5:24 PM
Hoàng Phong Nhã
ĐỐI THOẠI VỚI KIM ĐỊNH
CHƯƠNG XXXIII
GIẢI MÃ BIỂU TƯỢNG VÀ NGUY CƠ DIỄN GIẢI NGƯỢC LỊCH SỬ
Khi một cách đọc triết học được xem là tiếng nói của người xưa
Luận đề
Biểu tượng là một trong những phương tiện quan trọng để con người lưu giữ ký ức, truyền đạt niềm tin và diễn đạt những kinh nghiệm khó biểu hiện bằng ngôn ngữ khái niệm. Nghiên cứu biểu tượng có thể giúp chúng ta hiểu sâu hơn về một nền văn hóa. Nhưng biểu tượng cũng tạo ra một thách thức: cùng một hình ảnh có thể mang nhiều ý nghĩa, và ý nghĩa mà người hiện đại tìm thấy chưa chắc là ý nghĩa mà người xưa từng chủ ý gửi gắm.
Trong tư tưởng Kim Định, việc giải thích kinh điển, huyền thoại và biểu tượng giữ vai trò quan trọng trong nỗ lực kiến tạo Việt Nho. Hướng tiếp cận này đáng được nghiên cứu vì nó tìm cách đọc di sản văn hóa như một nguồn tư tưởng, thay vì chỉ xem đó là những câu chuyện hoặc phong tục rời rạc.
Tuy nhiên, cần phân biệt giữa việc phát hiện một ý nghĩa triết học có giá trị hôm nay và việc chứng minh ý nghĩa ấy đã tồn tại trong quá khứ. Nếu không giữ ranh giới này, người nghiên cứu có thể biến một cách diễn giải sáng tạo thành một khẳng định lịch sử chưa được chứng minh.
Luận đề của chương: Giải mã biểu tượng có thể mở ra những khả năng triết học mới, nhưng chỉ chứng cứ độc lập mới có thể xác lập những khẳng định về nguồn gốc, niên đại và ý nghĩa lịch sử của biểu tượng.
I. Biểu tượng không phải một chiếc hộp chỉ có một chìa khóa
Một biểu tượng có thể đồng thời mang ý nghĩa tôn giáo, chính trị, xã hội, đạo đức và thẩm mỹ. Ý nghĩa của nó phụ thuộc vào bối cảnh sử dụng, người tiếp nhận và những biến đổi lịch sử.
Hình ảnh con rồng là một ví dụ. Trong những truyền thống khác nhau ở Đông Á, rồng có thể gắn với quyền lực, điềm lành, nước, mưa, hoàng quyền hoặc các hình thức tưởng tượng về thế giới siêu nhiên. Nhưng không thể từ sự tương đồng về hình ảnh mà kết luận tất cả các cộng đồng đều có cùng một quan niệm về rồng.
Ngay trong một cộng đồng, ý nghĩa của biểu tượng cũng có thể thay đổi. Một hình ảnh ban đầu gắn với tín ngưỡng có thể được sử dụng về sau như biểu tượng chính trị, biểu tượng quốc gia hoặc hình ảnh văn học. Người ở các thời kỳ khác nhau có thể tiếp nhận nó theo những cách không hoàn toàn giống nhau.
Vì thế, khi nghiên cứu một biểu tượng, cần phân biệt ít nhất ba câu hỏi:
Thứ nhất, biểu tượng ấy xuất hiện trong tư liệu nào, ở đâu và vào thời điểm nào?
Thứ hai, những người sử dụng biểu tượng trong từng bối cảnh có thể đã hiểu nó như thế nào?
Thứ ba, người nghiên cứu hiện nay có thể phát triển những ý nghĩa triết học nào từ biểu tượng ấy?
Câu hỏi thứ nhất chủ yếu thuộc về lịch sử và khảo cứu tư liệu. Câu hỏi thứ hai đòi hỏi sự kết hợp giữa lịch sử, nghiên cứu văn hóa và giải thích ngữ cảnh. Câu hỏi thứ ba mở rộng sang triết học và sáng tạo tư tưởng.
Ba câu hỏi có thể bổ sung cho nhau, nhưng không thể dùng câu trả lời cho câu hỏi thứ ba để thay thế chứng cứ cần thiết cho hai câu hỏi đầu.
