CHƯƠNG 5 - ĐỐI THOẠI VỚI HỒ CHÍ MINH

HỌC THUYẾT HƯNG QUỐC – DÂN MẠNH – NƯỚC GIÀU TRONG THỜI ĐẠI TRI THỨC

PHẦN I

CHƯƠNG V

QUỐC TẾ CỘNG SẢN VÀ SỰ LỰA CHỌN CON ĐƯỜNG CÁCH MẠNG

Từ tiếp nhận lý luận đến giới hạn của quyền tự chủ dân tộc

1. Luận đề trung tâm: Một lựa chọn chính trị phải được đánh giá cả từ nguyên nhân lẫn hệ quả

Muốn hiểu con đường cách mạng mà Hồ Chí Minh lựa chọn, không thể chỉ bắt đầu từ những thành quả của cuộc đấu tranh giành độc lập, cũng không thể chỉ nhìn từ những hậu quả của mô hình chính trị được xây dựng về sau. Cần trở lại thời điểm lựa chọn ấy hình thành, tìm hiểu những điều ông biết, những điều ông tin, những điều ông kỳ vọng và những phương án khác mà ông có thể nhìn thấy trong hoàn cảnh lịch sử đương thời.

Đầu thế kỷ XX, Việt Nam nằm dưới ách thống trị của thực dân Pháp. Các phong trào cứu nước đã trải qua nhiều con đường khác nhau, từ khởi nghĩa vũ trang, duy tân, cải cách giáo dục đến vận động ngoại giao và tìm kiếm sự hỗ trợ từ bên ngoài. Những thất bại nối tiếp đặt ra một câu hỏi cấp bách: làm thế nào để giành lại độc lập, tổ chức được lực lượng đủ mạnh và xây dựng một trật tự chính trị có khả năng tồn tại sau khi chế độ thuộc địa chấm dứt?

Trong bối cảnh ấy, chủ nghĩa Marx, tư tưởng Lenin và phong trào cộng sản quốc tế xuất hiện như một phương án có sức hấp dẫn đối với một bộ phận những người chống chủ nghĩa thực dân. Phương án này không chỉ đưa ra cách giải thích về sự bất bình đẳng và quyền lực kinh tế, mà còn cung cấp lý luận về cách mạng, tổ chức chính trị, liên minh quốc tế và việc giành chính quyền.

Nguyễn Ái Quốc lựa chọn con đường đó. Nhưng nói rằng ông lựa chọn chủ nghĩa cộng sản để giải phóng dân tộc vẫn chưa trả lời được những câu hỏi quan trọng hơn.

Ông tiếp nhận những phần nào của học thuyết? Ông hiểu đến đâu về mối quan hệ giữa giải phóng dân tộc và đấu tranh giai cấp? Ông có phân biệt được mục tiêu bình đẳng xã hội với nguy cơ tập trung quyền lực vào một đảng hay không? Khi tham gia một tổ chức quốc tế có đường lối và kỷ luật riêng, ông còn bao nhiêu không gian để tự quyết định con đường của Việt Nam?

Đặc biệt, khi lý tưởng giải phóng con người được chuyển thành chính sách và thiết chế nhà nước, liệu ông có nhìn thấy những nguy cơ có thể nảy sinh từ chính phương tiện mà mình lựa chọn hay không?

Đây không phải những câu hỏi có thể giải đáp bằng cách suy đoán tâm lý một nhân vật lịch sử. Chúng phải được nghiên cứu qua văn bản, quyết định, hành động, hoàn cảnh tiếp cận thông tin và những cơ hội sửa đổi thực tế.

Luận đề của chương này là: quan hệ giữa Nguyễn Ái Quốc – Hồ Chí Minh với Quốc tế Cộng sản cần được xem xét như một quá trình tương tác giữa học thuyết, tổ chức quốc tế và yêu cầu cách mạng Việt Nam. Mức độ tự chủ của ông không thể được xác định chỉ bằng việc ông gia nhập phong trào cộng sản, nhưng cũng không thể được khẳng định chỉ vì ông là người Việt Nam và theo đuổi mục tiêu độc lập dân tộc. Tự chủ phải được chứng minh qua từng quyết định cụ thể.

2. Từ yêu cầu cứu nước đến sự tiếp nhận chủ nghĩa Marx – Lenin

Dữ kiện lịch sử

Ngày 18 tháng 6 năm 1919, bản Yêu sách của nhân dân An Nam được gửi tới Hội nghị Hòa bình Versailles dưới tên Nguyễn Ái Quốc. Văn bản yêu cầu những quyền tự do, dân chủ và pháp lý cơ bản cho người Việt Nam. Đây là một dấu mốc quan trọng trong hoạt động vận động chính trị của nhóm người Việt tại Pháp.

Tuy nhiên, cần đọc văn bản này đúng với nội dung của nó. Những yêu sách chủ yếu tập trung vào quyền dân sự, pháp lý và chính trị; không nên diễn giải toàn bộ văn bản như một tuyên ngôn đã trình bày đầy đủ chương trình giành độc lập và xây dựng chế độ cộng sản.

Năm 1920, các luận điểm của Lenin về vấn đề dân tộc và thuộc địa trở thành một nội dung quan trọng trong phong trào cộng sản quốc tế. Tại Đại hội Tours tháng 12 năm 1920, Nguyễn Ái Quốc ủng hộ việc gia nhập Quốc tế Cộng sản của một bộ phận phong trào xã hội chủ nghĩa Pháp. Sự kiện này đánh dấu bước chuyển quan trọng trong lựa chọn chính trị của ông.

Sau đó, ông tham gia các hoạt động vận động người dân thuộc địa, gắn với những tổ chức và diễn đàn quốc tế. Năm 1922, báo Le Paria ra số đầu tiên. Năm 1923, ông rời Pháp sang Liên Xô; năm 1924, tham dự Đại hội V Quốc tế Cộng sản.

