1:12 PM
Hoàng Phong Nhã
ĐỐI THOẠI VỚI KIM ĐỊNH
VIỆT NHO – AN VI – NHÂN CHỦ VÀ CÂU HỎI VỀ CĂN TÍNH VIỆT
CHƯƠNG XXXVII
NGƯỜI VIỆT VÀ NGUỒN GỐC KINH DỊCH
Từ giả thuyết Việt Nho đến cuộc đối thoại về một kinh điên phương Đông
Kinh Dịch là một trong những kinh điển có ảnh hưởng sâu rộng nhất trong lịch sử tư tưởng Đông Á. Nhưng chính vì có sức ảnh hưởng lớn, nguồn gốc, quá trình hình thành và ý nghĩa của Kinh Dịch cũng trở thành đối tượng của nhiều cách giải thích khác nhau.
Kim Định đặt Kinh Dịch vào trung tâm của nỗ lực kiến tạo Việt Nho. Trong Việt Lý Tố Nguyên, ông dành một chương bàn về phần đóng góp của “Viêm tộc” vào việc hình thành kinh điển; trong Tinh Hoa Ngũ Điển, ông diễn giải Kinh Dịch theo hướng “thuật quyền biến”. Hai đầu mối này cho thấy ông không chỉ muốn đọc Kinh Dịch như một kinh điển của Nho học Trung Hoa, mà còn tìm cách đặt nó vào một lịch sử văn hóa rộng hơn và một triết lý về con người mang dấu ấn riêng của mình. <Cite
Đây là một hướng nghiên cứu đáng khảo sát, nhưng cần phân biệt ba mệnh đề khác nhau: người Việt có thể đóng góp vào quá trình giao lưu văn hóa cổ đại; một số yếu tố trong Kinh Dịch có thể được nghiên cứu trong quan hệ với các nền văn hóa khác; và Kinh Dịch có nguồn gốc chủ yếu từ người Việt. Mệnh đề thứ nhất và thứ hai là những câu hỏi nghiên cứu có thể mở rộng. Mệnh đề thứ ba là một khẳng định lịch sử mạnh hơn, đòi hỏi bằng chứng đặc biệt thuyết phục.
Luận đề của chương này là: có thể đối thoại nghiêm túc với cách Kim Định đọc Kinh Dịch mà không mặc nhiên chấp nhận giả thuyết nguồn gốc Việt; đồng thời, không cần chứng minh Kinh Dịch có nguồn gốc Việt mới có thể nghiên cứu những giá trị triết học mà Kim Định tìm thấy trong kinh điển này.
I. Trước hết, Kinh Dịch là gì?
Tên gọi Kinh Dịch thường được dùng để chỉ một truyền thống văn bản có nhiều lớp hình thành.
Cần phân biệt Chu Dịch (Zhouyi) với Dịch Kinh (Yijing, thường được gọi là Kinh Dịch). Phần cốt lõi của Chu Dịch gồm các quẻ và những lời gắn với quẻ, hào. Qua quá trình lịch sử, kinh điển này được diễn giải và bổ sung bằng những phần chú giải có ảnh hưởng sâu rộng đến tư tưởng Trung Hoa.
Nghiên cứu hiện đại thường đặt phần văn bản sớm của Chu Dịch vào khoảng đầu thiên niên kỷ thứ nhất trước Công nguyên, với nhiều vấn đề vẫn còn tranh luận về niên đại, quá trình biên soạn và tác giả. Truyền thống cổ đại gắn sự hình thành các quẻ với Phục Hy, Văn Vương, Chu Công và Khổng Tử; nhưng các quy thuộc truyền thống ấy không đồng nghĩa với việc sử học hiện đại đã xác nhận từng nhân vật là tác giả thực sự của từng lớp văn bản.
Kinh Dịch có ít nhất ba phương diện cần được nghiên cứu riêng.
Thứ nhất là phương diện bói toán. Các quẻ và lời đoán gắn với một truyền thống dự báo, hỏi ý thần linh và tìm cách hiểu những biến động của đời sống.
Thứ hai là phương diện triết học. Qua nhiều thế hệ chú giải, các quẻ và hào được diễn giải thành những suy tư về biến đổi, thời thế, hành động, đạo đức và trật tự xã hội.
