CHƯƠNG 20 - ĐỐI THOẠI VỚI MAHATMA GANDHI - NHÀ TÙ VÀ CÁI GIÁ CỦA PHẢN KHÁNG

 

ĐỐI THOẠI VỚI MAHATMA GANDHI

PHẦN II — NAM PHI: NƠI SATYAGRAHA HÌNH THÀNH

CHƯƠNG XX

NHÀ TÙ VÀ CÁI GIÁ CỦA PHẢN KHÁNG

Khi sự hy sinh trở thành sức mạnh chính trị

Nhà tù có thể tước đoạt tự do của một người, nhưng không nhất thiết chấm dứt được cuộc đấu tranh mà người ấy theo đuổi. Tuy nhiên, chịu tù không tự động tạo nên chiến thắng. Đằng sau mỗi biểu tượng hy sinh là những con người phải trả giá bằng thời gian, sinh kế, sức khỏe và cuộc sống gia đình.

1. Khi bất tuân dẫn đến nhà tù

Trong cuộc đấu tranh chống chế độ đăng ký tại Transvaal, việc từ chối tuân thủ không còn là một tuyên bố đạo đức trừu tượng. Nó dẫn người tham gia đến trước các cơ quan xét xử và đặt họ trước nguy cơ bị phạt hoặc giam giữ.

Với Gandhi, nhà tù dần trở thành một phần của phương pháp đấu tranh. Người phản kháng không chỉ nói rằng quy định bất công; họ sẵn sàng hành động theo niềm tin ấy, dù biết hành động có thể dẫn đến hình phạt.

Cần phân biệt ba giai đoạn.

Thứ nhất là cam kết: người tham gia tuyên bố sẽ không tuân theo một quy định cụ thể nếu nó được áp dụng.

Thứ hai là bất tuân thực tế: họ thực hiện hành động từ chối, công khai lý do và đối diện với phản ứng của chính quyền.

Thứ ba là chịu hậu quả: họ có thể bị bắt, xét xử, phạt tiền hoặc giam giữ. Chính ở giai đoạn này, sự lựa chọn đạo đức trở thành một tổn thất cụ thể trong đời sống.

Không phải mọi người tham dự cuộc họp năm 1906 đều lập tức bị giam giữ, cũng không phải tất cả đều trải qua cùng một số phận. Phong trào phát triển qua nhiều đợt, với những lựa chọn và mức độ tham gia khác nhau.

Sự phân biệt này giúp tránh một cách kể chuyện đơn giản hóa lịch sử, trong đó cả cộng đồng được mô tả như một khối đồng nhất, cùng hành động và cùng chịu một cái giá như nhau.

Trên thực tế, quyết định bất tuân được thực hiện bởi những con người có hoàn cảnh khác biệt. Có người có khả năng chịu mất thu nhập lâu hơn; có người phải nuôi gia đình; có người có vị thế xã hội hoặc mạng lưới hỗ trợ tốt hơn những người khác.

Nhà tù vì thế không chỉ là nơi đối đầu giữa cá nhân và nhà nước. Nó còn phơi bày sự khác biệt về khả năng chịu đựng giữa những người cùng tham gia một phong trào.

2. Gandhi vào tù: ý nghĩa và giới hạn của biểu tượng

Gandhi đã nhiều lần bị giam giữ trong các chiến dịch Satyagraha tại Nam Phi. Nhưng ý nghĩa lịch sử của những lần giam giữ ấy không nên được hiểu chỉ qua hình ảnh một nhà lãnh đạo can đảm chấp nhận hy sinh.

Nhà tù có ít nhất ba ý nghĩa khác nhau.

Trước hết, đó là hậu quả pháp lý của hành động bất tuân. Người phản kháng phải đối diện với quyền lực cưỡng chế của nhà nước. Việc họ chấp nhận hậu quả không làm cho hình phạt tự động trở nên công bằng, cũng không xóa bỏ quyền chất vấn đạo luật đã dẫn đến hình phạt ấy.

Thứ hai, nhà tù có thể trở thành một thông điệp chính trị. Khi người phản kháng không che giấu hành động của mình, việc bắt giữ họ có thể làm cho xung đột trở nên rõ ràng hơn. Công chúng có thể đặt câu hỏi vì sao một người lại sẵn sàng mất tự do để phản đối một quy định, và liệu phản ứng của nhà nước có tương xứng hay không.

Thứ ba, nhà tù là một phép thử đối với tổ chức. Khi người lãnh đạo bị giam, phong trào có tiếp tục hoạt động được không? Ai duy trì liên lạc, hỗ trợ gia đình người bị bắt, truyền đạt thông tin và quyết định bước tiếp theo?

Nếu mọi hoạt động phụ thuộc vào một cá nhân, việc bắt giữ người ấy có thể làm phong trào suy yếu nghiêm trọng. Nếu tổ chức có nhiều người đủ năng lực, có quy trình ra quyết định và có mạng lưới hỗ trợ, phong trào có khả năng duy trì hoạt động ngay cả khi một số người bị giam.

Đây là điểm cần nhìn vượt ra ngoài hình ảnh cá nhân Gandhi. Một nhà lãnh đạo có thể khơi dậy niềm tin, nhưng sức bền của phong trào phụ thuộc vào năng lực tập thể.

Không nên xem việc bị bắt là bằng chứng tự đủ về tính chính nghĩa. Người vô tội có thể bị bắt; người phản kháng có thể đánh giá sai; người chịu tù có thể trở thành biểu tượng mà không đạt được mục tiêu chính trị. Ý nghĩa của sự giam giữ phải được xem xét trong toàn bộ bối cảnh của cuộc đấu tranh.

3. Vì sao sự chịu đựng có thể tạo ra sức mạnh?

Trong phương pháp Satyagraha, người phản kháng không chủ ý gây đau khổ cho đối phương mà chấp nhận chịu đựng hậu quả của hành động mình lựa chọn. Gandhi tin rằng sự chịu đựng có thể đánh thức lương tri và làm thay đổi nhận thức của người đang duy trì một chính sách bất công.

Nhưng sức mạnh chính trị của sự chịu đựng không chỉ phụ thuộc vào lòng trắc ẩn.

Khi một người bị giam vì từ chối tuân theo một quy định, sự kiện ấy có thể tạo ra thông tin mới cho xã hội. Người ngoài cuộc nhìn thấy khoảng cách giữa lời giải thích của chính quyền và cái giá mà người phản kháng phải chịu. Nếu hình phạt bị xem là quá đáng hoặc quy định thiếu công bằng, uy tín của nhà nước có thể bị tổn hại.

Sự giam giữ cũng có thể làm tăng tính gắn kết của cộng đồng, thúc đẩy những người trước đó đứng ngoài tham gia hỗ trợ và khiến chính quyền phải cân nhắc chi phí của việc tiếp tục đàn áp.

Tuy nhiên, những tác động ấy không tự động xuất hiện. Chúng phụ thuộc vào khả năng thông tin được truyền đi, mức độ quan tâm của công chúng, sự liên kết giữa các nhóm xã hội và việc chính quyền có cần sự hợp tác của những nhóm ấy hay không.

Một chính quyền có thể không quan tâm đến uy tín; có thể kiểm soát thông tin; hoặc có thể giam giữ người phản kháng mà không chịu sức ép đủ lớn để thay đổi. Trong những trường hợp ấy, sự hy sinh vẫn có ý nghĩa đối với người thực hiện, nhưng hiệu quả chính trị có thể rất hạn chế.

Do đó, cần phân biệt giá trị đạo đức của sự chịu đựng với hiệu quả thực tế của sự chịu đựng.