Các mốc này cho thấy quá trình tham gia phong trào cộng sản của Nguyễn Ái Quốc diễn ra qua nhiều bước, chứ không chỉ bằng một quyết định đơn lẻ.

Diễn giải

Chủ nghĩa Marx – Lenin cung cấp cho Nguyễn Ái Quốc một hệ thống giải thích rộng hơn về chủ nghĩa thực dân. Trong cách tiếp cận Lenin, sự áp bức thuộc địa không chỉ là vấn đề đạo đức hay sự tàn bạo của một chính quyền cụ thể, mà còn được đặt trong quan hệ giữa chủ nghĩa đế quốc, lợi ích kinh tế, đấu tranh chính trị và phong trào cách mạng quốc tế.

Khung lý luận này giúp kết nối cuộc đấu tranh của các dân tộc thuộc địa với những lực lượng chống chủ nghĩa đế quốc ở các nước khác. Nó cũng đưa ra một phương pháp tổ chức có tính kỷ luật, một hệ thống tư tưởng có khả năng huy động lực lượng và một mạng lưới quốc tế có thể hỗ trợ phong trào cách mạng.

Nhưng sự hấp dẫn của một học thuyết không đồng nghĩa với việc người tiếp nhận đã hiểu toàn bộ học thuyết ấy. Cũng không thể từ việc Nguyễn Ái Quốc tìm thấy ở Lenin một lời giải cho vấn đề thuộc địa mà suy ra ông đã cân nhắc đầy đủ mọi hệ quả của mô hình nhà nước xã hội chủ nghĩa.

Cần phân biệt ba tầng nhận thức:

• Nhận thức về mục tiêu: giành độc lập, giải phóng người dân khỏi sự thống trị thuộc địa.
• Nhận thức về phương pháp: xây dựng tổ chức, huy động quần chúng, liên kết với phong trào quốc tế và giành chính quyền.
• Nhận thức về thiết chế sau cách mạng: quyền lực được tổ chức ra sao, quyền của người dân được bảo đảm thế nào, cơ chế kiểm soát người cầm quyền hoạt động bằng cách nào và nền kinh tế được vận hành theo nguyên tắc gì.

Bằng chứng cho thấy một người hiểu tầng thứ nhất hoặc thứ hai chưa đủ để kết luận rằng người ấy đã hiểu đầy đủ tầng thứ ba.

Đó là điểm cần giữ xuyên suốt khi nghiên cứu Hồ Chí Minh.

3. Lenin và vấn đề dân tộc: Giải phóng thuộc địa có đồng nghĩa với quyền tự quyết hoàn toàn?

Tư tưởng Lenin về vấn đề dân tộc và thuộc địa có ý nghĩa lớn đối với sự lựa chọn của Nguyễn Ái Quốc. Lenin chủ trương gắn phong trào cách mạng vô sản với cuộc đấu tranh chống chủ nghĩa đế quốc, đồng thời coi phong trào giải phóng dân tộc tại các thuộc địa là một bộ phận có ý nghĩa trong cuộc đấu tranh quốc tế.

Đối với một người đang tìm đường cứu nước, đây là một thay đổi đáng kể trong cách nhìn. Vấn đề Việt Nam không còn chỉ được xem là một cuộc đấu tranh riêng lẻ của một dân tộc nhỏ trước một cường quốc thực dân. Nó có thể được đặt trong một mạng lưới liên minh quốc tế rộng lớn hơn.

Tuy nhiên, trong học thuyết Lenin, vấn đề dân tộc không đứng hoàn toàn tách biệt khỏi mục tiêu đấu tranh giai cấp và cách mạng vô sản. Các phong trào dân tộc được xem xét trong mối quan hệ với chiến lược chung của phong trào cộng sản quốc tế. Điều đó tạo ra một câu hỏi căn bản về thứ tự ưu tiên khi các mục tiêu không hoàn toàn trùng khớp.

Nếu một lực lượng cách mạng thuộc địa muốn tập hợp mọi tầng lớp yêu nước để giành độc lập, nhưng đường lối quốc tế yêu cầu nhấn mạnh đấu tranh giai cấp, thì phải xử lý mâu thuẫn ấy như thế nào?

Nếu lợi ích trước mắt của dân tộc khác với ưu tiên chiến lược của một trung tâm cách mạng quốc tế, ai có quyền quyết định cuối cùng?

Và nếu một tổ chức quốc tế ủng hộ cuộc đấu tranh giải phóng dân tộc nhưng đồng thời đặt ra những nguyên tắc chính trị riêng, sự hỗ trợ ấy mở rộng quyền tự chủ hay có thể tạo ra một dạng lệ thuộc mới?

Đây là những vấn đề cần nghiên cứu bằng văn bản và hành động cụ thể. Không nên mặc nhiên coi mọi chỉ đạo quốc tế là sự can thiệp, nhưng cũng không nên xem mọi liên minh quốc tế là vô điều kiện và không có khả năng chi phối.

Đối với Nguyễn Ái Quốc, cần xác định ông đã tiếp nhận quan điểm của Lenin đến đâu, đã diễn giải chúng theo hoàn cảnh Việt Nam như thế nào và có bằng chứng gì cho thấy ông ưu tiên mục tiêu dân tộc trong những thời điểm có sự căng thẳng giữa hai yêu cầu.

Không thể giải quyết câu hỏi ấy chỉ bằng việc trích dẫn một tuyên bố về độc lập hoặc một văn bản về đấu tranh giai cấp. Cần đặt các văn bản cạnh nhau, xác định thời điểm, đối tượng, mục đích và hoàn cảnh chính trị của từng văn bản.

4. Quốc tế Cộng sản: Một tổ chức tư tưởng, một mạng lưới hỗ trợ và một trung tâm định hướng

Quốc tế Cộng sản được thành lập năm 1919 nhằm thúc đẩy phong trào cộng sản quốc tế. Tổ chức này không chỉ tạo ra diễn đàn trao đổi lý luận, mà còn tham gia xây dựng mạng lưới tổ chức, đào tạo cán bộ, xác lập đường lối và phối hợp hoạt động giữa các đảng cộng sản.