Thứ ba là phương diện tiếp nhận văn hóa. Kinh Dịch được các thế hệ học giả, nhà tư tưởng và cộng đồng khác nhau đọc lại, mở rộng và vận dụng theo những nhu cầu riêng.
Ba phương diện này có liên hệ nhưng không đồng nhất. Một ý nghĩa triết học được phát triển trong giai đoạn sau không nhất thiết đã có đầy đủ trong lớp văn bản sớm nhất. Một cách vận dụng có giá trị trong hiện tại cũng không tự động chứng minh rằng đó là ý nghĩa nguyên thủy của kinh điển.
Đây là điểm xuất phát cần thiết trước khi đặt câu hỏi về vai trò của người Việt trong lịch sử Kinh Dịch.
II. Kim Định muốn đưa Việt Nho vào lịch sử Kinh Dịch như thế nào?
Trong Việt Lý Tố Nguyên, Kim Định dành chương V của phần đầu cho vấn đề “Phần đóng góp của Viêm tộc vào việc hình thành Kinh điển”. Mục lục tác phẩm cho thấy vấn đề này nằm trong mạch lập luận về nguồn gốc, các đợt văn minh và lịch sử hình thành Việt Nho.
Trong Tinh Hoa Ngũ Điển, ông tiếp tục đặt Kinh Dịch trong một cách đọc riêng. Mục “Kinh Dịch hay là thuật quyền biến” cho thấy ông quan tâm đến khả năng đọc kinh điển như một tư tưởng về sự biến đổi và nghệ thuật ứng xử trước thời thế, chứ không chỉ như một văn bản bói toán.
Từ hai đầu mối ấy, có thể xác định hai vấn đề lớn trong cách tiếp cận của Kim Định.
Vấn đề thứ nhất là nguồn gốc văn hóa: ông tìm cách xác định vai trò của các cộng đồng mà ông gọi là Viêm tộc trong lịch sử hình thành kinh điển. Đây là phần cần đọc sát văn bản để xác định ông đưa ra những luận cứ cụ thể nào, dựa vào sử truyền, ngôn ngữ, biểu tượng hay cách diễn giải các kinh điển.
Vấn đề thứ hai là ý nghĩa triết học: ông muốn đọc Kinh Dịch như một nguồn tư tưởng có thể giúp giải thích cách con người nhận biết và ứng xử trước sự biến đổi.
Hai vấn đề này cần được đánh giá bằng những tiêu chuẩn khác nhau. Giả thuyết nguồn gốc phải được kiểm tra bằng sử liệu, văn bản học, khảo cổ học và các nghiên cứu liên quan. Cách diễn giải “thuật quyền biến” phải được đánh giá qua nội dung của Kinh Dịch, chất lượng lập luận và khả năng giải thích những vấn đề triết học thực tế.
Không thể dùng sức hấp dẫn của một cách đọc triết học để chứng minh nguồn gốc lịch sử. Nhưng cũng không nên vì một giả thuyết nguồn gốc chưa được xác nhận mà bỏ qua mọi giá trị triết học có thể có trong cách đọc ấy.
Đối thoại trực tiếp với Kim Định
Tôi muốn đặt với Kim Định câu hỏi đầu tiên: khi ông nói đến đóng góp của Viêm tộc trong việc hình thành kinh điển, ông đang đưa ra một giả thuyết về sự giao lưu văn hóa, về một số yếu tố cấu thành kinh điển, hay về nguồn gốc căn bản của toàn bộ Kinh Dịch?
Ba cách hiểu này có mức độ khẳng định rất khác nhau.
Nếu ông cho rằng các cộng đồng cổ đại trong một không gian văn hóa rộng lớn đã giao lưu, trao đổi và ảnh hưởng lẫn nhau, đó là một hướng nghiên cứu cần khảo sát bằng chứng cứ cụ thể.
Nếu ông cho rằng một số biểu tượng hoặc quan niệm trong Kinh Dịch có thể được hiểu rõ hơn khi đặt trong quan hệ với các nền văn hóa phương Nam, cần xác định những biểu tượng ấy là gì, xuất hiện trong văn bản nào và có mối liên hệ lịch sử nào có thể kiểm tra.
