CHƯƠNG 38 - ĐỐI THOẠI VỚI KIM ĐỊNH - VIỆT NHO: PHÁT HIỆN KHOA HỌC HAY GIẢ THUYẾT VĂN HÓA?

ĐỐI THOẠI VỚI KIM ĐỊNH

VIỆT NHO – AN VI – NHÂN CHỦ VÀ CÂU HỎI VỀ CĂN TÍNH VIỆT

PHẦN V. NHỮNG ĐIỂM GÂY TRANH LUẬN

CHƯƠNG XXXVIII

VIỆT NHO: PHÁT HIỆN KHOA HỌC HAY GIẢ THUYẾT VĂN HÓA?

V. VẤN ĐỀ CHỨNG CỨ: KHI NÀO MỘT GIẢ THUYẾT NGUỒN GỐC CÓ THỂ TRỞ THÀNH TRI THỨC LỊCH SỬ?

Điểm khó nhất trong công trình Việt Nho không nằm ở việc Kim Định có quyền đưa ra một cách đọc khác về kinh điển hay không. Ông hoàn toàn có quyền đặt lại những câu hỏi mà các cách giải thích phổ biến chưa trả lời thỏa đáng. Vấn đề nằm ở bước chuyển từ một cách diễn giải có sức gợi mở sang một khẳng định về nguồn gốc lịch sử.

Hai việc ấy đòi hỏi hai mức chứng minh khác nhau.

Một cách diễn giải có thể đáng chú ý khi nó phát hiện những điểm tương đồng giữa một biểu tượng trong kinh điển Nho gia với tín ngưỡng, phong tục hoặc cấu trúc xã hội của các cộng đồng Việt cổ. Nhưng để từ đó kết luận rằng biểu tượng ấy bắt nguồn từ văn hóa Việt, người nghiên cứu phải chứng minh thêm những mắt xích lịch sử trung gian.

Trước hết, phải xác định niên đại của các chứng cứ. Một phong tục được ghi nhận ở Việt Nam vào thời kỳ muộn không thể tự động trở thành bằng chứng cho nguồn gốc của một khái niệm xuất hiện trong văn bản Trung Hoa sớm hơn. Muốn xác lập quan hệ nguồn gốc, cần có dữ liệu cho phép truy nguyên lịch sử của phong tục hoặc biểu tượng ấy, thay vì chỉ dựa vào sự tồn tại của nó ở thời điểm được quan sát.

Tiếp theo, phải phân biệt sự tương đồng với quan hệ truyền thừa. Hai cộng đồng có thể cùng sử dụng những biểu tượng tương tự mà không nhất thiết một bên đã sáng tạo rồi truyền lại cho bên kia. Những điều kiện sinh tồn gần nhau, các hình thức tổ chức xã hội tương tự, sự giao lưu lâu dài hoặc những quá trình phát triển độc lập đều có thể tạo ra những nét tương đồng.

Cuối cùng, phải đặt giả thuyết Việt Nho bên cạnh những cách giải thích cạnh tranh. Nếu một hiện tượng có thể được giải thích bằng nhiều giả thuyết, nhà nghiên cứu cần chỉ ra giả thuyết nào phù hợp với chứng cứ hơn, giải thích được nhiều dữ kiện hơn và đòi hỏi ít giả định chưa được chứng minh hơn.

Đây không phải là yêu cầu phải có sự đồng thuận tuyệt đối trước khi công nhận một phát hiện. Khoa học lịch sử thường tiến triển trong điều kiện chứng cứ chưa hoàn chỉnh. Tuy nhiên, mức độ chắc chắn của kết luận phải tương xứng với chất lượng chứng cứ.

Có thể phân biệt ba trạng thái nhận thức.

Thứ nhất, đã được xác nhận: luận điểm được hỗ trợ bởi chứng cứ đủ mạnh, được kiểm tra bằng những phương pháp thích hợp và có thể được các nhà nghiên cứu độc lập xem xét lại.

Thứ hai, có cơ sở để khảo sát: luận điểm có những dấu hiệu đáng chú ý nhưng chưa đủ chứng cứ để kết luận về nguồn gốc hoặc quan hệ truyền thừa.