Hai điều có thể hỗ trợ nhau, nhưng không đồng nhất. Một hành động có thể đáng kính về mặt đạo đức mà vẫn thất bại về chiến lược. Ngược lại, một phong trào có thể đạt được nhượng bộ chính trị mà không chứng minh rằng mọi quyết định và phương tiện của nó đều đúng.

Satyagraha không nên được biến thành một phép tính đơn giản rằng càng chịu nhiều đau khổ thì càng gần chiến thắng.

4. Cái giá của nhà tù không chỉ thuộc về người bị giam

Khi kể về một nhà lãnh đạo bị tù, lịch sử thường tập trung vào chính người ấy: thời gian giam giữ, thái độ trước hình phạt và khả năng giữ vững niềm tin.

Nhưng một người bị giam không tồn tại tách rời khỏi gia đình và cộng đồng.

Nếu người bị bắt là lao động chính, gia đình có thể mất nguồn thu nhập. Nếu người ấy điều hành một cơ sở kinh doanh nhỏ, việc vắng mặt có thể khiến hoạt động bị đình trệ. Nếu có con nhỏ hoặc người thân phụ thuộc, gánh nặng chăm sóc sẽ chuyển sang người khác.

Những tổn thất ấy có thể kéo dài ngay cả sau khi người bị giam được trả tự do.

Trong một phong trào có tổ chức, vì vậy, trách nhiệm không thể dừng lại ở lời kêu gọi can đảm. Cần đặt ra câu hỏi: ai hỗ trợ gia đình người bị bắt; ai giúp người tham gia trở lại công việc; ai bảo vệ những người dễ bị tổn thương; và ai chịu trách nhiệm khi một quyết định tập thể gây hậu quả lớn hơn dự kiến?

Không thể mặc nhiên cho rằng mọi cộng đồng tham gia phong trào tại Nam Phi đều có hệ thống hỗ trợ đầy đủ. Đây là một tiêu chuẩn cần dùng để đánh giá năng lực tổ chức, chứ không phải một thành tựu có thể khẳng định cho mọi giai đoạn của phong trào.

Sự khác biệt về điều kiện vật chất cũng ảnh hưởng đến khả năng hy sinh. Người có tài sản hoặc quan hệ xã hội có thể chống đỡ một thời gian bị giam giữ tốt hơn người sống bằng tiền công hằng ngày. Vì vậy, việc ca ngợi sự hy sinh mà không nhìn đến những khác biệt này có thể vô tình làm lu mờ bất bình đẳng trong chính phong trào.

Một tổ chức có trách nhiệm không chỉ hỏi ai sẵn sàng chịu tù. Nó còn phải hỏi ai có thể chịu tù, ai không thể, và làm thế nào để những người không trực tiếp bị giam vẫn có thể đóng góp mà không bị coi là kém chính nghĩa.

5. Nhà tù có thể làm phong trào mạnh hơn — hoặc yếu đi

Không có một quy luật chung cho rằng đàn áp luôn khiến phong trào phản kháng mạnh lên.

Việc bắt giữ có thể gây phẫn nộ, mở rộng sự ủng hộ và làm tăng quyết tâm của người tham gia. Nhưng nó cũng có thể khiến những người còn lại sợ hãi, làm gián đoạn liên lạc, gây cạn kiệt nguồn lực và buộc gia đình của những người bị giam phải chịu tổn thất nặng nề.

Tác động phụ thuộc vào cách phong trào chuẩn bị và phản ứng.

Nếu chỉ có một vài người biết cách tổ chức, việc họ bị bắt có thể làm mọi hoạt động đình trệ. Nếu thông tin không được kiểm chứng, tin đồn về số người bị bắt hoặc mức độ đàn áp có thể gây hoang mang. Nếu không có kế hoạch hỗ trợ, những người tham gia có thể rút lui vì không thể tiếp tục chịu tổn thất kinh tế.

Ngược lại, nếu phong trào có cơ chế phối hợp, người thay thế, mạng lưới thông tin và sự phân công rõ ràng, việc một số thành viên bị giam không nhất thiết làm tổ chức tan rã.

Điều này cho thấy nhà tù không chỉ thử thách niềm tin cá nhân. Nó kiểm tra chất lượng của tổ chức.

Một phong trào bền vững cần có khả năng hoạt động mà không phụ thuộc hoàn toàn vào một nhà lãnh đạo; có thể công khai mục tiêu và lý do; duy trì sự liên lạc; hỗ trợ người bị ảnh hưởng; và đánh giá lại chiến lược khi tổn thất vượt quá khả năng chịu đựng.

Tuy nhiên, tổ chức tốt không có nghĩa là phải tiếp tục bất tuân bằng mọi giá. Một phong trào cũng cần xác định điều kiện để tạm dừng, thương lượng hoặc thay đổi phương thức hành động.

Kiên định với mục tiêu không đồng nghĩa với cố chấp với mọi chiến thuật.

6. Đối thoại với Gandhi: Hy sinh của ai, vì mục tiêu nào?

Đối thoại dưới đây là tái dựng nhằm phân tích tư tưởng, không phải biên bản một cuộc gặp có thật.

Người đối thoại: Thưa ông Gandhi, ông sẵn sàng vào tù để bảo vệ nguyên tắc. Nhưng người theo ông có thể mất việc, gia đình họ có thể thiếu ăn. Ông có quyền kêu gọi họ chịu những tổn thất ấy không?

Gandhi: Người lãnh đạo phải giải thích mục tiêu và hậu quả của cuộc đấu tranh. Sự tham gia không thể chỉ dựa trên lời kêu gọi mà thiếu hiểu biết về cái giá phải trả.

Người đối thoại: Nhưng khi cả cộng đồng tôn kính một nhà lãnh đạo, người ta có thể khó từ chối lời kêu gọi của ông ấy.

Gandhi: Vì vậy, người lãnh đạo phải thận trọng với chính uy tín của mình. Niềm tin của người khác không phải giấy phép để quyết định thay họ mọi điều.

Người đối thoại: Nếu một số người bị bắt, còn những người khác tiếp tục ở ngoài và duy trì cuộc sống, liệu họ có bị xem là thiếu can đảm?

Gandhi: Không thể đo lòng can đảm chỉ bằng việc một người có bị giam hay không. Mỗi người có hoàn cảnh và trách nhiệm khác nhau.

Người đối thoại: Vậy tổ chức phải làm gì khi sự hy sinh không còn giúp tiến gần đến mục tiêu?

Gandhi: Phải xem xét lại phương pháp. Kiên định với nguyên tắc không có nghĩa là từ chối học hỏi từ kết quả thực tế.

Cuộc đối thoại này đặt ra một vấn đề mà mọi phong trào dựa trên sự hy sinh đều phải giải quyết: người lãnh đạo có thể khuyến khích lòng can đảm, nhưng không được biến sự hy sinh thành thước đo duy nhất của lòng trung thành.

Nếu ai không thể chịu tù đều bị xem là yếu đuối, phong trào có thể loại bỏ những người cần thiết cho công việc tổ chức, chăm sóc gia đình, duy trì sinh kế và hỗ trợ cộng đồng. Khi ấy, sự tôn vinh hy sinh có thể làm giảm năng lực thực tế của chính phong trào.

7. Từ nhà tù đến trách nhiệm của người lãnh đạo

Sự sẵn sàng chịu tù có thể tăng sức nặng cho lời phản đối, nhưng cũng đặt ra trách nhiệm lớn hơn cho người tổ chức.

Trước khi kêu gọi bất tuân, người lãnh đạo cần giải thích rõ mục tiêu, phương tiện, các rủi ro có thể dự đoán và những giới hạn của chiến lược. Người tham gia phải có cơ hội hiểu điều mình cam kết, chứ không chỉ được thúc đẩy bằng cảm xúc hoặc sự ngưỡng mộ.