Đối với các phong trào cách mạng ở thuộc địa, mạng lưới ấy có thể đem lại nhiều nguồn lực mà một tổ chức non trẻ trong nước khó tự tạo ra: lý luận chính trị, kinh nghiệm tổ chức, liên hệ quốc tế, đào tạo cán bộ và sự hỗ trợ về chính trị.

Nhưng một tổ chức cung cấp nguồn lực cũng có khả năng đặt ra điều kiện, xác lập ưu tiên và gây ảnh hưởng đến lựa chọn của bên tiếp nhận. Mức độ ảnh hưởng thực tế phải được xác định bằng cơ chế hoạt động, không thể chỉ suy ra từ tên gọi hay mục tiêu được công bố.

Trong nghiên cứu về Nguyễn Ái Quốc, cần phân biệt ít nhất bốn quan hệ:

Thứ nhất, ảnh hưởng tư tưởng. Một người đọc, tiếp nhận hoặc vận dụng quan điểm của một học giả hay tổ chức.

Thứ hai, tham gia tổ chức. Một người trở thành thành viên hoặc cộng tác viên của một phong trào chính trị.

Thứ ba, thực hiện nhiệm vụ. Một người được giao nhiệm vụ cụ thể, có thể xác định qua hồ sơ, thư từ, chỉ thị hoặc những chứng cứ tương đương.

Thứ tư, phụ thuộc trong quyết định. Một người có thể bị ràng buộc bởi tài chính, nhân sự, kỷ luật tổ chức, viện trợ hoặc sức ép chính trị đến mức lựa chọn thực tế bị thu hẹp.

Bốn quan hệ này có thể liên quan với nhau, nhưng không đồng nhất.

Việc Nguyễn Ái Quốc hoạt động trong mạng lưới Quốc tế Cộng sản là dữ kiện lịch sử. Nhưng muốn kết luận một quyết định cụ thể của ông là do Moscow chỉ đạo, phải chứng minh được nội dung chỉ đạo, việc tiếp nhận chỉ đạo và mối quan hệ giữa chỉ đạo ấy với hành động thực tế.

Ngược lại, nếu ông thực hiện một nhiệm vụ của Quốc tế Cộng sản, điều đó cũng không tự động chứng minh rằng ông hoàn toàn mất quyền lựa chọn. Phải tìm hiểu phạm vi nhiệm vụ, khả năng điều chỉnh, mức độ tự quyết và hậu quả của việc tuân thủ hoặc không tuân thủ.

5. Từ mạng lưới quốc tế đến việc xây dựng tổ chức cách mạng Việt Nam

Trong những năm 1920, Nguyễn Ái Quốc tham gia các hoạt động đào tạo, tuyên truyền và tổ chức lực lượng cách mạng. Những hoạt động này góp phần hình thành một lớp cán bộ và xây dựng cơ sở cho phong trào cộng sản Việt Nam.

Năm 1930, các tổ chức cộng sản ở Việt Nam được thống nhất thành Đảng Cộng sản Việt Nam dưới sự chủ trì của Nguyễn Ái Quốc tại Hội nghị hợp nhất. Những văn kiện ban đầu phản ánh sự kết hợp giữa mục tiêu chống đế quốc, giải phóng dân tộc và định hướng cách mạng theo hệ tư tưởng cộng sản.

Sự kiện này cần được đặt trong hai bối cảnh cùng lúc.

Một mặt, phong trào cách mạng Việt Nam có nhu cầu thống nhất tổ chức, khắc phục sự phân tán và xây dựng lực lượng có khả năng hành động trên quy mô toàn quốc. Việc hợp nhất vì thế có ý nghĩa thực tiễn riêng, không thể giản lược thành một thủ tục hành chính do bên ngoài áp đặt.

Mặt khác, các tổ chức cộng sản Việt Nam hình thành trong môi trường tư tưởng và tổ chức có quan hệ chặt chẽ với Quốc tế Cộng sản. Vì vậy, việc xây dựng đường lối trong nước không thể được nghiên cứu tách rời hoàn toàn khỏi phong trào cộng sản quốc tế.

Cần đặt ra các câu hỏi:

• Nguyễn Ái Quốc giữ vai trò gì trong việc thống nhất các tổ chức?
• Những điểm nào trong cương lĩnh ban đầu phản ánh yêu cầu cụ thể của xã hội Việt Nam?
• Những điểm nào thể hiện sự tiếp nhận đường lối cộng sản quốc tế?
• Trong quá trình hình thành tổ chức, ông có không gian nào để lựa chọn thứ tự ưu tiên giữa nhiệm vụ dân tộc và nhiệm vụ giai cấp?
• Khi đường lối quốc tế thay đổi, tổ chức cách mạng Việt Nam điều chỉnh ra sao và ai là người quyết định?

Không nên mô tả quá trình này theo một công thức đơn giản: Moscow ra lệnh, Nguyễn Ái Quốc thi hành. Nhưng cũng không nên đi đến cực đoan ngược lại, coi đường lối cách mạng Việt Nam hoàn toàn độc lập với môi trường tư tưởng và tổ chức quốc tế.

Lịch sử cần được giải thích bằng cơ chế cụ thể, chứ không phải bằng những kết luận có sẵn.

6. Một học thuyết thay đổi theo hoàn cảnh: Ai quyết định khi đường lối quốc tế chuyển hướng?

Quốc tế Cộng sản không duy trì một đường lối bất biến trong suốt thời gian tồn tại. Cách nhìn về liên minh giai cấp, mặt trận chống chủ nghĩa phát xít, quan hệ với các lực lượng dân chủ và chiến lược cách mạng thay đổi theo tình hình quốc tế.