Nhưng nếu kết luận rằng Kinh Dịch có nguồn gốc Việt hoặc phần cốt lõi của kinh điển được hình thành chủ yếu từ người Việt, thì cần một hệ thống chứng cứ đủ sức phân biệt giả thuyết ấy với những cách giải thích khác về nguồn gốc Chu Dịch.
Tôi không cho rằng giả thuyết cần bị bác bỏ trước khi khảo sát. Nhưng tôi cũng không thể xem nó là kết luận lịch sử chỉ vì nó phù hợp với một hệ thống triết học.
Đối với người nghiên cứu, câu hỏi quyết định không phải là giả thuyết ấy có giúp người Việt tự hào hay không. Câu hỏi là nó giải thích được những chứng cứ nào, có thể bị bác bỏ bởi loại chứng cứ nào và có sức thuyết phục hơn những giả thuyết cạnh tranh hay không.
III. Bằng chứng lịch sử về Kinh Dịch cho phép kết luận đến đâu?
Nghiên cứu hiện đại về Chu Dịch không chỉ dựa vào các câu chuyện truyền thống về những bậc thánh nhân. Các học giả còn khảo sát văn bản, những bản viết cổ được khai quật, tài liệu bói toán và bối cảnh lịch sử của thời Chu.
Công trình The Origin and Early Development of the Zhou Changes của Edward L. Shaughnessy, xuất bản năm 2022, khảo sát nguồn gốc và quá trình phát triển ban đầu của Chu Dịch, trong đó có mối liên hệ với truyền thống bói toán bằng xương, cỏ thi và những biến đổi của văn bản trong thời nhà Chu. Đây là một hướng nghiên cứu dựa trên sự phối hợp giữa khảo cổ học, văn bản học và lịch sử tư tưởng.
Các nghiên cứu về Kinh Dịch cũng nhấn mạnh rằng văn bản không nhất thiết được hình thành trong một lần bởi một tác giả duy nhất. Những lớp văn bản khác nhau có thể thuộc những thời kỳ khác nhau; ý nghĩa của kinh điển tiếp tục thay đổi qua các quá trình chú giải và vận dụng.
Từ đó, có thể rút ra một nhận xét quan trọng: muốn xác định nguồn gốc của Kinh Dịch, cần khảo sát không chỉ những biểu tượng được xem là cổ xưa mà còn cả lịch sử văn bản, ngôn ngữ, hoàn cảnh sử dụng và quá trình hình thành các lớp chú giải.
Một hình tượng có nét tương đồng với hình tượng trong văn hóa Việt chưa đủ chứng minh rằng nó được sáng tạo tại Việt Nam. Sự tương đồng có thể xuất phát từ giao lưu, từ những điều kiện sinh hoạt tương tự, từ một nguồn gốc chung xa hơn hoặc từ sự diễn giải của người nghiên cứu hiện đại.
Để xác định giữa những khả năng ấy, cần có chứng cứ phân biệt chúng.
Đối thoại trực tiếp với Kim Định
Tôi muốn hỏi thêm: trong lập luận của ông về Kinh Dịch, đâu là bằng chứng có thể xác định độc lập với chính hệ thống diễn giải Việt Nho?
Nếu một biểu tượng được giải thích theo hướng Việt Nho, liệu cách giải thích đó có được hỗ trợ bởi một văn bản có niên đại phù hợp, một chuỗi chứng cứ khảo cổ hoặc một nghiên cứu ngôn ngữ có thể kiểm tra hay không?
Nếu chứng cứ chủ yếu là sự tương đồng về hình tượng và ý nghĩa, mức độ kết luận hợp lý nên dừng ở đâu?
Đây không phải yêu cầu áp đặt một tiêu chuẩn chỉ dành riêng cho Kim Định. Bất kỳ giả thuyết nào về nguồn gốc một kinh điển cổ cũng phải đáp ứng những yêu cầu tương tự.
Tôi cho rằng điều cần thiết là đọc kỹ từng luận cứ của ông, xác định chính xác điều ông muốn chứng minh, rồi đối chiếu với các nghiên cứu hiện có. Không nên gán cho ông một kết luận rộng hơn điều văn bản thực sự nói; cũng không nên biến một giả thuyết chưa đủ chứng cứ thành sự thật chỉ vì nó nằm trong một công trình có hệ thống.