Trong quá trình đấu tranh, tổ chức cần theo dõi hậu quả thực tế. Nếu việc giam giữ khiến nhiều gia đình mất nguồn sống, nếu người tham gia bị tổn thương vượt quá dự kiến hoặc nếu chiến dịch không tạo được thay đổi cần thiết, những vấn đề ấy phải được đưa ra xem xét.

Sau khi một người được trả tự do, trách nhiệm cũng chưa kết thúc. Họ có thể cần hỗ trợ để trở lại công việc, khôi phục sinh kế và tái hòa nhập với gia đình. Nếu phong trào chỉ ca ngợi người hy sinh trong thời gian họ còn là biểu tượng mà bỏ mặc họ sau đó, lời tôn vinh ấy thiếu nội dung thực chất.

Từ đây có thể phân biệt ba loại trách nhiệm:

• Trách nhiệm của người phản kháng: hiểu hành động mình lựa chọn, giữ kỷ luật đã cam kết và chịu trách nhiệm về những hành vi của mình.
• Trách nhiệm của người lãnh đạo: giải thích mục tiêu, công khai rủi ro, tôn trọng quyền tự nguyện và đánh giá lại chiến lược.
• Trách nhiệm của tổ chức: duy trì thông tin, hỗ trợ người bị ảnh hưởng và bảo đảm phong trào không phụ thuộc hoàn toàn vào một cá nhân.

Ba loại trách nhiệm này bổ sung cho nhau. Không thể dùng sự can đảm của cá nhân để thay thế trách nhiệm của người lãnh đạo; cũng không thể lấy sự đoàn kết của tổ chức làm lý do để miễn trừ trách nhiệm cá nhân.

8. Bài học cho một xã hội muốn thay đổi

Kinh nghiệm của Gandhi tại Nam Phi gợi ra một vấn đề rộng hơn: một xã hội muốn sửa đổi bất công cần những người sẵn sàng hành động, nhưng cũng cần cơ chế bảo vệ họ và hạn chế cái giá mà gia đình, cộng đồng phải gánh chịu.

Từ góc nhìn Hưng Quốc Học, có thể rút ra ba điểm.

Thứ nhất, không thần thánh hóa sự hy sinh. Hy sinh có thể thể hiện lòng can đảm và trách nhiệm, nhưng không tự động chứng minh một chiến lược đúng. Một xã hội cần biết tôn trọng người dám hành động mà vẫn có khả năng đánh giá hiệu quả và giới hạn của hành động ấy.

Thứ hai, xây dựng tổ chức có khả năng tồn tại vượt qua người lãnh đạo. Nếu mọi quyết định và liên lạc đều phụ thuộc vào một cá nhân, nhà tù có thể làm tổ chức tê liệt. Năng lực tập thể phải được phân bố, thông tin phải được chia sẻ và trách nhiệm phải được xác định rõ.

Thứ ba, bảo vệ người chịu hậu quả. Không thể chỉ đo thành công bằng số người tham gia hoặc mức độ hy sinh. Cần xem xét ai chịu tổn thất, tổn thất ấy có được hỗ trợ hay không, và liệu phương pháp được lựa chọn có đưa phong trào đến gần mục tiêu hay chỉ kéo dài đau khổ.

Đây là những nguyên tắc vận dụng từ kinh nghiệm Satyagraha, không phải khẳng định rằng Gandhi đã xây dựng đầy đủ một mô hình quản trị tổ chức hiện đại.

Một xã hội có năng lực tự sửa sai không chỉ cần người dám phản đối bất công. Nó cần những tổ chức có trách nhiệm với người tham gia, những thiết chế buộc quyền lực giải trình và một nền văn hóa trong đó sự hy sinh được tôn trọng nhưng không được sử dụng để ngăn cản câu hỏi.

9. Kết luận: Nhà tù thử thách cả người phản kháng lẫn phong trào

Trong cuộc đấu tranh tại Nam Phi, nhà tù trở thành một phần của phương pháp bất tuân mà Gandhi theo đuổi. Việc chấp nhận bị giam giữ có thể làm rõ mâu thuẫn giữa một quy định bị phản đối và những người từ chối tuân thủ nó. Nó cũng có thể tạo ra sức ép chính trị, mở rộng sự chú ý của công chúng và củng cố quyết tâm của cộng đồng.

Nhưng nhà tù không tự động tạo ra chiến thắng. Sự chịu đựng không bảo đảm nhà cầm quyền thay đổi; việc bị giam không chứng minh người phản kháng luôn đúng; và sự hy sinh của một cá nhân không miễn trừ người lãnh đạo khỏi trách nhiệm đối với những người đi theo mình.

Cái giá của phản kháng còn được trả bởi gia đình, đồng nghiệp và cộng đồng. Một phong trào có trách nhiệm phải nhìn thấy những người ở phía sau biểu tượng, chứ không chỉ tôn vinh người trực tiếp chịu hình phạt.

Điều Gandhi đặt ra là một cách sử dụng sự chịu đựng để thách thức quyền lực mà không lấy việc gây tổn thương cho đối phương làm phương tiện chủ đạo. Điều lịch sử buộc chúng ta bổ sung là yêu cầu đánh giá hiệu quả, phân bổ rủi ro công bằng và bảo vệ quyền tự nguyện của người tham gia.

Một phong trào không chỉ được đánh giá bằng việc có bao nhiêu người sẵn sàng hy sinh, mà còn bằng cách nó chịu trách nhiệm với những người đã hy sinh và khả năng biến tổn thất ấy thành thay đổi thực chất.

Hoàng Phong Nhã 

Tài liệu tham khảo

1. M. K. Gandhi, Satyagraha in South Africa. Bản trực tuyến: https://www.mkgandhi.org/satyagraha_safrica/
2. M. K. Gandhi, An Autobiography: The Story of My Experiments with Truth. Bản trực tuyến: https://www.mkgandhi.org/autobio/autobio.htm
3. South African History Online, “Gandhi and the Passive Resistance Campaign 1907–1914.” https://sahistory.org.za/article/gandhi-and-passive-resistance-campaign-1907-1914
4. South African History Online, “Indian South Africans Timeline 1900–1909.” https://sahistory.org.za/article/indian-south-africans-timeline-1900-1909
5. Surendra Bhana, Gandhi’s Legacy: The Natal Indian Congress 1894–1994, University of Natal Press.

Read more »

CHƯƠNG 19 - ĐỐI THOẠI VỚI MAHATMA GANDHI - BẤT TUÂN DÂN SỰ

 

ĐỐI THOẠI VỚI MAHATMA GANDHI

PHẦN II — NAM PHI: NƠI SATYAGRAHA HÌNH THÀNH

CHƯƠNG XIX

BẤT TUÂN DÂN SỰ

Vi phạm có chủ đích, công khai và chấp nhận hậu quả

Bất tuân dân sự không đơn thuần là từ chối tuân theo pháp luật. Đó là hành động đặt một quy định cụ thể trước câu hỏi về công lý, đồng thời buộc người phản kháng phải chịu trách nhiệm về lý do, phương tiện và hậu quả của chính mình.

1. Từ cam kết đến hành động

Ngày 11 tháng 9 năm 1906, tại Empire Theatre ở Johannesburg, những người tham dự cuộc họp của cộng đồng người Ấn tại Transvaal cam kết phản đối quy định đăng ký mà họ xem là mang tính phân biệt đối xử. Họ tuyên bố sẽ không tuân thủ nếu quy định ấy trở thành luật, dù có thể phải chịu hình phạt.

Cần phân biệt rõ hai thời điểm. Cuộc họp năm 1906 đánh dấu sự hình thành cam kết tập thể; đến năm 1907, khi chính quyền Transvaal ban hành luật đăng ký, cam kết ấy mới bước vào giai đoạn đối đầu trực tiếp với cơ chế pháp lý đang được áp dụng.