Thứ ba, diễn giải mang tính giả thuyết: luận điểm có thể gợi mở những hướng suy nghĩ mới về triết học hoặc văn hóa nhưng chưa có cơ sở độc lập đủ mạnh để xác lập như một sự kiện lịch sử.

Cách phân loại này không nhằm hạ thấp Kim Định. Nó giúp xác định chính xác giá trị của từng luận điểm, đồng thời bảo vệ những đóng góp có thể đứng vững trước phản biện.

Đối thoại với Kim Định

Thưa ông, nếu một giả thuyết có ý nghĩa lớn đối với việc khôi phục căn tính Việt, nhưng chứng cứ lịch sử chưa đủ sức xác nhận, ông có chấp nhận giữ nó ở trạng thái giả thuyết hay không?

Nếu câu trả lời là có, công trình của ông vẫn có thể tiếp tục phát triển thông qua nghiên cứu, đối chiếu và tranh luận.

Nếu câu trả lời là không, vì giả thuyết ấy được xem là chân lý nền tảng không thể phủ nhận, thì công trình có nguy cơ chuyển từ nghiên cứu văn hóa sang một hệ thống niềm tin tự bảo vệ mình trước mọi phản chứng.

Ranh giới giữa hai con đường không nằm ở lòng yêu nước, mà nằm ở thái độ đối với chứng cứ.

Lòng yêu nước có thể thúc đẩy con người tìm hiểu lịch sử dân tộc. Nhưng nó không thể thay thế phương pháp xác minh lịch sử. Ngược lại, tinh thần phê phán không nhất thiết làm suy yếu căn tính dân tộc. Nếu được thực hiện nghiêm túc, nó giúp phân biệt những giá trị thực sự đáng kế thừa với những điều chỉ được duy trì vì nhu cầu tâm lý hoặc niềm tin có sẵn.

VI. NGUY CƠ LẬP LUẬN VÒNG TRÒN: KHI GIẢ THUYẾT VỪA LÀ TIỀN ĐỀ VỪA LÀ KẾT LUẬN

Một trong những vấn đề phương pháp cần kiểm tra trong Việt Nho là nguy cơ lập luận vòng tròn.

Lập luận vòng tròn xuất hiện khi một kết luận được sử dụng làm tiền đề để chứng minh chính kết luận ấy, dù được diễn đạt dưới những hình thức khác nhau.

Trong nghiên cứu nguồn gốc văn hóa, vòng tròn có thể hình thành qua ba bước.

Thứ nhất, nhà nghiên cứu giả định rằng một biểu tượng trong kinh điển có nguồn gốc Việt cổ.

Thứ hai, từ giả định đó, nhà nghiên cứu diễn giải các đoạn kinh theo hướng tìm thấy những dấu vết Việt cổ.

Thứ ba, chính những đoạn kinh đã được diễn giải theo giả định ban đầu lại được viện dẫn để xác nhận rằng biểu tượng ấy có nguồn gốc Việt cổ.

Nếu không có chứng cứ độc lập nằm ngoài chuỗi diễn giải này, kết luận chưa thực sự được chứng minh. Nó chỉ được lặp lại trong một hệ thống giải thích nhất quán với chính tiền đề của mình.

Cần nhấn mạnh rằng tính nhất quán nội tại không đồng nghĩa với tính đúng đắn lịch sử. Một hệ thống tư tưởng có thể rất mạch lạc nhưng vẫn dựa trên một tiền đề sai. Ngược lại, một giả thuyết ban đầu chưa hoàn chỉnh vẫn có thể dẫn đến những câu hỏi nghiên cứu hữu ích nếu nó cho phép kiểm tra và sửa đổi.

Để tránh vòng tròn, cần thực hiện ít nhất ba phép thử.

Phép thử thứ nhất: Chứng cứ độc lập.

Những kết luận về nguồn gốc phải được hỗ trợ bằng dữ liệu không đơn thuần là sản phẩm của chính cách diễn giải đang được kiểm tra. Tùy từng vấn đề, dữ liệu ấy có thể đến từ khảo cổ học, ngôn ngữ học lịch sử, văn bản học hoặc nghiên cứu về giao lưu giữa các cộng đồng.

Chứng cứ độc lập không nhất thiết phải hoàn toàn tách biệt về nội dung với đối tượng đang nghiên cứu. Điều quan trọng là nó phải có giá trị xác minh riêng, chứ không chỉ lặp lại giả định của người đưa ra giả thuyết.