Những biến đổi ấy đặt các đảng cộng sản ở từng quốc gia trước yêu cầu điều chỉnh. Đối với Việt Nam, vấn đề càng phức tạp vì cuộc đấu tranh chống thực dân đòi hỏi một mặt trận dân tộc rộng hơn phạm vi những người cộng sản.

Khi nhiệm vụ giành độc lập cần sự tham gia của nhiều tầng lớp xã hội, đường lối tổ chức phải xử lý mối quan hệ giữa đoàn kết dân tộc và phân hóa giai cấp. Hai mục tiêu không phải lúc nào cũng loại trừ nhau, nhưng cũng không tự động tương thích.

Đây là nơi cần nghiên cứu sâu vai trò lựa chọn của Nguyễn Ái Quốc.

Ông đã vận dụng đường lối quốc tế theo hoàn cảnh Việt Nam ở những thời điểm nào? Khi nào ông nhấn mạnh đoàn kết dân tộc? Khi nào đấu tranh giai cấp trở thành ưu tiên? Những thay đổi ấy xuất phát từ đánh giá riêng về thực tiễn Việt Nam, từ chỉ đạo của Quốc tế Cộng sản, từ sự kết hợp của cả hai hay từ những sức ép khác?

Mỗi kết luận cần có chứng cứ tương ứng.

Đồng thời, không thể dùng khả năng điều chỉnh đường lối ở một giai đoạn để khẳng định rằng Nguyễn Ái Quốc luôn có toàn quyền tự chủ ở mọi giai đoạn. Mức độ tự chủ phải được xem xét trong từng hoàn cảnh, với những ràng buộc về tổ chức, chiến tranh, nhân lực, tài chính và quan hệ quốc tế khác nhau.

7. Hồ Chí Minh hiểu chủ nghĩa Marx – Lenin đến đâu?

Đây là câu hỏi quan trọng nhất của chương, nhưng cũng là câu hỏi dễ bị trả lời bằng cảm tính nhất.

Có hai cách giản lược cần tránh.

Cách thứ nhất cho rằng Hồ Chí Minh chỉ sử dụng chủ nghĩa cộng sản như một công cụ để giành độc lập, nên không thực sự gắn bó với học thuyết. Cách thứ hai cho rằng ông đã hoàn toàn tiếp nhận và hiểu đầy đủ mọi phương diện của chủ nghĩa Marx – Lenin ngay từ khi lựa chọn con đường cách mạng.

Cả hai cách nhìn đều cần chứng cứ. Không thể lấy mục tiêu dân tộc để phủ nhận sự gắn bó tư tưởng của ông với phong trào cộng sản; cũng không thể từ quá trình hoạt động lâu dài trong phong trào ấy suy ra rằng ông đã hiểu trước mọi hệ quả của mô hình chính trị và kinh tế sẽ được xây dựng.

Muốn trả lời, cần phân tích ít nhất ba cấp độ.

Cấp độ thứ nhất: Hiểu mục tiêu giải phóng

Nguyễn Ái Quốc tìm kiếm một con đường chấm dứt sự thống trị thuộc địa và huy động lực lượng để giành độc lập. Chủ nghĩa Lenin cung cấp một hệ thống lý luận giúp ông kết nối nhiệm vụ ấy với phong trào chống chủ nghĩa đế quốc.

Ở cấp độ này, câu hỏi không chỉ là ông có hiểu lý luận hay không, mà còn là lý luận đã giúp ông nhìn thấy những khả năng hành động nào mà các con đường trước đó chưa cung cấp.

Cấp độ thứ hai: Hiểu cơ chế cách mạng và quyền lực

Chủ nghĩa Marx – Lenin không chỉ đề cập đến việc giành độc lập. Nó còn đặt ra quan điểm về đảng tiên phong, đấu tranh giai cấp, nhà nước sau cách mạng và việc tổ chức lại đời sống kinh tế – xã hội.

Cần tìm hiểu Hồ Chí Minh đã tiếp nhận những quan điểm này như thế nào; ông coi chúng là nguyên tắc không thể thay đổi, phương pháp phù hợp với một giai đoạn hay những định hướng có thể điều chỉnh theo hoàn cảnh Việt Nam?

Đặc biệt, ông hiểu ra sao về mối quan hệ giữa vai trò lãnh đạo của đảng và quyền làm chủ của nhân dân? Người dân có quyền phản biện đường lối, phản đối chính sách hoặc yêu cầu người lãnh đạo chịu trách nhiệm bằng cơ chế nào? Một chính quyền tự nhận đại diện cho nhân dân có thể bị nhân dân kiểm soát thực chất hay không?

Đây không chỉ là câu hỏi về lý luận. Nó liên quan trực tiếp đến thiết kế thể chế và đời sống chính trị sau khi giành chính quyền.

Cấp độ thứ ba: Hiểu những nguy cơ của mô hình được lựa chọn

Một học thuyết có thể đặt ra những mục tiêu bình đẳng và giải phóng, nhưng khi được chuyển thành thiết chế, việc tập trung quyền lực có thể tạo ra các nguy cơ khác với mục tiêu ban đầu.

Nếu một đảng vừa xác định đường lối, vừa kiểm soát bộ máy nhà nước, đồng thời hạn chế những tổ chức có khả năng cạnh tranh chính trị, thì cơ chế nào ngăn chặn sự lạm quyền? Nếu báo cáo từ cơ sở bị bóp méo hoặc người dân sợ hãi không dám nói thật, lãnh đạo sẽ nhận ra sai lầm bằng cách nào? Nếu chính sách gây tổn hại, người bị ảnh hưởng có quyền khiếu nại, được xét xử công bằng và đòi hỏi bồi thường hay không?

Không thể mặc nhiên cho rằng Hồ Chí Minh đã nhận thức đầy đủ những nguy cơ này. Nhưng cũng không nên mặc nhiên cho rằng ông không thể biết hoặc không có trách nhiệm tìm hiểu chúng.