Sự phân biệt này quan trọng. Một lời tuyên bố phản đối chưa phải là hành vi bất tuân. Bất tuân bắt đầu khi người phản kháng thực sự từ chối thực hiện yêu cầu pháp lý mà họ cho là bất công.

Đối với Gandhi, vấn đề không còn chỉ là chứng minh quy định có tính phân biệt đối xử. Sau những nỗ lực vận động và phản đối, phong trào phải quyết định sẽ làm gì khi chính quyền vẫn tiếp tục chính sách của mình.

Tuân thủ có thể giúp mỗi cá nhân tránh được một số hậu quả trước mắt, nhưng cũng có thể khiến cộng đồng chấp nhận điều mà họ xem là sự hạ thấp phẩm giá. Bất tuân có thể giữ vững cam kết, nhưng kéo theo nguy cơ bị bắt, bị phạt, mất thu nhập hoặc chịu những tổn thất khác.

Đó là lựa chọn giữa hai loại trách nhiệm: trách nhiệm tuân thủ quy định đang có hiệu lực và trách nhiệm phản đối khi cho rằng quy định ấy vi phạm công lý.

Gandhi không giải quyết mâu thuẫn bằng cách tuyên bố pháp luật không còn giá trị. Ông tìm cách biến sự bất tuân thành một hành động có nguyên tắc, có tổ chức và có thể được công chúng xem xét.

Luận đề trung tâm của chương này là: bất tuân dân sự chỉ có ý nghĩa chính trị khi người phản kháng nêu được lý do công khai cho sự bất tuân, xác định rõ điều cần thay đổi và chịu trách nhiệm về phương tiện mình sử dụng. Việc vi phạm một quy định, tự nó, chưa chứng minh người vi phạm đúng.

2. Vì sao kiến nghị không còn đủ?

Trong giai đoạn đầu tại Natal, Gandhi đã sử dụng kiến nghị, thư từ, vận động công chúng và những thủ tục hợp pháp để phản đối các biện pháp gây bất lợi cho cộng đồng người Ấn. Những hoạt động này giúp tập hợp chữ ký, xác định yêu sách và đưa vấn đề đến các cơ quan có thẩm quyền.

Tuy nhiên, việc một kiến nghị có lý lẽ hoặc nhận được nhiều chữ ký không bảo đảm chính quyền sẽ thay đổi quyết định.

Khi các kênh vận động không tạo ra kết quả mà phong trào mong muốn, vấn đề chiến lược xuất hiện: tiếp tục kiến nghị, tìm cách thương lượng khác hay chuyển sang bất tuân?

Không thể từ đó kết luận rằng mọi phương pháp ôn hòa đều vô ích. Kiến nghị vẫn có thể giúp xây dựng chứng cứ, mở rộng sự ủng hộ và tạo cơ sở cho những bước tiếp theo. Nhưng khi nhà chức trách không chịu sửa đổi một chính sách gây bất công, việc chỉ lặp lại cùng một yêu cầu có thể không đủ để tạo ra sức ép mới.

Bất tuân dân sự thay đổi cấu trúc của cuộc đối đầu. Thay vì chỉ yêu cầu chính quyền lắng nghe, người phản kháng thực hiện một hành động khiến vấn đề trở nên cụ thể: họ từ chối tuân theo quy định và sẵn sàng công khai lý do.

Nhưng bước chuyển ấy không tự động tạo ra sức mạnh. Một phong trào bất tuân thiếu tổ chức có thể nhanh chóng tan rã; một hành động không được giải thích rõ có thể bị hiểu thành vi phạm vì lợi ích cá nhân; một chiến dịch không tính đến hoàn cảnh của người tham gia có thể gây tổn thất lớn mà không đạt mục tiêu.

Do đó, bất tuân không phải là sự thay thế đơn giản cho kiến nghị. Nó là một lựa chọn chiến lược đòi hỏi sự chuẩn bị, kỷ luật và đánh giá nghiêm túc về hậu quả.

3. Bất tuân dân sự khác gì với vi phạm pháp luật thông thường?

Muốn hiểu phương pháp Gandhi, cần tránh đồng nhất mọi hành vi vi phạm với phản kháng có nguyên tắc.

Có thể phân biệt qua bốn tiêu chí.

Mục đích. Người bất tuân dân sự phản đối một quy định hoặc chính sách cụ thể mà họ cho là bất công. Vi phạm vì lợi ích riêng không tự động trở thành hành động chính trị, dù người thực hiện có thể đưa ra lời giải thích đạo đức cho mình.

Tính công khai. Trong hình thức bất tuân mà Gandhi chủ trương, người phản kháng công khai lý do và nhận trách nhiệm về hành động. Họ không lấy việc che giấu hành vi để tránh mọi sự xem xét làm nguyên tắc chính.

Phương tiện. Satyagraha gắn sự bất tuân với bất bạo động. Người phản kháng không chủ ý gây thương tích cho đối phương để buộc họ nhượng bộ. Điều này không có nghĩa mọi hành động bất tuân dân sự trong lịch sử đều phi bạo lực, mà là giới hạn thuộc về phương pháp Gandhi đang theo đuổi.

Trách nhiệm. Người phản kháng phải giải thích hành động của mình, cân nhắc ảnh hưởng đến người khác và chấp nhận để yêu sách được tranh luận. Họ không thể dùng mục tiêu cao đẹp để miễn trừ mọi hành vi khỏi sự kiểm tra.

Bốn tiêu chí này không phải một định nghĩa pháp lý phổ quát, áp dụng giống nhau trong mọi quốc gia và mọi thời kỳ. Chúng là khung phân tích để hiểu loại bất tuân mà Gandhi muốn xây dựng.

Sự khác biệt cốt yếu nằm ở chỗ: người bất tuân không chỉ hỏi mình có thể vi phạm hay không, mà còn phải hỏi vì sao hành động ấy cần thiết, nó nhằm sửa đổi điều gì và liệu phương tiện được lựa chọn có phù hợp với nguyên tắc mà mình tuyên bố bảo vệ hay không.

4. Chấp nhận hình phạt có nghĩa là gì?

Trong phương pháp Gandhi, việc sẵn sàng đối diện với hậu quả pháp lý có vai trò quan trọng. Nhưng sự chấp nhận ấy thường bị hiểu sai theo hai hướng.

Cách hiểu thứ nhất cho rằng người phản kháng chấp nhận hình phạt vì thừa nhận quyền trừng phạt của nhà nước là chính đáng. Cách hiểu thứ hai cho rằng chỉ cần tự nguyện chịu phạt thì hành động phản kháng đương nhiên có giá trị đạo đức.

Cả hai đều không đầy đủ.

Người bất tuân có thể chấp nhận đối diện với quá trình xử lý pháp lý mà không thừa nhận rằng quy định bị phản đối là công bằng. Họ không trốn tránh trách nhiệm về lựa chọn của mình, nhưng vẫn giữ quyền chất vấn cơ sở đạo đức của hình phạt.

Ngược lại, việc chịu phạt không chứng minh người phản kháng luôn đúng. Một người có thể thành thật, can đảm và sẵn sàng hy sinh nhưng vẫn đánh giá sai sự kiện hoặc lựa chọn một yêu sách thiếu căn cứ.

Sự chịu đựng có thể làm cho mâu thuẫn trở nên rõ ràng hơn. Khi người phản kháng công khai từ chối một quy định, còn chính quyền sử dụng biện pháp cưỡng chế để buộc họ tuân thủ, công chúng có thể xem xét cả quy định lẫn cách nhà nước thực thi nó.