Phép thử thứ hai: Khả năng bị bác bỏ.

Nhà nghiên cứu phải xác định loại chứng cứ nào có thể khiến mình điều chỉnh hoặc từ bỏ giả thuyết. Nếu mọi dữ kiện đều có thể được diễn giải thành bằng chứng ủng hộ, còn mọi phản chứng đều bị giải thích là kết quả của sự che khuất lịch sử, thì giả thuyết đã mất khả năng tự kiểm tra.

Một giả thuyết nghiêm túc phải chấp nhận khả năng mình sai. Khả năng ấy không phải dấu hiệu của sự yếu kém, mà là điều kiện để tri thức tiến bộ.

Phép thử thứ ba: Giả thuyết cạnh tranh.

Cần so sánh cách giải thích của Kim Định với những cách giải thích khác về cùng một văn bản, biểu tượng hoặc hiện tượng văn hóa. Không thể chỉ trình bày những dữ kiện phù hợp với giả thuyết Việt Nho mà bỏ qua những dữ kiện có thể làm suy yếu nó.

Việc so sánh phải được tiến hành trên cùng một mặt bằng chứng cứ. Không thể yêu cầu giả thuyết đối lập chứng minh mọi chi tiết, trong khi cho phép giả thuyết mình ủng hộ tồn tại bằng những suy đoán chưa được kiểm tra.

Tuy nhiên, cũng cần tránh một thái cực ngược lại: không phải cứ phát hiện một vòng tròn trong lập luận là toàn bộ công trình đều vô giá trị. Phải xác định vòng tròn nằm ở luận điểm nào, ảnh hưởng đến kết luận nào và liệu những phần khác có thể đứng vững độc lập hay không.

Đây chính là yêu cầu của một cuộc đối thoại nghiêm túc: phê bình từng mệnh đề theo mức độ chứng minh của nó, không biến phê bình thành sự phủ định toàn bộ con người và sự nghiệp của tác giả.

Đối thoại với Kim Định

Thưa ông, nếu cách đọc kinh điển của ông được hình thành từ giả thuyết về nguồn gốc Việt cổ, thì ông sẽ sử dụng tiêu chuẩn nào để kiểm tra giả thuyết ấy mà không dựa hoàn toàn vào chính cách đọc của mình?

Nếu có những chứng cứ trái với cách giải thích của ông, ông sẽ điều chỉnh giả thuyết, giới hạn phạm vi áp dụng hay tìm cách diễn giải lại chứng cứ?

Câu hỏi này không chỉ dành cho Kim Định. Nó dành cho mọi công trình muốn tái lập một truyền thống văn hóa từ những dữ kiện phân tán, đặc biệt khi truyền thống ấy gắn liền với khát vọng phục hưng dân tộc.

Một học thuyết chỉ có thể trở thành đối tượng nghiên cứu thực sự khi nó không đòi hỏi người nghiên cứu phải chấp nhận kết luận trước khi xem xét chứng cứ.

VII. CĂN TÍNH VIỆT: MỘT SỰ THẬT CẦN ĐƯỢC PHÁT HIỆN HAY MỘT GIÁ TRỊ CẦN ĐƯỢC KIẾN TẠO?

Đằng sau cuộc tranh luận về nguồn gốc Nho giáo là một vấn đề sâu hơn: người Việt cần hiểu căn tính của mình như thế nào?

Kim Định không chỉ tìm kiếm một nguồn gốc văn hóa. Qua việc diễn giải Việt Nho, ông còn muốn khôi phục sự tự tin tinh thần của người Việt, tìm một nền tảng tư tưởng để người Việt không phải nhìn mình hoàn toàn qua những hệ thống khái niệm được hình thành từ bên ngoài.

Đây là một nhu cầu văn hóa có thể hiểu được. Nhưng nhu cầu ấy cần được phân tích thành hai câu hỏi khác nhau.

Câu hỏi thứ nhất thuộc về lịch sử: những cộng đồng nào đã đóng góp vào sự hình thành các truyền thống tư tưởng ở Đông Á, thông qua những quá trình giao lưu, tiếp nhận và biến đổi nào?