Cần nghiên cứu những gì ông đã đọc, những gì ông có thể tiếp cận, những thông tin được báo cáo lên lãnh đạo, những quyết định ông trực tiếp tham gia và những phản ứng của ông khi hậu quả bất lợi xuất hiện.

Đặc biệt, phải phân biệt giữa hậu quả có thể dự báo trước, hậu quả đã được cảnh báo nhưng không được xử lý đầy đủ, và hậu quả chỉ trở nên rõ ràng sau quá trình thực hiện. Ba trường hợp này đặt ra những mức độ trách nhiệm khác nhau.

Đó là cách chuyển câu hỏi “Hồ Chí Minh hiểu chủ nghĩa cộng sản đến đâu?” từ một nhận định về niềm tin cá nhân thành một chương trình nghiên cứu lịch sử có thể kiểm chứng.

8. Lời kể năm 1951 và văn bản cùng thời: Hai loại chứng cứ không thể đánh đồng

Trong hồi ký Viết cho Mẹ và Quốc hội, xuất bản năm 1995, Nguyễn Văn Trấn thuật lại một câu chuyện liên quan đến Hồ Chí Minh năm 1951, trong đó Hồ Chí Minh được kể là đã khẳng định sự gắn bó của mình với chủ nghĩa Marx – Lenin và tự nhận là học trò của Marx, Engels và Lenin.

Chi tiết này có thể gợi mở một câu hỏi về cách Hồ Chí Minh nhìn nhận chính mình trong phong trào cộng sản. Tuy nhiên, đây là lời kể được công bố nhiều thập niên sau sự kiện. Nếu chưa có biên bản đương thời hoặc nguồn độc lập xác nhận, không nên trình bày lời thoại ấy như một bản ghi nguyên văn chắc chắn.

Cần kiểm tra hoàn cảnh diễn ra cuộc trao đổi, thời điểm người kể ghi lại, mối quan hệ giữa người kể và nhân vật, cũng như khả năng ký ức đã được tái cấu trúc theo thời gian.

Một loại chứng cứ khác là bài viết của Hồ Chí Minh năm 1951 thường được dẫn với nhan đề Thực hành sinh ra hiểu biết, hiểu biết tiến lên lý luận, lý luận lãnh đạo thực hành. Trong bài viết này có câu được trích dẫn: “Chủ nghĩa Mác-Lênin là kim chỉ nam cho hành động, chứ không phải là kinh thánh.”

Khi sử dụng câu này, cần đối chiếu bản in đương thời và ấn bản Hồ Chí Minh Toàn tập để xác nhận nhan đề, ngày đăng, nguyên văn và số trang. Không nên để một trích dẫn truyền lại qua nhiều tài liệu thay thế việc kiểm tra văn bản gốc.

Nếu câu nói được xác nhận chính xác, nó có ý nghĩa trong việc tìm hiểu cách Hồ Chí Minh trình bày quan hệ giữa lý luận và thực tiễn. Nhưng một câu nói về phương pháp vận dụng học thuyết không đủ để chứng minh rằng ông đã phản biện mọi giới hạn của học thuyết hoặc mọi cơ chế quyền lực được xây dựng nhân danh nó.

Cũng không thể chỉ từ câu nói ấy kết luận rằng ông hoàn toàn tự do điều chỉnh đường lối. Muốn chứng minh khả năng vận dụng linh hoạt, phải chỉ ra những trường hợp cụ thể mà ông đã điều chỉnh chính sách, cách điều chỉnh được thực hiện và kết quả của nó.

Bài học phương pháp ở đây rất rõ: lời tự thuật, hồi ký, văn bản chính trị và quyết định thực tế là những loại chứng cứ khác nhau. Chúng có thể bổ sung cho nhau, nhưng không thể thay thế lẫn nhau.

9. Mao Trạch Đông và câu hỏi về phạm vi tiếp nhận tư tưởng

Nghiên cứu Hồ Chí Minh không thể bỏ qua ảnh hưởng của phong trào cách mạng Trung Quốc. Tuy nhiên, cần phân biệt ảnh hưởng của kinh nghiệm tổ chức, ảnh hưởng của mô hình cách mạng, ảnh hưởng của tư tưởng Mao Trạch Đông và sự phụ thuộc vào những quyết định cụ thể của lãnh đạo Trung Quốc.

Đây là bốn vấn đề khác nhau.

Một nhà cách mạng có thể học hỏi kinh nghiệm huy động nông dân hoặc tổ chức lực lượng từ một quốc gia khác mà không nhất thiết tiếp nhận toàn bộ tư tưởng của quốc gia đó. Ngược lại, việc một tổ chức không tuyên bố sao chép mô hình nước ngoài cũng không có nghĩa là các chính sách của nó không chịu ảnh hưởng sâu sắc từ mô hình ấy.

Đối với Hồ Chí Minh, cần đặt câu hỏi: ông nhìn nhận Mao Trạch Đông như một đồng chí quốc tế, một người lãnh đạo của quốc gia láng giềng, một nguồn kinh nghiệm cách mạng hay một đối tác có ảnh hưởng đến những quyết định quan trọng của Việt Nam? Vai trò ấy thay đổi như thế nào qua từng thời kỳ?

Đặc biệt, cần xác định đâu là lựa chọn của lãnh đạo Việt Nam, đâu là ảnh hưởng của tư vấn và viện trợ bên ngoài, đâu là yêu cầu của tình thế chiến tranh và đâu là quyết định được hình thành trong cơ chế lãnh đạo tập thể.

Không nên gom tất cả vào một kết luận chung rằng Việt Nam hoàn toàn làm theo Trung Quốc. Nhưng cũng không nên phủ nhận ảnh hưởng chỉ vì những quyết định được thực hiện dưới danh nghĩa của tổ chức Việt Nam.

Quan hệ cụ thể giữa Hồ Chí Minh, Mao Trạch Đông, Stalin, Liên Xô và Trung Quốc sẽ được nghiên cứu sâu hơn trong Chương 27. Ở đây, vấn đề chỉ được đặt ra để làm rõ rằng tiếp nhận học thuyết và kinh nghiệm quốc tế luôn kéo theo câu hỏi về giới hạn của quyền tự quyết.