Tuy nhiên, hiệu quả chính trị của sự chịu đựng phụ thuộc vào nhiều điều kiện. Công chúng có biết chuyện gì đang xảy ra không? Báo chí có thể đưa tin không? Chính quyền có quan tâm đến uy tín và sự hợp tác của người dân không? Có những nhóm xã hội hoặc thiết chế đủ sức tạo áp lực thay đổi hay không?

Nếu không có những điều kiện ấy, người phản kháng có thể chịu tổn thất mà chính quyền vẫn không thay đổi. Vì vậy, chịu phạt là một thành tố của phương pháp Gandhi, không phải công thức bảo đảm chiến thắng.

Cũng cần phân biệt sự tự nguyện của người tham gia với yêu cầu của người lãnh đạo. Người đã cam kết hy sinh cho mục tiêu chung không có quyền mặc nhiên quyết định rằng tất cả những người khác phải hy sinh với mức độ tương tự.

5. Luật pháp và công lý: hai câu hỏi không thể nhập làm một

Xung đột ở Transvaal đặt ra vấn đề vượt ra ngoài hoàn cảnh của cộng đồng người Ấn: một đạo luật được ban hành đúng thủ tục có đương nhiên công bằng không?

Câu trả lời cần phân biệt hai bình diện.

Tính hợp lệ pháp lý liên quan đến thẩm quyền ban hành, thủ tục, hiệu lực và vị trí của quy định trong hệ thống pháp luật đương thời.

Tính chính đáng về đạo đức và chính trị liên quan đến nội dung của quy định, quyền lợi mà nó tác động, cách nó phân biệt giữa các nhóm người và mức độ phù hợp với những nguyên tắc công bằng.

Hai bình diện có quan hệ nhưng không đồng nhất. Một quy định có thể hợp lệ theo luật hiện hành nhưng vẫn bị phản đối vì phân biệt đối xử. Ngược lại, một người tuyên bố rằng quy định bất công không thể chỉ dựa vào niềm tin cá nhân để coi mọi nghĩa vụ pháp lý là vô hiệu.

Vấn đề khó nhất là xác định khi nào sự phản đối có đủ căn cứ để biện minh cho hành động bất tuân.

Một đánh giá có trách nhiệm cần hỏi:

• Quy định cụ thể nào đang bị phản đối?
• Những sự kiện và chứng cứ nào cho thấy quy định gây bất công?
• Quy định tác động đến những nhóm người nào, và tác động ấy có khác biệt không?
• Các con đường khiếu nại, thương lượng hoặc xem xét pháp lý có thực chất hay không?
• Hành động bất tuân có khả năng cải thiện tình hình, hay chỉ làm tăng tổn thất cho những người ít khả năng tự bảo vệ nhất?

Đây không phải một công thức máy móc để quyết định mọi trường hợp. Mức độ nghiêm trọng của bất công, tính khẩn cấp, nguy cơ đối với con người và khả năng sử dụng các biện pháp khác đều có thể làm thay đổi đánh giá.

Điều cần giữ là hai giới hạn cùng lúc: nhà nước không thể chứng minh tính công bằng chỉ bằng việc viện dẫn hiệu lực của luật; người phản kháng cũng không thể chứng minh tính chính đáng chỉ bằng việc viện dẫn lương tâm của mình.

6. Bất tuân là hành động cá nhân hay sức mạnh tập thể?

Một cá nhân có thể công khai từ chối tuân thủ và chấp nhận hậu quả. Nhưng nếu mục tiêu là thay đổi một chính sách, hành động riêng lẻ thường không đủ.

Phong trào tại Nam Phi cho thấy vai trò của tổ chức, thông tin và sự phối hợp. Những người tham gia cần hiểu yêu sách chung, biết hành động nào được lựa chọn, nhận thức các rủi ro và có phương thức liên lạc khi một số người bị bắt hoặc bị gây sức ép.

Sự phối hợp giúp chuyển nhiều hành động cá nhân thành một thông điệp chính trị có thể nhận diện. Nó cũng có thể ngăn nhà chức trách cô lập từng người và khiến họ phải đối diện với quy mô rộng hơn của sự phản đối.

Tuy nhiên, tổ chức càng có sức huy động lớn thì vấn đề đại diện và trách nhiệm càng quan trọng.

Ai quyết định thời điểm bắt đầu chiến dịch? Ai được quyền thay đổi yêu sách? Người tham gia có được biết đầy đủ những nguy cơ không? Khi chiến lược thất bại, ai chịu trách nhiệm? Những người có ít tiền bạc, ít quan hệ hoặc nhiều nghĩa vụ gia đình có được tiếng nói ngang bằng với những người có điều kiện hy sinh hơn không?

Nếu các câu hỏi ấy không được giải quyết, sự đoàn kết có thể che khuất bất bình đẳng bên trong phong trào.

Một tổ chức có nguyên tắc không chỉ cần kỷ luật khi hành động. Nó còn cần cơ chế để người tham gia chất vấn lãnh đạo, phản ánh hậu quả ngoài dự kiến và yêu cầu điều chỉnh chiến lược.

Điều này đặc biệt cần thiết khi sự hy sinh trở thành một thước đo uy tín. Người chịu tù lâu hơn không vì thế mà tự động có quyền quyết định nhiều hơn; người không thể tham gia vì phải nuôi gia đình cũng không vì thế mà kém chính nghĩa hơn.

7. Đối thoại với Gandhi: Khi nào bất tuân trở thành trách nhiệm?

Đối thoại dưới đây là tái dựng nhằm phân tích tư tưởng, không phải biên bản một cuộc gặp có thật.

Người đối thoại: Thưa ông Gandhi, nếu mỗi người đều tự quyết định luật nào bất công, liệu trật tự xã hội có thể tồn tại?

Gandhi: Người phản kháng phải đưa ra lý do cho hành động của mình. Không thể chỉ vì không thích một quy định mà tuyên bố nó bất công.

Người đối thoại: Nhưng nếu người ấy thành thật mà vẫn sai thì sao?

Gandhi: Thành thật không đủ để bảo đảm chân lý. Người đấu tranh phải sẵn sàng xem xét chứng cứ và sửa đổi nhận định của mình.

Người đối thoại: Nếu chính quyền không chấp nhận lý lẽ ấy thì sao?

Gandhi: Người phản kháng có thể tiếp tục đấu tranh, nhưng phải cân nhắc phương tiện và hậu quả. Việc chính quyền bác bỏ yêu cầu không tự động chứng minh yêu cầu sai; cũng không tự động chứng minh yêu cầu đúng.

Người đối thoại: Ông có quyền yêu cầu người khác chịu tù để bảo vệ nguyên tắc của mình không?

Gandhi: Người lãnh đạo có trách nhiệm giải thích mục tiêu, những nguy cơ và lý do lựa chọn phương pháp. Họ không thể biến sự tự nguyện thành nghĩa vụ bị áp đặt.

Người đối thoại: Vậy bất tuân dân sự không phải là quyền làm bất cứ điều gì nhân danh lương tâm?

Gandhi: Nếu hành động nhân danh lương tâm mà không chịu sự xem xét của lý lẽ, chứng cứ và trách nhiệm, thì chính danh nghĩa ấy có thể bị lạm dụng.

Cuộc đối thoại cho thấy bất tuân dân sự không thể chỉ dựa vào lòng can đảm cá nhân. Nó cần một không gian công cộng nơi các yêu sách được trình bày, phản bác và đánh giá. Đồng thời, chính quyền phải chấp nhận rằng việc một quy định đang có hiệu lực không chấm dứt quyền chất vấn tính công bằng của quy định ấy.

8. Những giới hạn của phương pháp Gandhi

Bất tuân dân sự theo tinh thần Gandhi có sức mạnh đạo đức, nhưng không thể giải quyết mọi vấn đề của quyền lực.

