng cứ độc lập nào hỗ trợ cho một giả thuyết lịch sử cụ thể không?
Cần phân biệt ba tầng:
- Tầng truyền thuyết: câu chuyện kể gì và được cấu tạo bằng những hình tượng nào.
- Tầng lịch sử văn hóa: câu chuyện được tiếp nhận, diễn giải và sử dụng ra sao trong các thời kỳ.
- Tầng lịch sử thực chứng: những nhận định về cư dân, sự kiện và quá trình hình thành cộng đồng nào có thể được kiểm tra bằng chứng cứ độc lập.
Từ góc nhìn của tôi, không nên bắt truyền thuyết phải làm công việc của khảo cổ học. Nhưng cũng không nên lấy sức mạnh biểu tượng của truyền thuyết làm bằng chứng đủ để khẳng định một giả thuyết về nguồn gốc dân tộc.
Đây là điểm cần đưa vào cuộc đối thoại với Nguyễn Đăng Thục. Khi nghiên cứu tư tưởng Việt Nam qua những hình tượng nguồn gốc, cần hỏi: Ông xem truyền thuyết chủ yếu là biểu hiện của thế giới quan dân tộc, là ký ức văn hóa, hay còn là chứng cứ để giải thích quá trình hình thành cộng đồng lịch sử? Nếu sử dụng truyền thuyết theo nhiều phương diện, ông phân biệt các phương diện ấy như thế nào?
Muốn trả lời chính xác câu hỏi này về lập trường của Nguyễn Đăng Thục, phải khảo sát trực tiếp những đoạn văn liên quan trong tác phẩm của ông, không thể chỉ suy ra từ nhan đề hoặc định hướng chung của công trình.
3. Văn hóa Đông Sơn và vấn đề liên tục lịch sử
<AsyncImageGroup query={["Dong Son culture bronze drum Vietnam museum artifact","Dong Son culture bronze drum surface geometric bird motifs","Dong Son culture bronze dagger and bronze objects Vietnam archaeology museum"]} aspectRatio="5:4" layout="bento" />
Văn hóa Đông Sơn là một trong những đối tượng quan trọng khi nghiên cứu lịch sử cổ đại ở miền Bắc Việt Nam và những vùng lân cận. Trống đồng, đồ đồng, hoa văn và các di tích khảo cổ cho thấy những cộng đồng thời kỳ này có trình độ kỹ thuật, hoạt động sản xuất và đời sống biểu tượng đáng chú ý.
Tuy nhiên, từ việc xác định một nền văn hóa khảo cổ đến việc khẳng định quan hệ trực tiếp giữa cư dân cổ đại với một cộng đồng dân tộc hiện đại là một bước suy luận cần được giải thích cẩn trọng.
Khái niệm “văn hóa Đông Sơn” chỉ một tập hợp đặc điểm khảo cổ được nhận diện qua di tích và hiện vật. Nó không tự động đồng nghĩa với một quốc gia hiện đại, một dân tộc đã có đầy đủ ý thức dân tộc như ngày nay, hay một cộng đồng hoàn toàn đồng nhất về ngôn ngữ và nguồn gốc.
Muốn khảo sát tính liên tục lịch sử, cần xem xét nhiều loại chứng cứ: sự phân bố và niên đại của di tích; công nghệ sản xuất; quan hệ giao lưu; bằng chứng về cư dân; dữ liệu ngôn ngữ và các ghi chép lịch sử xuất hiện ở những thời kỳ sau.
Cũng cần phân biệt ba kiểu liên tục:
Liên tục cư dân: một phần dân cư tiếp tục sinh sống tại một vùng qua nhiều thời kỳ, dù có thể có di cư và pha trộn.
Liên tục văn hóa: một số kỹ thuật, tập quán, biểu tượng hoặc cách tổ chức đời sống được tiếp nối, biến đổi hay tái sử dụng.
Liên tục căn tính: một cộng đồng duy trì hoặc xây dựng nhận thức về mình qua ký ức, tên gọi, truyền thống và những mối liên hệ lịch sử.
Ba dạng liên tục này có thể tác động qua lại nhưng không nhất thiết trùng nhau. Một biểu tượng có thể được tiếp nhận lại sau một khoảng thời gian; một tập quán có thể tồn tại dù ý nghĩa ban đầu đã thay đổi; một cộng đồng hiện đại có thể xem quá khứ xa xưa là một phần di sản của mình mà không đồng nghĩa với việc mọi thành viên hiện đại có nguồn gốc trực tiếp và duy nhất từ cộng đồng cổ đại ấy.