IV. “Kinh Dịch là thuật quyền biến”: đóng góp triết học của Kim Định
Nếu câu hỏi về nguồn gốc Việt của Kinh Dịch cần được kiểm tra bằng chứng cứ lịch sử, thì cách đọc Kinh Dịch như “thuật quyền biến” cần được khảo sát như một luận đề triết học.
Trong Tinh Hoa Ngũ Điển, Kim Định đặt tên chương về Kinh Dịch là “Kinh Dịch hay là thuật quyền biến”. Cách đặt tên này cho thấy ông muốn nhấn mạnh phương diện ứng xử trước những hoàn cảnh thay đổi. <Cite refs={["turn898330search10"]}/>
Có thể hiểu “quyền biến” ở đây như một vấn đề triết học: khi hoàn cảnh thay đổi, con người nên giữ nguyên nguyên tắc hay điều chỉnh cách hành động? Khi nào sự linh hoạt là khôn ngoan, và khi nào nó trở thành cơ hội chủ nghĩa? Làm sao thích nghi mà không đánh mất những giới hạn đạo đức?
Đây là những câu hỏi có ý nghĩa vượt ra ngoài lịch sử Kinh Dịch. Nhưng để đánh giá chính xác Kim Định đã giải quyết chúng như thế nào, cần đọc toàn văn chương liên quan và đối chiếu các luận điểm cụ thể. Không nên chỉ dựa vào nhan đề để quy kết toàn bộ nội dung của ông.
Từ góc nhìn Hưng Quốc, có thể phát triển một cách phân biệt ba loại quyền biến.
Quyền biến về phương tiện: thay đổi cách làm khi điều kiện thay đổi, nhưng vẫn giữ mục tiêu chính đáng. Một doanh nghiệp đổi phương thức sản xuất để thích ứng với công nghệ mới là ví dụ.
Quyền biến về phán đoán: xem xét lại nhận định khi xuất hiện chứng cứ mới. Một nhà nghiên cứu sửa đổi giả thuyết khi dữ liệu không còn phù hợp là biểu hiện của năng lực học hỏi.
Quyền biến về nguyên tắc: thay đổi cả chuẩn mực để phục vụ lợi ích riêng. Đây có thể là sự linh hoạt giả tạo, khi người có quyền lực viện dẫn hoàn cảnh để biện minh cho hành vi vốn không thể chấp nhận.
Ba loại này là khung phân tích do người viết đề xuất, không phải cách phân loại được xác nhận là của Kim Định. Tuy nhiên, chúng cho phép tiếp tục cuộc đối thoại về quyền biến bằng những tình huống có thể đánh giá cụ thể.
Đối thoại trực tiếp với Kim Định
Tôi đồng ý rằng tư duy trước sự biến đổi không thể chỉ dựa vào việc áp dụng máy móc những công thức có sẵn. Nhưng tôi muốn hỏi: quyền biến cần chịu sự giới hạn nào để không trở thành ngụy biện cho hành động tùy tiện?
Một nhà lãnh đạo có thể thay đổi chính sách khi điều kiện thay đổi, nhưng phải giải thích căn cứ và chịu trách nhiệm về hậu quả. Một người có thể điều chỉnh kế hoạch cá nhân, nhưng không thể viện dẫn hoàn cảnh để phủ nhận mọi cam kết. Một nhà nước có thể thay đổi biện pháp quản trị, nhưng không nên xem sự thay đổi hoàn cảnh là lý do đủ để tùy tiện tước bỏ những quyền căn bản.
Như vậy, quyền biến có giá trị khi đi cùng năng lực nhận biết tình thế, mục tiêu rõ ràng và trách nhiệm. Nếu không có những giới hạn ấy, quyền biến dễ biến thành một lời biện minh cho bất kỳ hành động nào sau khi nó đã xảy ra.
Đây là điểm tôi muốn phát triển trong cuộc đối thoại với Kim Định: không chỉ tìm hiểu cách thích ứng với biến đổi, mà còn xác định những nguyên tắc cần được giữ vững giữa biến đổi.