Trước hết, phương pháp này không bảo đảm nhà cầm quyền sẽ thay đổi. Một chính quyền có thể không quan tâm đến dư luận hoặc sẵn sàng tiếp tục đàn áp. Khi đó, phong trào cần đánh giá lại mục tiêu, nguồn lực và khả năng duy trì hành động, thay vì mặc nhiên cho rằng chịu đựng nhiều hơn sẽ dẫn đến chiến thắng.

Thứ hai, cái giá của phản kháng không được phân bổ đồng đều. Người có tài sản dự phòng có thể chịu phạt khác với người sống bằng tiền công mỗi ngày. Người không có người phụ thuộc có thể lựa chọn tù đày khác với người đang nuôi con nhỏ. Một chiến dịch không tính đến những khác biệt này có thể vô tình đẩy gánh nặng lớn nhất lên những người ít khả năng chống đỡ nhất.

Thứ ba, sự hy sinh có thể trở thành công cụ gây áp lực. Nếu người từ chối tham gia bị coi là hèn nhát hoặc phản bội, phong trào đã làm suy yếu tính tự nguyện mà nó tuyên bố bảo vệ.

Thứ tư, bất bạo động không thay thế nhu cầu về tổ chức và thiết chế. Một xã hội muốn hạn chế bất công lâu dài vẫn cần những cơ chế kiểm soát quyền lực, giải quyết tranh chấp, bảo vệ quyền công dân và sửa đổi chính sách sai lầm. Phản kháng có thể thúc đẩy thay đổi, nhưng không tự nó xây dựng được toàn bộ hệ thống bảo đảm công lý.

Những giới hạn này không làm mất giá trị lịch sử của Gandhi. Chúng giúp phân biệt đóng góp thực tế của ông với việc biến phương pháp của ông thành một công thức phổ quát, không cần xem xét hoàn cảnh.

9. Bài học về trách nhiệm công dân

Bất tuân dân sự đặt ra một quan hệ hai chiều giữa công dân và nhà nước.

Công dân có trách nhiệm tôn trọng những quy tắc chung, nhưng không vì thế mà phải từ bỏ năng lực phán đoán đạo đức. Khi một quy định gây bất công, họ có quyền nêu vấn đề, yêu cầu giải trình và tổ chức phản đối. Nếu lựa chọn bất tuân, họ cần trình bày lý do, cân nhắc hậu quả và chịu trách nhiệm về hành động của mình.

Nhà nước có trách nhiệm duy trì trật tự, nhưng trật tự không thể là lý do duy nhất để bác bỏ mọi phản đối. Nhà nước phải giải thích mục đích của quy định, bảo đảm quy trình xem xét đáng tin cậy và có cơ chế khắc phục khi quyền lợi bị xâm phạm.

Từ góc nhìn Hưng Quốc Học, điểm đáng chú ý không phải là khuyến khích công dân vi phạm pháp luật. Đó là xây dựng năng lực để công dân phân biệt giữa quy định có hiệu lực và quy định chính đáng; giữa sự bất mãn cá nhân và yêu sách có căn cứ; giữa lòng can đảm và sự cố chấp.

Đồng thời, cần phân biệt rõ phương pháp phản kháng của Gandhi với thiết kế thể chế hiện đại. Satyagraha giúp đặt ra vấn đề về lương tâm, bất bạo động và trách nhiệm của người đấu tranh. Nhưng một xã hội muốn bảo vệ quyền con người lâu dài còn cần tòa án độc lập, cơ chế giải trình, tự do thông tin và những quy tắc hạn chế quyền lực có thể thực thi.

Đạo đức của người phản kháng không thể thay thế trách nhiệm của nhà nước. Và thiện chí của nhà nước cũng không thể thay thế quyền giám sát của công dân.

10. Kết luận: Bất tuân không phải là thoát khỏi trách nhiệm

Tại Nam Phi, Gandhi và những người đồng hành đã chuyển từ kiến nghị sang một hình thức phản kháng quyết liệt hơn: công khai từ chối tuân thủ quy định đăng ký mà họ xem là bất công.

Sự chuyển đổi ấy làm nổi bật ba vấn đề. Một là, pháp luật có hiệu lực không nhất thiết đồng nghĩa với công lý. Hai là, lương tâm cá nhân không tự động bảo đảm một hành động đúng. Ba là, sự bất tuân chỉ có thể trở thành phương pháp chính trị có trách nhiệm khi gắn với lý do công khai, phương tiện có giới hạn và khả năng tự xem xét.

Chấp nhận hậu quả không chứng minh người phản kháng luôn đúng. Nhưng việc nhà nước trừng phạt người phản kháng cũng không chứng minh quy định bị phản đối là công bằng.

Hai phía phải được xem xét bằng những tiêu chuẩn có thể giải thích và tranh luận.

Giá trị của Gandhi nằm ở nỗ lực biến sự bất phục tùng thành một hành động có kỷ luật, không dùng bạo lực làm phương tiện chủ đạo và không tách mục tiêu khỏi cách thức đấu tranh. Giới hạn của phương pháp nằm ở chỗ nó không bảo đảm thành công, không xóa bỏ bất cân xứng quyền lực và không miễn trừ người lãnh đạo khỏi trách nhiệm với những người tham gia.

Bất tuân dân sự, vì vậy, không phải quyền tùy tiện đặt mình lên trên pháp luật. Đó là một lựa chọn khó khăn nhằm thách thức một quy định cụ thể bằng lý do công khai, trong khi vẫn giữ trách nhiệm đối với hành động và hậu quả của mình.

Người phản kháng phải có khả năng chất vấn quyền lực; quyền lực phải có nghĩa vụ trả lời. Chính trong quan hệ hai chiều ấy, bất tuân dân sự mới có thể góp phần mở rộng công lý thay vì chỉ tạo ra một cuộc đối đầu mới.

Hoàng Phong Nhã 

Tài liệu tham khảo

1. M. K. Gandhi, Satyagraha in South Africa, các chương về sự hình thành Satyagraha và chiến dịch phản kháng tại Transvaal. https://www.mkgandhi.org/satyagraha_safrica/12satyagraha.php
2. South African History Online, “Gandhi and the Passive Resistance Campaign 1907–1914.” https://sahistory.org.za/article/gandhi-and-passive-resistance-campaign-1907-1914
3. South African History Online, “Mass Meeting at the Empire Theatre, Johannesburg, 1906.” https://sahistory.org.za/archive/45-mass-meeting-empire-theatre-johannesburg-1906
4. M. K. Gandhi, An Autobiography: The Story of My Experiments with Truth. https://www.mkgandhi.org/autobio/autobio.htm
5. Henry David Thoreau, “Civil Disobedience” (1849). Tác phẩm cung cấp một đối chiếu về lương tâm cá nhân và nghĩa vụ tuân thủ pháp luật, nhưng có bối cảnh và lập luận riêng, không đồng nhất với Satyagraha của Gandhi.

Read more »

CHƯƠNG 37 - ĐỐI THOẠI VỚI KIM ĐỊNH - NGƯỜI VIỆT VÀ NGUỒN GỐC KINH DỊCH

 

ĐỐI THOẠI VỚI KIM ĐỊNH

VIỆT NHO – AN VI – NHÂN CHỦ VÀ CÂU HỎI VỀ CĂN TÍNH VIỆT

CHƯƠNG XXXVII

NGƯỜI VIỆT VÀ NGUỒN GỐC KINH DỊCH

Từ giả thuyết Việt Nho đến cuộc đối thoại về một kinh điên phương Đông

 

Kinh Dịch là một trong những kinh điển có ảnh hưởng sâu rộng nhất trong lịch sử tư tưởng Đông Á. Nhưng chính vì có sức ảnh hưởng lớn, nguồn gốc, quá trình hình thành và ý nghĩa của Kinh Dịch cũng trở thành đối tượng của nhiều cách giải thích khác nhau.