Câu hỏi thứ hai thuộc về triết học chính trị và văn hóa: người Việt hiện đại muốn kế thừa những giá trị nào, và bằng cách nào những giá trị ấy có thể trở thành nền tảng cho một đời sống tự chủ?

Câu hỏi thứ nhất cần được trả lời bằng chứng cứ lịch sử. Câu hỏi thứ hai cần được trả lời bằng đối thoại triết học, sự suy xét đạo đức và kinh nghiệm xã hội.

Không thể dùng câu trả lời cho câu hỏi thứ hai để thay thế chứng cứ của câu hỏi thứ nhất.

Chẳng hạn, người Việt không cần chứng minh rằng mọi yếu tố tích cực của Nho giáo đều bắt nguồn từ tổ tiên mình mới có quyền tiếp nhận, phê bình hoặc phát triển chúng. Một giá trị không mất đi tính chính đáng chỉ vì nó được hình thành ở một cộng đồng khác. Tương tự, một truyền thống không tự động trở nên đáng kế thừa chỉ vì được xác định là có nguồn gốc bản địa.

Điều quyết định là giá trị ấy có giúp con người sống tự do hơn, có trách nhiệm hơn và có khả năng cùng nhau xây dựng một xã hội tốt đẹp hơn hay không.

Ở đây, cần phân biệt căn tính như một thực tại lịch sử với căn tính như một dự án văn hóa.

Căn tính như một thực tại lịch sử bao gồm ngôn ngữ, ký ức, phong tục, thiết chế, những biến đổi và các quan hệ giao lưu đã hình thành cộng đồng qua thời gian. Nó không thể được tùy ý sáng tạo theo mong muốn hiện tại. Những sự kiện lịch sử phải được nghiên cứu theo chứng cứ, kể cả khi chúng không phù hợp với hình ảnh mà một cộng đồng muốn có về chính mình.

Căn tính như một dự án văn hóa là quá trình cộng đồng lựa chọn, diễn giải và phát triển những di sản mà mình muốn tiếp tục kế thừa. Quá trình này có tính sáng tạo, nhưng cũng phải chịu sự kiểm tra của lý trí, đạo đức và thực tiễn.

Hai phương diện có liên hệ với nhau, song không đồng nhất. Một cộng đồng có thể tái kiến tạo cách hiểu về truyền thống mà không được phép tùy tiện thay đổi các sự kiện lịch sử để làm cho truyền thống ấy phù hợp với mong muốn của mình.

Sự trưởng thành của một nền văn hóa không nhất thiết nằm ở việc chứng minh rằng mình đã sáng tạo ra nhiều tư tưởng nhất. Nó còn nằm ở khả năng nhận diện đúng những gì mình đã tiếp nhận, những gì mình đã biến đổi, những gì mình đã sáng tạo và những gì mình cần vượt qua.

Một căn tính văn hóa vững chắc không phải là căn tính không có ảnh hưởng từ bên ngoài. Nó là căn tính có khả năng tiếp nhận mà không đánh mất năng lực phán đoán, có thể học hỏi mà không lệ thuộc, và có thể tự phê bình mà không tự phủ nhận.

Đối thoại với Kim Định

Thưa ông, nếu mục tiêu sâu xa của Việt Nho là giúp người Việt thoát khỏi tâm thế lệ thuộc về tư tưởng, liệu mục tiêu ấy có nhất thiết phải dựa trên khẳng định rằng Nho giáo có nguồn gốc Việt Nam hay không?

Hay người Việt có thể xây dựng sự tự chủ tinh thần bằng một con đường khác: nghiên cứu nghiêm túc di sản của mình, tiếp nhận có phê phán những thành tựu của các nền văn hóa khác và tự chịu trách nhiệm về những giá trị mà mình lựa chọn?

Nếu con đường thứ hai vẫn khả thi, thì giá trị của Việt Nho không nhất thiết phải phụ thuộc hoàn toàn vào việc giả thuyết nguồn gốc của nó được xác nhận hay không.

Nhưng nếu Việt Nho chỉ có thể duy trì sức thuyết phục khi người đọc chấp nhận trước kết luận về nguồn gốc Việt, thì chính công trình ấy cần trả lời câu hỏi liệu nó đang giải phóng tư duy hay đang yêu cầu người đọc thay thế một niềm tin bằng một niềm tin khác.