V. Bảng ba tầng phân tích về Việt Nho và Kinh Dịch
| Tầng phân tích | Nội dung cần khảo sát | Tiêu chuẩn đánh giá | Giới hạn cần tránh |
|---|---|---|---|
| Tầng 1: Lịch sử và văn bản | Nguồn gốc Chu Dịch, niên đại các lớp văn bản, quá trình hình thành và những bối cảnh sử dụng ban đầu. | Văn bản cổ, khảo cổ học, ngôn ngữ học, lịch sử bói toán và nghiên cứu văn bản. | Không dùng sự tương đồng biểu tượng để tự động kết luận Kinh Dịch có nguồn gốc Việt. |
| Tầng 2: Diễn giải của Kim Định | Vai trò của Viêm tộc trong lịch sử kinh điển; cách đọc Kinh Dịch như “thuật quyền biến”; mối liên hệ với Việt Nho. | Đọc trực tiếp Việt Lý Tố Nguyên và Tinh Hoa Ngũ Điển; xác định luận điểm, tiền đề và bằng chứng của từng lập luận. | Không gán cho Kim Định kết luận chưa được xác nhận trong văn bản; không lấy giá trị triết học thay cho bằng chứng lịch sử. |
| Tầng 3: Ứng dụng Hưng Quốc | Dùng tư duy về biến đổi để phát triển năng lực phán đoán, thích ứng, hoạch định và chịu trách nhiệm. | Xây dựng tiêu chuẩn hành động, đánh giá hậu quả, kiểm tra khả năng áp dụng vào quản trị, giáo dục và phát triển kinh tế. | Không biến quyền biến thành chủ nghĩa cơ hội hoặc dùng kinh điển để miễn trừ trách nhiệm. |
Bảng này xác định ba công việc khác nhau. Lịch sử cần bằng chứng; diễn giải triết học cần lập luận; ứng dụng hiện đại cần tiêu chuẩn hành động và đánh giá kết quả. Chỉ khi giữ được sự phân biệt ấy, cuộc đối thoại với Kim Định mới tránh được cả hai cực đoan: thần thánh hóa kinh điển và phủ nhận giá trị của mọi cách đọc mới.
VI. Phản đề: Nếu Kinh Dịch được nghiên cứu trong lịch sử Trung Hoa, Việt Nho còn ý nghĩa gì?
Một phản biện cần được đặt ra là: nếu nghiên cứu hiện đại đặt phần cốt lõi của Chu Dịch trong bối cảnh lịch sử nhà Chu và Trung Hoa cổ đại, thì việc Kim Định đưa Kinh Dịch vào hệ thống Việt Nho có còn giá trị hay không?
Câu trả lời phụ thuộc vào điều đang được khẳng định.
Nếu khẳng định rằng Kinh Dịch có nguồn gốc Việt và toàn bộ hệ thống kinh điển bắt nguồn chủ yếu từ Việt Nam, thì phải có chứng cứ lịch sử đủ mạnh để hỗ trợ. Những nghiên cứu về nguồn gốc Chu Dịch hiện nay cung cấp một bối cảnh lịch sử cụ thể liên quan đến Trung Hoa cổ đại, nên một giả thuyết nguồn gốc khác cần giải thích được các chứng cứ ấy, chứ không thể chỉ dựa vào biểu tượng tương đồng. <Cite refs={["turn898330search1","turn898330search12"]}/>
Nhưng nếu câu hỏi là người Việt có thể tiếp nhận, diễn giải và phát triển tư tưởng Kinh Dịch theo những hướng riêng hay không, thì đó là một vấn đề khác. Lịch sử tiếp nhận kinh điển thường vượt khỏi nơi hình thành ban đầu của văn bản. Một tác phẩm có nguồn gốc trong một nền văn hóa vẫn có thể trở thành tài sản trí tuệ được nhiều cộng đồng nghiên cứu, diễn giải và vận dụng.
Do đó, cần phân biệt nguồn gốc của kinh điển với lịch sử tiếp nhận và sáng tạo triết học của người đọc.
Đối thoại trực tiếp với Kim Định
Tôi muốn hỏi: liệu giá trị của Việt Nho có nhất thiết phải dựa trên việc chứng minh Kinh Dịch bắt nguồn từ người Việt hay không?