Kim Định đặt Kinh Dịch vào trung tâm của nỗ lực kiến tạo Việt Nho. Trong Việt Lý Tố Nguyên, ông dành một chương bàn về phần đóng góp của “Viêm tộc” vào việc hình thành kinh điển; trong Tinh Hoa Ngũ Điển, ông diễn giải Kinh Dịch theo hướng “thuật quyền biến”. Hai đầu mối này cho thấy ông không chỉ muốn đọc Kinh Dịch như một kinh điển của Nho học Trung Hoa, mà còn tìm cách đặt nó vào một lịch sử văn hóa rộng hơn và một triết lý về con người mang dấu ấn riêng của mình. <Cite 

Đây là một hướng nghiên cứu đáng khảo sát, nhưng cần phân biệt ba mệnh đề khác nhau: người Việt có thể đóng góp vào quá trình giao lưu văn hóa cổ đại; một số yếu tố trong Kinh Dịch có thể được nghiên cứu trong quan hệ với các nền văn hóa khác; và Kinh Dịch có nguồn gốc chủ yếu từ người Việt. Mệnh đề thứ nhất và thứ hai là những câu hỏi nghiên cứu có thể mở rộng. Mệnh đề thứ ba là một khẳng định lịch sử mạnh hơn, đòi hỏi bằng chứng đặc biệt thuyết phục.

Luận đề của chương này là: có thể đối thoại nghiêm túc với cách Kim Định đọc Kinh Dịch mà không mặc nhiên chấp nhận giả thuyết nguồn gốc Việt; đồng thời, không cần chứng minh Kinh Dịch có nguồn gốc Việt mới có thể nghiên cứu những giá trị triết học mà Kim Định tìm thấy trong kinh điển này.

I. Trước hết, Kinh Dịch là gì?

Tên gọi Kinh Dịch thường được dùng để chỉ một truyền thống văn bản có nhiều lớp hình thành.

Cần phân biệt Chu Dịch (Zhouyi) với Dịch Kinh (Yijing, thường được gọi là Kinh Dịch). Phần cốt lõi của Chu Dịch gồm các quẻ và những lời gắn với quẻ, hào. Qua quá trình lịch sử, kinh điển này được diễn giải và bổ sung bằng những phần chú giải có ảnh hưởng sâu rộng đến tư tưởng Trung Hoa.

Nghiên cứu hiện đại thường đặt phần văn bản sớm của Chu Dịch vào khoảng đầu thiên niên kỷ thứ nhất trước Công nguyên, với nhiều vấn đề vẫn còn tranh luận về niên đại, quá trình biên soạn và tác giả. Truyền thống cổ đại gắn sự hình thành các quẻ với Phục Hy, Văn Vương, Chu Công và Khổng Tử; nhưng các quy thuộc truyền thống ấy không đồng nghĩa với việc sử học hiện đại đã xác nhận từng nhân vật là tác giả thực sự của từng lớp văn bản. 

Kinh Dịch có ít nhất ba phương diện cần được nghiên cứu riêng.

Thứ nhất là phương diện bói toán. Các quẻ và lời đoán gắn với một truyền thống dự báo, hỏi ý thần linh và tìm cách hiểu những biến động của đời sống.

Thứ hai là phương diện triết học. Qua nhiều thế hệ chú giải, các quẻ và hào được diễn giải thành những suy tư về biến đổi, thời thế, hành động, đạo đức và trật tự xã hội.

Thứ ba là phương diện tiếp nhận văn hóa. Kinh Dịch được các thế hệ học giả, nhà tư tưởng và cộng đồng khác nhau đọc lại, mở rộng và vận dụng theo những nhu cầu riêng.

Ba phương diện này có liên hệ nhưng không đồng nhất. Một ý nghĩa triết học được phát triển trong giai đoạn sau không nhất thiết đã có đầy đủ trong lớp văn bản sớm nhất. Một cách vận dụng có giá trị trong hiện tại cũng không tự động chứng minh rằng đó là ý nghĩa nguyên thủy của kinh điển.

Đây là điểm xuất phát cần thiết trước khi đặt câu hỏi về vai trò của người Việt trong lịch sử Kinh Dịch.

II. Kim Định muốn đưa Việt Nho vào lịch sử Kinh Dịch như thế nào?

Trong Việt Lý Tố Nguyên, Kim Định dành chương V của phần đầu cho vấn đề “Phần đóng góp của Viêm tộc vào việc hình thành Kinh điển”. Mục lục tác phẩm cho thấy vấn đề này nằm trong mạch lập luận về nguồn gốc, các đợt văn minh và lịch sử hình thành Việt Nho. 

Trong Tinh Hoa Ngũ Điển, ông tiếp tục đặt Kinh Dịch trong một cách đọc riêng. Mục “Kinh Dịch hay là thuật quyền biến” cho thấy ông quan tâm đến khả năng đọc kinh điển như một tư tưởng về sự biến đổi và nghệ thuật ứng xử trước thời thế, chứ không chỉ như một văn bản bói toán. 

Từ hai đầu mối ấy, có thể xác định hai vấn đề lớn trong cách tiếp cận của Kim Định.

Vấn đề thứ nhất là nguồn gốc văn hóa: ông tìm cách xác định vai trò của các cộng đồng mà ông gọi là Viêm tộc trong lịch sử hình thành kinh điển. Đây là phần cần đọc sát văn bản để xác định ông đưa ra những luận cứ cụ thể nào, dựa vào sử truyền, ngôn ngữ, biểu tượng hay cách diễn giải các kinh điển.

Vấn đề thứ hai là ý nghĩa triết học: ông muốn đọc Kinh Dịch như một nguồn tư tưởng có thể giúp giải thích cách con người nhận biết và ứng xử trước sự biến đổi.

Hai vấn đề này cần được đánh giá bằng những tiêu chuẩn khác nhau. Giả thuyết nguồn gốc phải được kiểm tra bằng sử liệu, văn bản học, khảo cổ học và các nghiên cứu liên quan. Cách diễn giải “thuật quyền biến” phải được đánh giá qua nội dung của Kinh Dịch, chất lượng lập luận và khả năng giải thích những vấn đề triết học thực tế.

Không thể dùng sức hấp dẫn của một cách đọc triết học để chứng minh nguồn gốc lịch sử. Nhưng cũng không nên vì một giả thuyết nguồn gốc chưa được xác nhận mà bỏ qua mọi giá trị triết học có thể có trong cách đọc ấy.

Đối thoại trực tiếp với Kim Định

Tôi muốn đặt với Kim Định câu hỏi đầu tiên: khi ông nói đến đóng góp của Viêm tộc trong việc hình thành kinh điển, ông đang đưa ra một giả thuyết về sự giao lưu văn hóa, về một số yếu tố cấu thành kinh điển, hay về nguồn gốc căn bản của toàn bộ Kinh Dịch?

Ba cách hiểu này có mức độ khẳng định rất khác nhau.

Nếu ông cho rằng các cộng đồng cổ đại trong một không gian văn hóa rộng lớn đã giao lưu, trao đổi và ảnh hưởng lẫn nhau, đó là một hướng nghiên cứu cần khảo sát bằng chứng cứ cụ thể.

Nếu ông cho rằng một số biểu tượng hoặc quan niệm trong Kinh Dịch có thể được hiểu rõ hơn khi đặt trong quan hệ với các nền văn hóa phương Nam, cần xác định những biểu tượng ấy là gì, xuất hiện trong văn bản nào và có mối liên hệ lịch sử nào có thể kiểm tra.