Đây là một phép thử quan trọng đối với mọi dự án phục hưng văn hóa. Một học thuyết có thể khơi dậy lòng tự tin dân tộc, nhưng lòng tự tin chỉ trở thành nền tảng cho sự trưởng thành khi nó không đòi hỏi phải né tránh sự thật.

VIII. GIÁ TRỊ CỦA VIỆT NHO SAU KHI TÁCH KHỎI GIẢ THUYẾT NGUỒN GỐC

Sau khi phân biệt các khẳng định lịch sử với những diễn giải triết học, cần đặt ra một câu hỏi công bằng hơn đối với Kim Định: nếu tạm gác lại những luận điểm nguồn gốc còn gây tranh luận, Việt Nho có còn giá trị như một công trình triết học hay không?

Không thể trả lời câu hỏi này chỉ bằng cách xác nhận hoặc bác bỏ giả thuyết lịch sử. Cần khảo sát trực tiếp những luận điểm về con người, đạo sống, cộng đồng và quyền lực mà Kim Định phát triển.

Trước hết, phải xác định chính xác ông đã đưa ra những luận điểm nào, chúng được trình bày trong tác phẩm nào và quan hệ giữa chúng ra sao. Không nên chỉ dựa vào những khẩu hiệu khái quát để kết luận rằng toàn bộ hệ thống tư tưởng của ông nhất quán hoặc có giá trị.

Tiếp theo, cần kiểm tra sức giải thích của các luận điểm ấy. Chúng có giúp làm sáng tỏ những vấn đề triết học mà cách đọc khác chưa giải quyết tốt hay không? Chúng có phân biệt được lý tưởng đạo đức với thực trạng xã hội, giữa quyền lực chính đáng với quyền lực tự bảo vệ, giữa trách nhiệm cá nhân với sự phục tùng tập thể hay không?

Sau đó, cần đối chiếu với những truyền thống tư tưởng khác. Một cách đọc có giá trị không nhất thiết phải hoàn toàn mới, nhưng cần cho thấy nó đóng góp điều gì, giải quyết vấn đề nào và có thể bổ sung hoặc sửa đổi những quan điểm hiện có ra sao.

Cuối cùng, cần kiểm tra khả năng ứng dụng. Một tư tưởng về đạo sống có thể có ý nghĩa cá nhân nhưng chưa đủ để làm cơ sở cho việc tổ chức xã hội. Một nguyên tắc có sức thuyết phục về đạo đức cũng chưa chắc cung cấp được những thiết chế cần thiết để kiểm soát quyền lực, bảo vệ quyền lợi công dân và giải quyết xung đột lợi ích.

Vì vậy, không nên chuyển thẳng từ một triết lý về con người sang một mô hình chính trị mà không phân tích những điều kiện trung gian.

Nếu một cách đọc Việt Nho khuyến khích con người suy xét độc lập, sống có trách nhiệm và không tuyệt đối hóa quyền lực, những giá trị ấy vẫn có thể được thảo luận bằng lý lẽ và kinh nghiệm thực tế, dù giả thuyết lịch sử đứng phía sau cách đọc ấy chưa được xác nhận.

Ngược lại, nếu một luận điểm triết học dựa trên những tiền đề không nhất quán, hoặc dẫn đến việc hợp thức hóa sự phục tùng và loại trừ phản biện, thì không thể bảo vệ nó chỉ bằng cách viện dẫn mục tiêu phục hưng văn hóa.

Điều này đưa chúng ta đến một nguyên tắc quan trọng: giá trị của một tư tưởng phải được đánh giá bằng chính nội dung và hệ quả của nó, không chỉ bằng nguồn gốc mà người ta gán cho nó.

Nguyên tắc ấy cũng ngăn chúng ta mắc sai lầm ngược lại. Một giả thuyết lịch sử chưa được chứng minh không đủ để kết luận rằng mọi diễn giải triết học gắn với nó đều sai.

Cần để mỗi luận điểm chịu sự kiểm tra phù hợp với bản chất của nó.

IX. BA NGUYÊN TẮC ĐÁNH GIÁ VIỆT NHO

Từ những phân tích trên, có thể xác lập ba nguyên tắc phương pháp cho việc nghiên cứu Việt Nho.