Nếu một cách đọc Việt Nho giúp phát hiện một câu hỏi triết học mới, giải thích được một vấn đề mà cách đọc khác chưa làm rõ, hoặc mở ra một phương pháp đối thoại có giá trị, thì nó có thể được đánh giá bằng những đóng góp ấy.
Nếu một giả thuyết nguồn gốc không được chứng cứ hỗ trợ đầy đủ, điều đó đòi hỏi phải điều chỉnh kết luận lịch sử; nó không nhất thiết xóa bỏ mọi đóng góp triết học của người đưa ra giả thuyết.
Ngược lại, nếu muốn khẳng định nguồn gốc Việt, cần chứng minh điều đó bằng lịch sử và văn bản học. Không thể dùng giá trị của một diễn giải triết học để thay cho chứng minh nguồn gốc.
Theo tôi, một Việt Nho trưởng thành phải đủ tự tin để chấp nhận sự phân biệt này. Giá trị của tư tưởng không cần được bảo đảm bằng một tuyên bố về nguồn gốc vượt quá chứng cứ.
VII. Phán xét từ góc nhìn Hưng Quốc
Qua trường hợp Kinh Dịch, có thể rút ra bốn nhận định.
Thứ nhất, cần tiếp tục nghiên cứu Kim Định qua những tác phẩm cụ thể. Việt Lý Tố Nguyên và Tinh Hoa Ngũ Điển cung cấp những đầu mối quan trọng để khảo sát cách ông xây dựng Việt Nho, diễn giải nguồn gốc kinh điển và phát triển khái niệm quyền biến. Việc đánh giá cần dựa trên từng luận điểm, không chỉ dựa vào danh tiếng hoặc sự tán thành, phản đối chung.
Thứ hai, giả thuyết về nguồn gốc Việt của Kinh Dịch phải được đặt trong quan hệ với những nghiên cứu lịch sử hiện có. Cần xác định chính xác Kim Định khẳng định điều gì, loại chứng cứ nào hỗ trợ khẳng định đó và những dữ liệu nào có thể khiến giả thuyết phải điều chỉnh.
Thứ ba, cần tách lịch sử nguồn gốc khỏi giá trị triết học. Một cách đọc Kinh Dịch có thể gợi mở những vấn đề quan trọng về sự biến đổi và phán đoán mà không cần được mặc nhiên coi là ý nghĩa nguyên thủy của văn bản. Nhưng muốn xác định đóng góp riêng của Kim Định, phải so sánh cách đọc của ông với văn bản Kinh Dịch và các truyền thống chú giải khác.
Thứ tư, nếu ứng dụng tư tưởng quyền biến vào Hưng Quốc, phải kết hợp khả năng thích ứng với giới hạn đạo đức và trách nhiệm giải trình. Thích ứng không phải là thay đổi nguyên tắc theo lợi ích tức thời; linh hoạt không phải là tùy tiện; và truyền thống không phải là căn cứ để miễn trừ một quyết định khỏi việc kiểm tra.
Từ đó, có thể xác lập nguyên tắc:
Nghiên cứu nguồn gốc bằng chứng cứ, đánh giá tư tưởng bằng lập luận, và vận dụng kinh điển bằng trách nhiệm.
Đây là cách tiếp cận giúp người Việt nghiên cứu Kinh Dịch mà không cần lựa chọn giữa hai thái độ cực đoan: hoặc coi kinh điển là chân lý bất khả chất vấn, hoặc xem nó chỉ là một di sản ngoại lai không còn giá trị đối với hiện tại.
VIII. Những câu hỏi nghiên cứu cần tiếp tục
- Trong Việt Lý Tố Nguyên, Kim Định đưa ra những luận cứ cụ thể nào về vai trò của Viêm tộc trong việc hình thành kinh điển?
- Các luận cứ ấy dựa trên văn bản, sử truyền, khảo cổ học, ngôn ngữ học hay sự tương đồng biểu tượng? Mỗi loại chứng cứ có thể hỗ trợ kết luận đến mức nào?