II. Kim Định và tham vọng tìm một cấu trúc tư tưởng phía sau biểu tượng
Kim Định không chỉ quan tâm đến nghĩa đen của văn bản. Trong công trình của ông, các huyền thoại, hình ảnh và biểu tượng được đặt trong một hệ thống diễn giải rộng hơn nhằm tìm kiếm cấu trúc tư tưởng của Việt Nho.
Điểm đáng chú ý của cách tiếp cận này là nó đặt ra khả năng đọc văn hóa như một hình thức tư duy. Những câu chuyện cổ không nhất thiết chỉ có chức năng giải trí; nghi lễ không chỉ là hành vi lặp lại; biểu tượng không chỉ là hình thức trang trí. Chúng có thể chứa đựng những quan niệm về nguồn gốc, trật tự, quan hệ xã hội và vị trí của con người trong thế giới.
Đó là một hướng nghiên cứu đáng xem xét.
Tuy nhiên, khi khảo sát Kim Định, phải phân biệt giữa hai hoạt động.
Hoạt động thứ nhất là giải thích triết học. Người nghiên cứu đề xuất rằng một biểu tượng có thể được hiểu như cách diễn đạt một quan niệm về con người, cộng đồng hoặc trật tự sống. Cách đọc ấy được đánh giá bằng tính nhất quán, sức giải thích và khả năng đối thoại với những cách đọc khác.
Hoạt động thứ hai là xác lập ý nghĩa lịch sử. Người nghiên cứu khẳng định rằng biểu tượng đã được tạo ra để diễn đạt chính quan niệm ấy, rằng cộng đồng cổ đại đã hiểu nó theo cách đó, hoặc rằng nó chứng minh sự tồn tại của một hệ thống triết học cụ thể.
Hoạt động thứ hai đòi hỏi nhiều hơn hoạt động thứ nhất. Nó cần tư liệu có thể xác định niên đại, bối cảnh, quá trình truyền lưu và những bằng chứng độc lập hỗ trợ cho kết luận.
Trong chương này, những nhận xét về tham vọng giải thích biểu tượng của Kim Định được xem là mô tả khái quát hướng tiếp cận của ông. Để kết luận về một biểu tượng hoặc luận điểm cụ thể, vẫn cần trở lại đúng tác phẩm và đoạn văn liên quan, không nên gán cho ông những lập luận mà chưa có căn cứ trực tiếp.
III. Diễn giải ngược lịch sử là gì?
Có thể gọi là diễn giải ngược lịch sử khi người nghiên cứu bắt đầu từ một hệ thống tư tưởng đã hình thành trong hiện tại, sau đó tìm cách đọc những tư liệu quá khứ như thể chúng đã chứa đựng đầy đủ hệ thống ấy.
Không phải mọi cách đọc từ hiện tại đều sai. Người nghiên cứu không thể hoàn toàn thoát khỏi ngôn ngữ, tri thức và câu hỏi của thời đại mình. Vấn đề phát sinh khi cách đọc hiện đại được trình bày như bằng chứng chắc chắn về ý định hoặc tri thức của người xưa.
Giả sử một nhà nghiên cứu cho rằng hình ảnh một quả trứng trong truyền thuyết có thể tượng trưng cho sự sinh thành, tính thống nhất hoặc tiềm năng phát triển của cộng đồng. Đây là một giả thuyết diễn giải có thể được xem xét về mặt triết học.
Nhưng nếu từ đó kết luận rằng những người tạo ra truyền thuyết đã chủ ý xây dựng một học thuyết hoàn chỉnh về bản thể, nhân sinh và chính trị, thì cần chứng minh thêm. Hình ảnh quả trứng tự nó không xác nhận toàn bộ hệ thống khái niệm được diễn giải về sau.
Nguy cơ càng lớn khi nhiều biểu tượng khác nhau được ghép vào một sơ đồ thống nhất. Hệ thống có thể trở nên rất mạch lạc vì người nghiên cứu đã lựa chọn những chi tiết phù hợp và giải thích chúng theo cùng một hướng. Nhưng sự mạch lạc của cách giải thích chưa đủ chứng minh rằng hệ thống ấy đã tồn tại nguyên vẹn trong quá khứ.