10. Từ lý tưởng đến chính sách: Hồ Chí Minh có nhận thức được cái giá của lựa chọn?

Đây là phần cần được nghiên cứu nghiêm túc, không chỉ đối với Hồ Chí Minh mà đối với mọi nhà lãnh đạo theo đuổi một học thuyết chính trị toàn diện.

Một lý tưởng có thể hướng đến giải phóng dân tộc, bình đẳng xã hội và cải thiện đời sống người lao động. Nhưng khi chuyển thành chính sách, lý tưởng ấy phải được thực hiện bằng những công cụ cụ thể: luật pháp, bộ máy hành chính, hệ thống phân phối tài sản, tổ chức sản xuất, cơ chế xét xử và phương thức kiểm soát quyền lực.

Chính ở bước chuyển này, khoảng cách giữa mục tiêu và kết quả có thể xuất hiện.

Nếu muốn xóa bỏ bất bình đẳng nhưng sử dụng việc phân loại con người theo thành phần xã hội làm căn cứ cho quyền lợi và trách nhiệm, nguy cơ oan sai có thể nảy sinh. Nếu muốn bảo vệ cách mạng nhưng xem phản biện là sự chống đối, cơ chế sửa sai có thể bị suy yếu. Nếu muốn xây dựng nền kinh tế phục vụ số đông nhưng tập trung quá nhiều quyết định vào bộ máy quản lý, động lực sản xuất và quyền chủ động của người dân có thể bị hạn chế.

Những nhận định này là các vấn đề cần kiểm chứng trong từng chính sách, không phải bằng chứng tự thân để kết luận rằng mọi hậu quả đều đã được Hồ Chí Minh dự báo.

Trường hợp cải cách ruộng đất ở miền Bắc là một phép thử lịch sử đặc biệt quan trọng. Khi nghiên cứu, cần xác định rõ các chủ trương được ban hành, vai trò của cơ quan lãnh đạo, quá trình triển khai tại địa phương, những sai lầm được phát hiện, các biện pháp sửa sai và trách nhiệm của từng cấp.

Câu hỏi không chỉ là chính sách ấy đã gây ra những tổn hại gì, mà còn là những tổn hại nào có thể tránh được, những cảnh báo nào đã xuất hiện, thông tin có được chuyển lên cấp lãnh đạo hay không và người có quyền quyết định đã phản ứng thế nào.

Cần tách biệt trách nhiệm chính trị của người đứng đầu, trách nhiệm tập thể của cơ quan lãnh đạo, trách nhiệm tổ chức thực hiện và trách nhiệm trực tiếp của những người gây ra sai phạm. Những tầng trách nhiệm ấy có thể liên hệ với nhau, nhưng không đồng nhất.

Cũng phải đặt câu hỏi ngược lại: trong hoàn cảnh chiến tranh, thiếu thốn và xung đột quốc tế, những phương án khác có thực sự khả thi hay không? Nếu có, chúng đã được xem xét đến đâu? Nếu không, cần chứng minh những giới hạn cụ thể thay vì chỉ viện dẫn hoàn cảnh như một lời giải thích chung.

Chỉ khi làm được cả hai việc — nhận diện hậu quả và kiểm tra những lựa chọn thay thế — nghiên cứu mới có thể đi từ phê phán đạo đức đến phân tích nhân quả lịch sử.

11. Tư tưởng Hồ Chí Minh: Phân biệt tư tưởng trong đời ông với sự hệ thống hóa về sau

Một yêu cầu quan trọng của nghiên cứu lịch sử tư tưởng là không dùng khái niệm được hệ thống hóa ở giai đoạn sau để mặc nhiên giải thích mọi quyết định của giai đoạn trước.

Khái niệm “Tư tưởng Hồ Chí Minh” được chính thức xác lập và phát triển trong các văn kiện của Đảng Cộng sản Việt Nam qua những giai đoạn khác nhau. Đại hội VII năm 1991 xác định tư tưởng Hồ Chí Minh cùng với chủ nghĩa Marx – Lenin là nền tảng tư tưởng và kim chỉ nam cho hành động của Đảng. Đại hội IX năm 2001 đưa ra định nghĩa có tính hệ thống hơn về khái niệm này.

Những mốc ấy thuộc lịch sử tiếp nhận, đánh giá và thể chế hóa tư tưởng Hồ Chí Minh sau khi ông qua đời. Chúng cần được nghiên cứu như một quá trình riêng.

Muốn xác định Hồ Chí Minh thực sự nghĩ gì ở một thời điểm cụ thể, phải dựa trước hết vào văn bản, hành động và bối cảnh của chính thời điểm ấy. Những cách diễn giải chính thức về sau có thể cung cấp thông tin về quá trình hình thành hệ thống tư tưởng được công nhận, nhưng không tự động thay thế chứng cứ đương thời.

Điều này đặc biệt quan trọng khi đánh giá mối quan hệ giữa tư tưởng dân tộc, chủ nghĩa Marx – Lenin và quyền tự chủ của Việt Nam.

Cần hỏi liệu các yếu tố ấy luôn được ông xem là thống nhất hay có lúc phát sinh căng thẳng; ông xử lý những căng thẳng đó bằng cách nào; và các thế hệ lãnh đạo sau này đã kế thừa, lựa chọn hoặc diễn giải di sản ấy ra sao.

Nhờ vậy, có thể phân biệt ba đối tượng nghiên cứu: Hồ Chí Minh với tư cách một con người lịch sử; những quan điểm được thể hiện trong các văn bản và quyết định của ông; và hệ thống tư tưởng được tổ chức chính trị xây dựng, chuẩn hóa và vận dụng sau này.