Tôi muốn đặt câu hỏi với Nguyễn Đăng Thục: Khi tìm kiếm đặc điểm riêng của văn hóa Việt Nam trong quá khứ xa xưa, làm thế nào phân biệt những yếu tố có chứng cứ về tính liên tục lịch sử với những yếu tố được các thế hệ sau tiếp nhận và diễn giải lại?
Theo tôi, câu hỏi này không nhằm phủ nhận quan hệ giữa người Việt hiện đại với quá khứ cổ đại. Nó giúp xác định loại quan hệ nào đang được nói đến và mức độ chắc chắn của từng nhận định.
4. Một dân tộc có phải được hình thành từ một nguồn gốc duy nhất?
Trong nhiều câu chuyện nguồn gốc, dân tộc thường được hình dung như một cộng đồng cùng sinh ra từ một tổ tiên, một vùng đất hoặc một biến cố khai sinh. Hình thức kể chuyện ấy dễ tạo ra cảm giác thống nhất và liên tục.
Nhưng lịch sử hình thành các cộng đồng người thường phức tạp hơn. Di cư, hôn nhân, trao đổi, chiến tranh, thay đổi ngôn ngữ, tiếp xúc văn hóa và sự mở rộng của các nhà nước đều có thể góp phần định hình cộng đồng qua thời gian.
Đối với người Việt, việc nghiên cứu nguồn gốc cần xem xét không chỉ một trung tâm văn hóa hay một nhóm cư dân, mà cả những quá trình giao lưu và biến đổi trên vùng đất Việt Nam cùng các khu vực lân cận.
Điều này cũng đòi hỏi phải thận trọng với khái niệm “thuần chủng” khi dùng để nói về lịch sử dân tộc. Không có cơ sở để xem sự thuần khiết về huyết thống là điều kiện cần để xác định một cộng đồng có căn tính riêng. Căn tính dân tộc được hình thành qua nhiều yếu tố: ký ức chung, ngôn ngữ, thiết chế, văn hóa, kinh nghiệm lịch sử và ý thức thuộc về cộng đồng.
Tôi muốn hỏi Nguyễn Đăng Thục: Khi nói đến dân tộc tính Việt Nam, ông đặt trọng tâm vào những yếu tố văn hóa được duy trì, những đặc điểm tư tưởng được hình thành hay quá trình lịch sử khiến nhiều cộng đồng cùng nhận mình thuộc về một dân tộc?
Đây là câu hỏi có ý nghĩa phương pháp luận. Nếu căn tính được xác định chủ yếu bằng một số đặc điểm văn hóa, ta phải giải thích vì sao những đặc điểm ấy có thể thay đổi mà cộng đồng vẫn tiếp tục tồn tại. Nếu căn tính được hiểu như kết quả của lịch sử, ta phải xác định những yếu tố nào duy trì tính liên tục và những yếu tố nào tạo ra sự thay đổi.
Theo quan điểm của tôi, không nên tìm một yếu tố duy nhất để giải thích toàn bộ quá trình. Căn tính Việt là kết quả của nhiều mối liên hệ lịch sử, trong đó có cả sự tiếp nối và sự biến đổi.
5. Việt Nam trong không gian Đông Nam Á
Muốn hiểu nguồn gốc và căn tính Việt, không thể chỉ nhìn về phía Bắc hoặc chỉ đặt lịch sử Việt Nam trong quan hệ với Trung Hoa. Việt Nam cũng nằm trong không gian Đông Nam Á, nơi các cộng đồng cư dân đã giao lưu qua đường bộ, đường biển, các lưu vực sông và những mạng lưới trao đổi từ lâu đời.
Vị trí địa lý tạo ra những điều kiện quan trọng cho lịch sử. Đồng bằng sông Hồng và các hệ thống sông khác cung cấp môi trường cho nông nghiệp và sự hình thành các trung tâm cư trú. Bờ biển dài kết nối nhiều khu vực. Các tuyến giao thông trên đất liền đưa cư dân và hàng hóa qua những vùng núi, thung lũng và biên giới ngày nay.
Nhưng địa lý không quyết định một chiều văn hóa. Cùng một điều kiện tự nhiên có thể dẫn đến nhiều cách tổ chức xã hội khác nhau. Những ảnh hưởng văn hóa cũng không chỉ đi theo một hướng. Các cộng đồng vừa tiếp nhận vừa điều chỉnh, vừa trao đổi vừa tạo ra những hình thức riêng.