- Cách đọc Kinh Dịch như “thuật quyền biến” trong Tinh Hoa Ngũ Điển khác gì với những truyền thống chú giải Kinh Dịch trước đó?
- Những lớp văn bản nào của Kinh Dịch có thể được xác định qua nghiên cứu lịch sử, và những ý nghĩa triết học nào được phát triển trong các giai đoạn chú giải về sau?
- Có thể phân biệt như thế nào giữa nguồn gốc của Kinh Dịch, lịch sử tiếp nhận Kinh Dịch ở Việt Nam và cách kiến tạo Việt Nho của Kim Định?
- Khi vận dụng tư duy quyền biến vào Hưng Quốc, cần những nguyên tắc nào để phân biệt sự thích ứng có trách nhiệm với chủ nghĩa cơ hội?
Kết luận
Cuộc đối thoại về người Việt và nguồn gốc Kinh Dịch không chỉ là tranh luận về một kinh điển cổ. Nó cho thấy một vấn đề rộng hơn trong nỗ lực tìm kiếm căn tính văn hóa: chúng ta có thể nghiên cứu di sản bằng niềm tự tin, nhưng niềm tự tin ấy không nên thay thế chứng cứ.
Kim Định đáng được khảo sát vì ông tìm cách đưa Kinh Dịch vào một hệ thống giải thích văn hóa Việt và phát triển cách đọc riêng về quyền biến. Tuy nhiên, những khẳng định về nguồn gốc kinh điển cần được kiểm tra bằng lịch sử, văn bản học và các nghiên cứu liên ngành. Còn những luận điểm triết học của ông cần được đánh giá bằng nội dung, lập luận và khả năng giải quyết vấn đề.
Đối với Hưng Quốc, điều quan trọng không phải là chứng minh mọi kinh điển lớn đều bắt nguồn từ người Việt. Điều quan trọng là người Việt có đủ năng lực nghiên cứu, tiếp nhận, phê bình và sáng tạo từ những di sản ấy hay không.
Một dân tộc không cần sở hữu nguồn gốc của mọi tri thức mới có thể trở thành một dân tộc có trí tuệ. Dân tộc ấy cần khả năng hiểu tri thức đến từ đâu, đánh giá điều gì đáng tiếp nhận, phát triển điều gì thành đóng góp riêng và chịu trách nhiệm về cách vận dụng nó.
Nếu Kinh Dịch giúp chúng ta suy nghĩ sâu hơn về biến đổi, thì cuộc đối thoại với Kim Định cũng cần giữ một nguyên tắc tương tự: tư duy phải đủ linh hoạt để sửa đổi kết luận, nhưng đủ nghiêm cẩn để không biến mong muốn thành sự thật.
Giá trị của Việt Nho không nằm ở việc mọi tri thức đều phải có nguồn gốc Việt, mà ở khả năng người Việt tự mình nghiên cứu, suy xét và sáng tạo tri thức có giá trị cho nhân loại.
Hoàng Phong Nhã
Tài liệu trọng tâm
- Kim Định, Việt Lý Tố Nguyên. Mục lục bản do Hội Nhà Văn xuất bản năm 2016 ghi nhận chương “Phần đóng góp của Viêm tộc vào việc hình thành Kinh điển”. Cần đối chiếu nguyên văn trước khi kết luận về từng luận cứ. <Cite refs={["turn898330search6"]}/>
- Kim Định, Tinh Hoa Ngũ Điển. Mục lục ghi nhận chương “Kinh Dịch hay là thuật quyền biến”. <Cite refs={["turn898330search10"]}/>
- Edward L. Shaughnessy, The Origin and Early Development of the Zhou Changes, Brill, 2022. <Cite refs={["turn898330search12"]}/>
- Richard J. Smith, Teaching the I Ching (Book of Changes), Oxford University Press, 2012. Công trình trình bày lịch sử, các lớp văn bản và những truyền thống diễn giải Kinh Dịch. <Cite refs={["turn898330search0"]}/>
- Edward L. Shaughnessy, chương “Western Zhou History”, trong The Cambridge History of Ancient China, Cambridge University Press. <Cite refs={["turn898330search1"]}/>
Posted in: ĐỐI THOẠI VỚI KIM ĐỊNH
0 comments:
Post a Comment