Đây là điểm cần đặt ra khi khảo sát những cách giải thích biểu tượng trong Việt Nho: hệ thống diễn giải có thể là một sáng tạo triết học đáng chú ý, nhưng nguồn gốc lịch sử của hệ thống phải được kiểm tra riêng.
IV. Ba phép thử đối với một cách giải mã
Để đánh giá một cách giải thích biểu tượng, có thể sử dụng ba phép thử.
1. Phép thử ngữ cảnh
Biểu tượng xuất hiện ở đâu, trong loại tư liệu nào và vào thời điểm nào? Nó được đặt cạnh những hình ảnh hoặc khái niệm nào? Có những cách sử dụng khác của cùng biểu tượng trong cùng thời kỳ hay không?
Một cách giải thích phù hợp với ngữ cảnh thường đáng tin cậy hơn cách chỉ dựa vào sự liên tưởng của người nghiên cứu hiện nay.
2. Phép thử đối chứng
Có những nguồn tư liệu độc lập nào hỗ trợ cách giải thích ấy? Các cách giải thích khác có thể lý giải cùng dữ kiện hay không? Những chi tiết nào không phù hợp với giả thuyết đang được đề xuất?
Đối chứng không có nghĩa là mọi biểu tượng đều phải có một văn bản giải nghĩa trực tiếp. Trong nhiều trường hợp, chứng cứ gián tiếp là điều không thể tránh khỏi. Nhưng càng xa nguồn tư liệu, kết luận càng cần được trình bày với mức độ thận trọng tương ứng.
3. Phép thử khả năng bác bỏ
Điều gì có thể khiến người nghiên cứu thay đổi cách giải thích?
Nếu mọi chi tiết phù hợp đều được xem là bằng chứng xác nhận giả thuyết, còn mọi chi tiết không phù hợp đều được giải thích lại để bảo vệ giả thuyết, thì hệ thống ấy có nguy cơ trở thành một cách diễn giải khép kín.
Một giả thuyết nghiên cứu có giá trị phải cho phép xác định ít nhất một số điều kiện khiến nó cần được sửa đổi hoặc từ bỏ. Đối với luận điểm lịch sử, điều này đặc biệt quan trọng vì kết luận phải chịu sự kiểm tra của chứng cứ chứ không chỉ dựa vào sự nhất quán nội bộ của hệ thống.
Ba phép thử trên không loại bỏ vai trò của trực giác hoặc sáng tạo triết học. Chúng giúp xác định chính xác phạm vi mà trực giác có thể hỗ trợ và nơi nào cần có chứng cứ.
V. Ví dụ: Đọc huyền thoại Lạc Long Quân – Âu Cơ
Huyền thoại Lạc Long Quân – Âu Cơ thường được hiểu như một câu chuyện về nguồn gốc chung, qua đó giải thích ý niệm đồng bào và sự gắn kết của cộng đồng người Việt.
Có thể khảo sát câu chuyện này trên ba cấp độ.
Cấp độ văn hóa: Truyền thuyết có vai trò trong việc kiến tạo ký ức nguồn gốc, nuôi dưỡng ý thức cộng đồng và truyền đạt những quan niệm về quan hệ giữa các nhóm người. Đây là hướng nghiên cứu về chức năng văn hóa của huyền thoại.
Cấp độ lịch sử: Cần khảo sát các bản kể, nguồn ghi chép, bối cảnh xuất hiện và quá trình biến đổi của truyền thuyết. Muốn xác định thời điểm hình thành từng yếu tố hoặc truy nguyên chúng về một giai đoạn cụ thể, phải có tư liệu hỗ trợ. Không thể mặc nhiên coi bản kể được biết đến ngày nay là bản ghi nguyên vẹn từ thời tiền sử.
Cấp độ triết học: Người nghiên cứu hiện nay có thể đọc câu chuyện như một biểu tượng về nguồn gốc chung, sự đa dạng trong một cộng đồng hoặc trách nhiệm giữa những người cùng chia sẻ căn tính. Những ý nghĩa này có thể hữu ích cho đời sống hiện đại, nhưng cần được trình bày là cách diễn giải hiện nay nếu chưa có chứng cứ cho thấy người xưa đã chủ ý xây dựng chúng theo đúng hệ thống khái niệm ấy.