Khi nghiên cứu văn hóa Việt Nam, cần đặt các hiện tượng vào mạng lưới khu vực. Một đặc điểm có thể có mặt ở Việt Nam và các xã hội Đông Nam Á khác; điều đó không làm mất đi giá trị của nó. Câu hỏi cần trả lời là đặc điểm ấy xuất hiện trong hoàn cảnh nào, được biến đổi ra sao và giữ vai trò gì trong đời sống Việt Nam.
Tôi muốn hỏi Nguyễn Đăng Thục: Khi xác định tính chất riêng của tư tưởng Việt Nam, ông đặt quan hệ giữa Việt Nam với Trung Hoa và quan hệ giữa Việt Nam với Đông Nam Á vào cùng một khung so sánh như thế nào?
Theo tôi, nếu chỉ so sánh Việt Nam với Trung Hoa, ta có thể nhận diện rõ những khác biệt trong quan hệ với một trung tâm văn minh lớn, nhưng có nguy cơ bỏ qua các mối liên hệ khu vực khác. Nếu chỉ nhấn mạnh tính Đông Nam Á, ta lại có thể xem nhẹ ảnh hưởng sâu sắc của các thiết chế, tư tưởng và văn bản đến từ Trung Hoa.
Cần đặt cả hai mối quan hệ vào lịch sử cụ thể, thay vì biến chúng thành hai lựa chọn loại trừ nhau.
6. Từ nguồn gốc đến căn tính: Không đồng nhất quá khứ với hiện tại
Một câu hỏi thường xuất hiện trong nghiên cứu căn tính là: nếu cộng đồng ngày nay có nhiều khác biệt so với cư dân cổ đại, điều gì cho phép chúng ta nói về sự liên tục?
Theo tôi, không cần giả định rằng mọi yếu tố của quá khứ đều được giữ nguyên. Sự liên tục lịch sử có thể tồn tại cùng với thay đổi về ngôn ngữ, tôn giáo, thiết chế, lãnh thổ và cách cộng đồng tự nhận thức.
Điều cần chứng minh là những mối liên hệ cụ thể giữa các thời kỳ, chứ không phải một sự đồng nhất tuyệt đối.
Chẳng hạn, một cộng đồng có thể tiếp nhận một biểu tượng cổ, gắn nó với một cách hiểu mới và biến nó thành thành phần quan trọng của căn tính hiện đại. Quá trình ấy vừa thể hiện sự kế thừa, vừa cho thấy cách quá khứ được tái diễn giải.
Vì vậy, khi nghiên cứu nguồn gốc dân tộc, phải phân biệt lịch sử của các cộng đồng cư dân với lịch sử hình thành ý thức dân tộc. Hai lịch sử có liên hệ với nhau nhưng không nhất thiết bắt đầu cùng lúc hoặc phát triển theo cùng một nhịp độ.
Tôi muốn đặt thêm một câu hỏi với Nguyễn Đăng Thục: Có thể xem dân tộc tính là một quá trình tích lũy và tái diễn giải kinh nghiệm lịch sử hay không? Nếu có, đâu là những yếu tố tạo nên tính liên tục mà không biến căn tính thành một bản chất bất biến?
Từ góc nhìn của tôi, cần khảo sát đồng thời ký ức, văn hóa, ngôn ngữ, thiết chế và những trải nghiệm lịch sử chung. Không yếu tố nào trong số đó tự mình giải thích toàn bộ căn tính Việt, nhưng sự kết hợp và tương tác giữa chúng có thể giúp ta hiểu quá trình hình thành cộng đồng.
7. Quan điểm Hưng Quốc Học: Cội nguồn tạo bản sắc, hội tụ tạo sức sống
Tôi muốn đặt vấn đề nguồn gốc dân tộc trong một khung tư tưởng rộng hơn.
“Cội nguồn tạo bản sắc – Hội tụ tạo sức sống” là một công thức của Hưng Quốc Học, không phải câu nói của Nguyễn Đăng Thục. Công thức này diễn đạt hai yêu cầu cần được giữ cùng nhau.
Cội nguồn giúp một cộng đồng hiểu những mối liên hệ đã hình thành mình. Nó cung cấp ký ức, biểu tượng và những kinh nghiệm có thể được truyền lại. Một cộng đồng không hiểu quá khứ sẽ khó nhận ra những lựa chọn, thành tựu và sai lầm đã góp phần định hình hiện tại.
Nhưng cội nguồn không đủ để tạo nên sức sống lâu dài. Một dân tộc còn cần giao lưu, học hỏi, tiếp thu tri thức và thích nghi với những hoàn cảnh mới. Hội tụ không có nghĩa là đánh mất bản sắc; nó có thể mở rộng năng lực của cộng đồng nếu những gì tiếp nhận được lựa chọn và biến đổi một cách sáng tạo.