12. Mô hình phân tích: Từ ảnh hưởng đến trách nhiệm

Để tránh kết luận cảm tính, chương này sử dụng một chuỗi phân tích gồm tám bước:

Ảnh hưởng → Tiếp nhận → Tham gia → Nhận nhiệm vụ hoặc chỉ đạo → Vận dụng → Kết quả → Phản hồi và điều chỉnh → Trách nhiệm.

Đây không phải một chuỗi bắt buộc mà mọi sự kiện đều phải trải qua theo cùng một trình tự. Nó là bộ câu hỏi giúp kiểm tra quan hệ nhân quả.

Ảnh hưởng: Nguyễn Ái Quốc tiếp xúc với tư tưởng hoặc tổ chức nào? Có chứng cứ gì về sự tiếp xúc ấy?

Tiếp nhận: Ông đồng ý với quan điểm nào, vận dụng quan điểm nào, có phản biện hoặc điều chỉnh quan điểm nào không?

Tham gia: Ông tham gia tổ chức với tư cách gì, trong thời gian nào và chịu những ràng buộc nào?

Nhận nhiệm vụ hoặc chỉ đạo: Có văn bản hoặc chứng cứ đáng tin cậy cho thấy một chỉ đạo cụ thể đã được ban hành và tiếp nhận hay không?

Vận dụng: Quyết định trong thực tế có phù hợp với chỉ đạo ấy không? Nếu khác biệt, khác ở điểm nào và vì sao?

Kết quả: Chính sách tạo ra thành quả, tổn thất và những hệ quả ngoài dự kiến nào? Có thể xác định mối quan hệ nhân quả đến mức nào?

Phản hồi và điều chỉnh: Khi có bằng chứng về sai lầm, người lãnh đạo và cơ quan có thẩm quyền đã làm gì? Việc sửa sai có kịp thời, đầy đủ và có cơ chế ngăn tái diễn hay không?

Trách nhiệm: Ai có quyền quyết định, ai thực hiện, ai biết về hậu quả và ai có khả năng ngăn chặn hoặc sửa chữa?

Mô hình này giúp phân biệt ảnh hưởng với mệnh lệnh, mệnh lệnh với hành động, hành động với kết quả và kết quả với trách nhiệm.

Nó cũng ngăn hai kiểu lập luận đối nghịch nhưng cùng thiếu chặt chẽ. Một bên quy mọi quyết định cho Moscow hoặc Bắc Kinh, coi lãnh đạo Việt Nam chỉ là người thi hành. Bên kia xem mọi quyết định là hoàn toàn tự chủ, không chịu ảnh hưởng của mạng lưới quốc tế hay những điều kiện vật chất.

Cả hai cách giải thích đều có thể bỏ qua cơ chế thật sự của quyền lực.

13. Bài học Hưng Quốc: Học hỏi mà không đánh mất quyền tự quyết

Từ trường hợp Nguyễn Ái Quốc – Hồ Chí Minh, có thể rút ra một vấn đề rộng hơn đối với các quốc gia đang tìm đường phát triển: học thuyết và mô hình bên ngoài có thể cung cấp tri thức, kinh nghiệm, tổ chức và nguồn lực, nhưng không thể thay thế trách nhiệm tự quyết của một dân tộc.

Học hỏi không đồng nghĩa với sao chép. Liên minh không đồng nghĩa với phục tùng. Tiếp nhận viện trợ không tự động đồng nghĩa với lệ thuộc. Tuy nhiên, nếu một quốc gia không có năng lực đánh giá độc lập, không có cơ chế kiểm soát quyền lực và không cho phép người dân phản biện, thì sự lệ thuộc có thể hình thành ngay cả khi trên danh nghĩa quốc gia ấy vẫn độc lập.

Bài học thứ nhất là phải phân biệt mục tiêu với phương tiện. Độc lập dân tộc, công bằng xã hội và nâng cao đời sống là những mục tiêu cần được đánh giá bằng kết quả thực tế. Một phương tiện không nên được coi là bất khả xâm phạm chỉ vì nó từng được lựa chọn để phục vụ một mục tiêu chính đáng.

Bài học thứ hai là phải xây dựng năng lực phản biện và sửa sai. Một hệ thống chính trị không thể chỉ dựa vào niềm tin rằng người lãnh đạo luôn đúng. Nó cần những cơ chế để thông tin bất lợi được truyền đạt, chính sách sai được xem xét lại, người bị tổn hại được bảo vệ và người có trách nhiệm phải giải trình.

Bài học thứ ba là quyền tự chủ dân tộc phải gắn với quyền làm chủ của nhân dân. Một đất nước có thể tránh được sự thống trị từ bên ngoài nhưng vẫn đối diện với nguy cơ quyền lực trong nước tập trung quá mức. Vì vậy, độc lập quốc gia và tự do của người dân không nên bị xem là hai mục tiêu đối lập.

Bài học thứ tư là cần phân biệt thiện chí với năng lực dự báo và trách nhiệm. Một nhà lãnh đạo có thể thực sự tin rằng mình đang phục vụ dân tộc, nhưng niềm tin chân thành không bảo đảm rằng mọi chính sách đều đúng. Khi quyền lực càng lớn, nghĩa vụ kiểm tra thông tin, xem xét phương án khác và sửa chữa sai lầm càng quan trọng.

Theo tinh thần Hưng Quốc, dân tộc mạnh không chỉ nhờ khả năng huy động sức mạnh để giành chính quyền. Dân tộc mạnh còn cần năng lực tự suy xét, tự kiểm tra, tự sửa sai và xây dựng thể chế không phụ thuộc hoàn toàn vào phẩm chất của một cá nhân.

14. Kết luận: Điều cần xác định không chỉ là Hồ Chí Minh đã tin điều gì

Hồ Chí Minh lựa chọn con đường cộng sản trong hoàn cảnh Việt Nam chưa giành được độc lập và nhiều con đường cứu nước trước đó đã thất bại. Chủ nghĩa Lenin giúp ông kết nối vấn đề thuộc địa với phong trào cách mạng quốc tế, đồng thời cung cấp một khuôn khổ lý luận và phương pháp tổ chức có ảnh hưởng sâu sắc đến quá trình hình thành phong trào cộng sản Việt Nam.