Áp dụng vào cuộc đối thoại với Kim Định, cần xác định chính xác ông đã giải thích huyền thoại này như thế nào trong từng tác phẩm, rồi mới đánh giá lập luận của ông. Không nên gộp mọi cách đọc về Lạc Long Quân – Âu Cơ thành một quan điểm duy nhất rồi quy toàn bộ cho Kim Định.
Điều quan trọng là không đánh đồng giá trị biểu tượng với độ xác thực của từng chi tiết lịch sử. Một truyền thuyết có thể giữ vai trò văn hóa sâu sắc ngay cả khi không thể dùng nó để xác nhận trực tiếp các sự kiện thời tiền sử.
VI. Khi nào một cách đọc mới trở thành sáng tạo triết học?
Không phải mọi diễn giải vượt khỏi nghĩa đen đều là sai lầm. Nếu chỉ chấp nhận ý nghĩa có thể chứng minh là ý định ban đầu của người tạo ra biểu tượng, chúng ta sẽ hạn chế đáng kể khả năng sáng tạo văn hóa và triết học.
Một tác phẩm cổ có thể được đọc lại trong những hoàn cảnh mới. Một câu chuyện về tổ tiên có thể gợi ra suy tư về trách nhiệm liên thế hệ. Một hình ảnh về cộng đồng có thể mở ra câu hỏi về sự thống nhất trong đa dạng. Một nghi lễ có thể trở thành điểm xuất phát để thảo luận về lòng biết ơn, ký ức và nghĩa vụ.
Những cách đọc ấy không nhất thiết phải được người xưa dự kiến trước. Giá trị của chúng nằm ở khả năng đưa ra một cách hiểu hợp lý, có chiều sâu và có thể đối thoại với những quan điểm khác.
Tuy nhiên, sáng tạo triết học cần được công khai đúng tư cách. Người viết nên nói rằng mình đang phát triển một cách đọc hiện đại từ di sản cổ, thay vì khẳng định đã phục hồi chính xác một học thuyết nguyên thủy mà chưa có chứng cứ.
Sự minh bạch ấy không làm giảm giá trị của sáng tạo. Nó giúp phân biệt giữa điều lịch sử có thể xác nhận và điều hiện tại có thể phát triển.
Đối với Việt Nho, sự phân biệt này mở ra hai con đường nghiên cứu song song.
Một con đường là khảo sát các luận điểm về nguồn gốc, niên đại và tính liên tục của truyền thống bằng những tiêu chuẩn lịch sử.
Con đường kia là đánh giá Việt Nho như một công trình diễn giải triết học: hệ thống ấy giúp chúng ta hiểu gì về con người, văn hóa và xã hội; các khái niệm có nhất quán không; và những ý tưởng nào có thể tiếp tục phát triển trong đối thoại với triết học đương đại?
Hai con đường có thể bổ sung cho nhau mà không phải chờ một bên giải quyết hoàn toàn mọi vấn đề của bên kia.
VII. Đối thoại với Kim Định: Giữ lại điều gì, điều chỉnh điều gì?
Nếu một cách giải mã biểu tượng của Kim Định chưa được chứng minh về mặt lịch sử, có nên loại bỏ nó hoàn toàn không?
Câu trả lời phụ thuộc vào loại khẳng định đang được xem xét.
Nếu đó là khẳng định rằng một biểu tượng xuất hiện vào một thời điểm cụ thể, bắt nguồn từ một cộng đồng nhất định hoặc chứng minh sự tồn tại của một hệ thống tư tưởng cổ đại, thì cần có chứng cứ lịch sử. Nếu chứng cứ chưa đủ, kết luận phải được giới hạn hoặc trình bày như giả thuyết.
Nếu đó là một cách đọc triết học về con người và văn hóa, cần đánh giá sức mạnh lập luận, tính nhất quán và khả năng giải thích. Việc chưa xác nhận được nguồn gốc cổ đại không tự động làm cho cách đọc ấy mất hết giá trị.
Tuy nhiên, cũng không thể vì một cách đọc có sức hấp dẫn triết học mà bỏ qua những vấn đề lịch sử. Nếu một luận điểm dựa vào nguồn gốc cổ đại để tạo nên thẩm quyền của nó, nguồn gốc ấy phải được kiểm tra.