“Đất tạo nền – Nước tạo dòng” cũng là một công thức của Hưng Quốc Học. Đất gợi nhắc nền tảng địa lý và những điều kiện lịch sử; nước gợi nhắc sự lưu chuyển, giao tiếp và biến đổi. Không nên hiểu công thức này như một định luật địa lý quyết định văn hóa, mà như một cách nhấn mạnh rằng căn tính vừa cần nền tảng vừa cần khả năng vận động.
Từ đó, nghiên cứu nguồn gốc Việt Nam không nên chỉ tìm những yếu tố cổ xưa nhất. Cần hiểu cả quá trình cộng đồng biến đổi, lựa chọn và sáng tạo trong khi vẫn duy trì những mối liên hệ với quá khứ.
Một dân tộc trưởng thành không cần chứng minh rằng mình chưa từng tiếp nhận ảnh hưởng bên ngoài. Điều quan trọng là có khả năng nhận biết mình đã tiếp nhận điều gì, biến đổi nó ra sao và tạo ra giá trị mới như thế nào.
Kết luận
Nghiên cứu nguồn gốc dân tộc Việt Nam đòi hỏi phải phân biệt truyền thuyết về nguồn gốc với lịch sử thực chứng, văn hóa khảo cổ với căn tính hiện đại, và sự liên tục của cư dân với sự liên tục của ý thức dân tộc.
Truyền thuyết Lạc Long Quân – Âu Cơ có giá trị trong việc tìm hiểu ký ức và biểu tượng cộng đồng. Văn hóa Đông Sơn cung cấp tư liệu quan trọng về các cộng đồng cổ đại, nhưng việc xác định quan hệ giữa những cộng đồng ấy với người Việt hiện đại cần được xây dựng từ nhiều loại chứng cứ. Quan hệ giữa Việt Nam với Trung Hoa và Đông Nam Á cũng phải được nghiên cứu trong những bối cảnh lịch sử cụ thể.
Đối thoại với Nguyễn Đăng Thục, tôi muốn làm rõ cách ông sử dụng những hình tượng nguồn gốc, khái niệm dân tộc tính và các mối liên hệ văn hóa để giải thích tư tưởng Việt Nam. Muốn xác định lập trường cụ thể của ông, cần tiếp tục khảo sát trực tiếp các văn bản liên quan và đối chiếu chúng với nghiên cứu lịch sử hiện có.
Quan điểm của tôi là căn tính Việt không cần dựa vào một nguồn gốc thuần nhất hoặc một quá khứ không thay đổi. Nó có thể được hiểu như kết quả của một quá trình lịch sử lâu dài, trong đó sự tiếp nối và biến đổi cùng tồn tại.
Hiểu cội nguồn không phải để đóng cửa trước thế giới. Hiểu cội nguồn là để biết mình đến từ đâu, nhận ra những gì đã làm nên mình và có đủ tự tin để tiếp tục sáng tạo.
Hoàng Phong Nhã
Tài liệu tham khảo
- Nguyễn Đăng Thục, Dân tộc tính, Diễn đàn Văn hóa Vụ, Sài Gòn, 1955.
- Nguyễn Đăng Thục, Văn hóa Việt Nam với Đông Nam Á, Văn hóa Á Châu, 1961.
- Nguyễn Đăng Thục, Quốc học Việt Nam, Kinh Thi, 1974.
- Lĩnh Nam chích quái, cần xác định bản dịch và bản khảo đính khi trích dẫn chi tiết.
- Charles Higham, The Bronze Age of Southeast Asia, Cambridge University Press, 1996.
- Keith W. Taylor, The Birth of Vietnam, University of California Press, 1983.
- Alexander Woodside, Vietnam and the Chinese Model, Harvard University Press, 1971.
- Anthony D. Smith, The Ethnic Origins of Nations, Blackwell, 1986.
Ghi chú nghiên cứu: Danh mục trên là tài liệu định hướng cho việc khảo sát nguồn gốc, văn hóa cổ đại và căn tính dân tộc. Các kết luận lịch sử cụ thể cần được gắn với những công trình và chứng cứ trực tiếp tương ứng; không nên dùng một tài liệu tổng quát để thay thế việc kiểm tra chứng cứ cho từng luận điểm.
Posted in: ĐỐI THOẠI VỚI NGUYỄN ĐĂNG THỤC
0 comments:
Post a Comment