Những dữ kiện ấy cần được ghi nhận trong nghiên cứu lịch sử. Nhưng chúng không làm cho các câu hỏi về giới hạn của học thuyết, cơ chế quyền lực và trách nhiệm chính trị trở nên không cần thiết.

Cần tiếp tục xác định Hồ Chí Minh đã hiểu đến đâu về quan hệ giữa giải phóng dân tộc và đấu tranh giai cấp; ông hình dung thế nào về nhà nước sau cách mạng; ông nhận thức ra sao về nguy cơ tập trung quyền lực; và ông đã xử lý thế nào khi thực tế đặt ra những vấn đề mà lý luận hoặc đường lối có thể chưa giải quyết thỏa đáng.

Cũng cần đánh giá những gì con đường ấy đem lại cho Việt Nam, những tổn thất phát sinh, những cơ hội phát triển đã mở ra hoặc bị thu hẹp, và phần trách nhiệm của các chủ thể trong từng quyết định.

Không thể khẳng định ông đã dự báo mọi hậu quả chỉ vì những hậu quả ấy về sau xuất hiện. Nhưng cũng không thể lấy ý định giải phóng dân tộc làm lý do để bỏ qua những quyết định có thể kiểm tra và những trách nhiệm có thể xác định.

Câu hỏi lịch sử cuối cùng vì vậy không chỉ là Hồ Chí Minh có trung thành với chủ nghĩa Marx – Lenin hay không. Câu hỏi quan trọng hơn là ông đã vận dụng học thuyết ấy như thế nào trong điều kiện Việt Nam, mức độ tự chủ của ông đến đâu, ông có những cơ hội sửa đổi nào, và kết quả thực tế của các lựa chọn ấy đối với dân tộc ra sao.

Một nghiên cứu nghiêm túc phải đủ công bằng để ghi nhận thành quả, đủ tỉnh táo để nhận diện tổn thất và đủ độc lập để không biến bất kỳ nhân vật hay học thuyết nào thành đối tượng nằm ngoài sự kiểm chứng.

Lịch sử không chỉ hỏi một nhà lãnh đạo đã tin vào điều gì. Lịch sử còn hỏi ông đã làm gì với niềm tin ấy, đã sử dụng quyền lực ra sao và những người dân mà ông muốn giải phóng cuối cùng đã có được những quyền lợi, cơ hội và phẩm giá nào.

Hoàng Phong Nhã 

---

TÀI LIỆU THAM KHẢO VÀ HƯỚNG KIỂM CHỨNG

A. Văn kiện và nguồn sơ cấp

1. Nguyễn Ái Quốc, Yêu sách của nhân dân An Nam, 1919. Cần đối chiếu bản văn gốc và bối cảnh Hội nghị Hòa bình Versailles.
2. V. I. Lenin, The Right of Nations to Self-Determination, 1914.
3. V. I. Lenin, Imperialism, the Highest Stage of Capitalism, 1916.
4. V. I. Lenin, Draft Theses on National and Colonial Questions, 1920; đối chiếu với các văn kiện liên quan của Đại hội II Quốc tế Cộng sản.
5. Văn kiện Đại hội V Quốc tế Cộng sản, 1924; sử dụng để xác định đường lối, vị trí và bối cảnh hoạt động của Nguyễn Ái Quốc.
6. Các văn kiện hợp nhất những tổ chức cộng sản đầu năm 1930 và các văn kiện thành lập Đảng Cộng sản Việt Nam; cần đối chiếu dị bản, thời điểm và nội dung từng văn bản.
7. Hồ Chí Minh, Thực hành sinh ra hiểu biết, hiểu biết tiến lên lý luận, lý luận lãnh đạo thực hành, 1951; cần kiểm tra nguyên bản, ngày đăng và số trang trong ấn bản được sử dụng.
8. Đảng Cộng sản Việt Nam, Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ VII, 1991; Văn kiện Đại hội IX, 2001.
9. Nguyễn Văn Trấn, Viết cho Mẹ và Quốc hội, 1995. Chỉ sử dụng lời kể liên quan đến cuộc trao đổi năm 1951 như hồi ức, trừ khi có nguồn đương thời độc lập xác nhận.

B. Nghiên cứu lịch sử và tiểu sử

10. William J. Duiker, Ho Chi Minh: A Life.
11. Sophie Quinn-Judge, Ho Chi Minh: The Missing Years, 1919–1941.
12. Pierre Brocheux, Ho Chi Minh: A Biography.
13. David G. Marr, Vietnamese Anticolonialism, 1885–1925.

C. Những vấn đề cần tiếp tục xác minh

• Phân biệt rõ các giai đoạn tiếp nhận tư tưởng của Nguyễn Ái Quốc, tránh dùng quan điểm được thể hiện ở thời kỳ sau để suy ngược toàn bộ nhận thức thời kỳ trước.
• Đối chiếu các chỉ thị của Quốc tế Cộng sản với văn kiện, hành động và điều chỉnh của tổ chức cách mạng Việt Nam.
• Xác minh nguồn gốc, nguyên văn và hoàn cảnh của các lời dẫn hồi ký; không đặt lời kể muộn ngang hàng với biên bản đương thời.
• Khi nghiên cứu hậu quả của một chính sách, tách dữ kiện, diễn giải nhân quả, giả thuyết và đánh giá trách nhiệm.
• Dành Chương 27 cho quan hệ Hồ Chí Minh – Stalin – Mao Trạch Đông, viện trợ quốc tế, Hội nghị Genève năm 1954 và những vấn đề liên quan đến quyền tự chủ quốc gia, tránh lặp lại toàn bộ nội dung trong chương này.

Posted in: ĐỐI THOẠI VỚI HỒ CHÍ MINH