Từ góc nhìn của người viết, điều đáng tiếp nhận ở Kim Định là nỗ lực tìm kiếm chiều sâu tư tưởng trong văn hóa Việt và đặt câu hỏi về căn tính dân tộc. Điều cần kiểm tra là những bước chuyển từ biểu tượng đến kết luận lịch sử. Điều có thể phát triển thêm là một phương pháp đọc di sản vừa tôn trọng ý nghĩa văn hóa, vừa phân biệt rõ sáng tạo triết học với chứng minh lịch sử.
Đây là đánh giá của người viết về hướng nghiên cứu, không phải lời tự nhận hay kết luận có thể quy trực tiếp cho Kim Định.
VIII. Sáu câu hỏi nghiên cứu
- Kim Định đã giải thích những biểu tượng và huyền thoại cụ thể nào trong các tác phẩm của ông, và lập luận thực tế của ông là gì?
- Những cách giải thích ấy dựa vào ngữ cảnh, văn bản và chứng cứ lịch sử nào?
- Có những cách diễn giải cạnh tranh nào, và chúng giải thích dữ kiện tốt đến đâu?
- Làm thế nào để phân biệt ý nghĩa triết học hiện nay với ý nghĩa lịch sử có thể xác nhận?
- Những luận điểm nào trong cách đọc của Kim Định cần được điều chỉnh nếu giả thuyết về nguồn gốc không được chứng minh?
- Có thể phát triển một phương pháp nghiên cứu Việt Nho vừa tôn trọng biểu tượng vừa cho phép kiểm chứng và sửa đổi kết luận như thế nào?
Sáu câu hỏi này tập trung vào một yêu cầu: đánh giá từng luận điểm cụ thể, thay vì đưa ra phán quyết tổng quát về toàn bộ hệ thống từ một vài ví dụ.
IX. Kết luận: Sáng tạo không cần giả danh lịch sử
Biểu tượng có thể là nguồn lực quan trọng cho tư duy triết học. Nó cho phép con người suy nghĩ về những vấn đề vượt ra ngoài nghĩa đen của một câu chuyện hoặc một hình ảnh. Vì vậy, việc Kim Định tìm kiếm những cấu trúc tư tưởng trong huyền thoại và văn hóa đáng được khảo sát nghiêm túc.
Nhưng một cách giải thích có chiều sâu không tự chứng minh rằng nó chính là ý nghĩa nguyên thủy của biểu tượng. Một hệ thống diễn giải nhất quán cũng không tự xác nhận nguồn gốc lịch sử của hệ thống ấy.
Để nghiên cứu Việt Nho một cách nghiêm túc, cần giữ vững ba nguyên tắc: xác định đúng điều Kim Định thực sự viết; kiểm tra độc lập những khẳng định lịch sử; và đánh giá những kiến tạo triết học bằng lập luận của chính chúng.
Không nên yêu cầu mọi sáng tạo hiện đại phải chứng minh rằng nó đã tồn tại nguyên vẹn từ thời cổ đại. Nhưng cũng không nên trình bày một sáng tạo hiện đại như sự thật lịch sử nếu chưa có chứng cứ.
Một nền văn hóa không cần được bảo vệ bằng cách biến mọi huyền thoại thành sự kiện đã xác nhận. Một truyền thống tư tưởng cũng không cần tránh né phê bình để giữ được sức sống.
Giá trị của di sản không chỉ nằm ở những gì tổ tiên đã nghĩ, mà còn ở khả năng chúng ta hiểu đúng những gì đã được truyền lại, nhận ra những giới hạn của cách hiểu cũ và sáng tạo có trách nhiệm từ đó.
Chương tiếp theo sẽ chuyển từ phương pháp giải mã biểu tượng sang một vấn đề gần gũi hơn với đời sống hiện đại: Việt Nho và khoa học — có thể đối thoại mà không biến triết học thành khoa học giả định, hoặc biến khoa học thành đối thủ của văn hóa hay không?
Hoàng Phong Nhã
Posted in: ĐỐI THOẠI VỚI KIM ĐỊNH
0 comments:
Post a Comment