Nguyên tắc thứ nhất: Không biến giả thuyết thành sự thật lịch sử khi chứng cứ chưa đủ sức xác nhận.

Mọi khẳng định về nguồn gốc, niên đại, chủ thể sáng tạo và quan hệ truyền thừa phải được trình bày với mức độ chắc chắn tương ứng với chứng cứ. Sự phù hợp với một hệ thống triết học hoặc ý nghĩa đối với căn tính dân tộc không thể thay thế việc xác minh lịch sử.

Nguyên tắc thứ hai: Không phủ nhận giá trị triết học chỉ vì một số giả thuyết lịch sử còn gây tranh luận.

Một công trình cần được phân tích theo từng tầng mệnh đề. Những luận điểm triết học có thể đứng vững độc lập phải được đánh giá công bằng; những luận điểm lịch sử chưa đủ chứng cứ phải được giới hạn hoặc tiếp tục kiểm tra.

Nguyên tắc thứ ba: Không lấy mục tiêu phục hưng văn hóa làm lý do miễn trừ bất kỳ luận điểm nào khỏi sự kiểm tra của lý trí.

Một truyền thống chỉ có thể trở thành nguồn lực phát triển khi nó cho phép con người nhận diện giới hạn của chính mình. Phản biện không nhất thiết phá hủy truyền thống; nó có thể giúp phân biệt phần đáng kế thừa với phần cần điều chỉnh hoặc từ bỏ.

Ba nguyên tắc này không buộc người nghiên cứu phải lựa chọn giữa lòng tự hào dân tộc và tinh thần khoa học. Trái lại, chúng cho phép hai giá trị ấy hỗ trợ lẫn nhau: lòng tự hào tạo động lực tìm hiểu, còn tinh thần khoa học giúp việc tìm hiểu không biến thành sự xác nhận những điều mình vốn muốn tin.

KẾT LUẬN CHƯƠNG

Tranh luận về Việt Nho không thể được giải quyết bằng một câu trả lời duy nhất rằng Kim Định đúng hay sai. Cần hỏi cụ thể ông đúng ở luận điểm nào, chứng cứ nào hỗ trợ cho luận điểm ấy, những suy luận nào còn thiếu mắt xích và những giá trị triết học nào có thể được bảo vệ độc lập với giả thuyết nguồn gốc.

Nếu Việt Nho được trình bày như một giả thuyết lịch sử, nó phải chấp nhận các tiêu chuẩn của nghiên cứu lịch sử. Nếu Việt Nho được trình bày như một công trình tái kiến tạo triết học, nó phải chứng minh sức giải thích, tính nhất quán và giá trị của những luận điểm mà nó đề xuất. Nếu Việt Nho được vận dụng vào giáo dục hoặc xây dựng quốc gia, nó còn phải chịu sự kiểm tra về hiệu quả, hậu quả và tính chính đáng về đạo đức.

Không thể lấy thành công ở một phương diện để tự động xác nhận các phương diện còn lại.

Đến đây, vấn đề không còn chỉ là Kim Định có tìm được nguồn gốc Việt của Nho giáo hay không. Vấn đề sâu hơn là liệu Việt Nho có thể trở thành một phương pháp giúp người Việt hiểu rõ hơn về lịch sử, suy nghĩ độc lập hơn về truyền thống và tự chủ hơn trong việc lựa chọn tương lai.

Một nền văn hóa trưởng thành không cần mọi giả thuyết về nguồn gốc đều phải đúng để có thể tự tin. Nó cần đủ trung thực để phân biệt điều đã biết với điều đang tìm hiểu, đủ can đảm để sửa lại những nhận định sai và đủ tự chủ để tiếp nhận giá trị mà không lệ thuộc vào huyền thoại về nguồn gốc.

Từ đó, chương tiếp theo cần đi vào một câu hỏi khó hơn: nếu tạm gác lại vấn đề nguồn gốc lịch sử, Việt Nho của Kim Định còn đứng vững đến đâu như một hệ thống triết học về con người, cộng đồng và đời sống?

Đó sẽ là phép thử quan trọng để xác định giá trị vượt ra ngoài những giả thuyết lịch sử đã góp phần hình thành công trình của ông.

Hoàng Phong Nhã 

Posted in: ĐỐI THOẠI VỚI KIM ĐỊNH