Nhưng nếu kết luận rằng Kinh Dịch có nguồn gốc Việt hoặc phần cốt lõi của kinh điển được hình thành chủ yếu từ người Việt, thì cần một hệ thống chứng cứ đủ sức phân biệt giả thuyết ấy với những cách giải thích khác về nguồn gốc Chu Dịch.

Tôi không cho rằng giả thuyết cần bị bác bỏ trước khi khảo sát. Nhưng tôi cũng không thể xem nó là kết luận lịch sử chỉ vì nó phù hợp với một hệ thống triết học.

Đối với người nghiên cứu, câu hỏi quyết định không phải là giả thuyết ấy có giúp người Việt tự hào hay không. Câu hỏi là nó giải thích được những chứng cứ nào, có thể bị bác bỏ bởi loại chứng cứ nào và có sức thuyết phục hơn những giả thuyết cạnh tranh hay không.

III. Bằng chứng lịch sử về Kinh Dịch cho phép kết luận đến đâu?

Nghiên cứu hiện đại về Chu Dịch không chỉ dựa vào các câu chuyện truyền thống về những bậc thánh nhân. Các học giả còn khảo sát văn bản, những bản viết cổ được khai quật, tài liệu bói toán và bối cảnh lịch sử của thời Chu.

Công trình The Origin and Early Development of the Zhou Changes của Edward L. Shaughnessy, xuất bản năm 2022, khảo sát nguồn gốc và quá trình phát triển ban đầu của Chu Dịch, trong đó có mối liên hệ với truyền thống bói toán bằng xương, cỏ thi và những biến đổi của văn bản trong thời nhà Chu. Đây là một hướng nghiên cứu dựa trên sự phối hợp giữa khảo cổ học, văn bản học và lịch sử tư tưởng. 

Các nghiên cứu về Kinh Dịch cũng nhấn mạnh rằng văn bản không nhất thiết được hình thành trong một lần bởi một tác giả duy nhất. Những lớp văn bản khác nhau có thể thuộc những thời kỳ khác nhau; ý nghĩa của kinh điển tiếp tục thay đổi qua các quá trình chú giải và vận dụng. 

Từ đó, có thể rút ra một nhận xét quan trọng: muốn xác định nguồn gốc của Kinh Dịch, cần khảo sát không chỉ những biểu tượng được xem là cổ xưa mà còn cả lịch sử văn bản, ngôn ngữ, hoàn cảnh sử dụng và quá trình hình thành các lớp chú giải.

Một hình tượng có nét tương đồng với hình tượng trong văn hóa Việt chưa đủ chứng minh rằng nó được sáng tạo tại Việt Nam. Sự tương đồng có thể xuất phát từ giao lưu, từ những điều kiện sinh hoạt tương tự, từ một nguồn gốc chung xa hơn hoặc từ sự diễn giải của người nghiên cứu hiện đại.

Để xác định giữa những khả năng ấy, cần có chứng cứ phân biệt chúng.

Đối thoại trực tiếp với Kim Định

Tôi muốn hỏi thêm: trong lập luận của ông về Kinh Dịch, đâu là bằng chứng có thể xác định độc lập với chính hệ thống diễn giải Việt Nho?

Nếu một biểu tượng được giải thích theo hướng Việt Nho, liệu cách giải thích đó có được hỗ trợ bởi một văn bản có niên đại phù hợp, một chuỗi chứng cứ khảo cổ hoặc một nghiên cứu ngôn ngữ có thể kiểm tra hay không?

Nếu chứng cứ chủ yếu là sự tương đồng về hình tượng và ý nghĩa, mức độ kết luận hợp lý nên dừng ở đâu?

Đây không phải yêu cầu áp đặt một tiêu chuẩn chỉ dành riêng cho Kim Định. Bất kỳ giả thuyết nào về nguồn gốc một kinh điển cổ cũng phải đáp ứng những yêu cầu tương tự.

Tôi cho rằng điều cần thiết là đọc kỹ từng luận cứ của ông, xác định chính xác điều ông muốn chứng minh, rồi đối chiếu với các nghiên cứu hiện có. Không nên gán cho ông một kết luận rộng hơn điều văn bản thực sự nói; cũng không nên biến một giả thuyết chưa đủ chứng cứ thành sự thật chỉ vì nó nằm trong một công trình có hệ thống.

IV. “Kinh Dịch là thuật quyền biến”: đóng góp triết học của Kim Định

Nếu câu hỏi về nguồn gốc Việt của Kinh Dịch cần được kiểm tra bằng chứng cứ lịch sử, thì cách đọc Kinh Dịch như “thuật quyền biến” cần được khảo sát như một luận đề triết học.

Trong Tinh Hoa Ngũ Điển, Kim Định đặt tên chương về Kinh Dịch là “Kinh Dịch hay là thuật quyền biến”. Cách đặt tên này cho thấy ông muốn nhấn mạnh phương diện ứng xử trước những hoàn cảnh thay đổi. <Cite refs={["turn898330search10"]}/>

Có thể hiểu “quyền biến” ở đây như một vấn đề triết học: khi hoàn cảnh thay đổi, con người nên giữ nguyên nguyên tắc hay điều chỉnh cách hành động? Khi nào sự linh hoạt là khôn ngoan, và khi nào nó trở thành cơ hội chủ nghĩa? Làm sao thích nghi mà không đánh mất những giới hạn đạo đức?

Đây là những câu hỏi có ý nghĩa vượt ra ngoài lịch sử Kinh Dịch. Nhưng để đánh giá chính xác Kim Định đã giải quyết chúng như thế nào, cần đọc toàn văn chương liên quan và đối chiếu các luận điểm cụ thể. Không nên chỉ dựa vào nhan đề để quy kết toàn bộ nội dung của ông.

Từ góc nhìn Hưng Quốc, có thể phát triển một cách phân biệt ba loại quyền biến.

Quyền biến về phương tiện: thay đổi cách làm khi điều kiện thay đổi, nhưng vẫn giữ mục tiêu chính đáng. Một doanh nghiệp đổi phương thức sản xuất để thích ứng với công nghệ mới là ví dụ.

Quyền biến về phán đoán: xem xét lại nhận định khi xuất hiện chứng cứ mới. Một nhà nghiên cứu sửa đổi giả thuyết khi dữ liệu không còn phù hợp là biểu hiện của năng lực học hỏi.

Quyền biến về nguyên tắc: thay đổi cả chuẩn mực để phục vụ lợi ích riêng. Đây có thể là sự linh hoạt giả tạo, khi người có quyền lực viện dẫn hoàn cảnh để biện minh cho hành vi vốn không thể chấp nhận.

Ba loại này là khung phân tích do người viết đề xuất, không phải cách phân loại được xác nhận là của Kim Định. Tuy nhiên, chúng cho phép tiếp tục cuộc đối thoại về quyền biến bằng những tình huống có thể đánh giá cụ thể.

Đối thoại trực tiếp với Kim Định

Tôi đồng ý rằng tư duy trước sự biến đổi không thể chỉ dựa vào việc áp dụng máy móc những công thức có sẵn. Nhưng tôi muốn hỏi: quyền biến cần chịu sự giới hạn nào để không trở thành ngụy biện cho hành động tùy tiện?

Một nhà lãnh đạo có thể thay đổi chính sách khi điều kiện thay đổi, nhưng phải giải thích căn cứ và chịu trách nhiệm về hậu quả. Một người có thể điều chỉnh kế hoạch cá nhân, nhưng không thể viện dẫn hoàn cảnh để phủ nhận mọi cam kết. Một nhà nước có thể thay đổi biện pháp quản trị, nhưng không nên xem sự thay đổi hoàn cảnh là lý do đủ để tùy tiện tước bỏ những quyền căn bản.

Như vậy, quyền biến có giá trị khi đi cùng năng lực nhận biết tình thế, mục tiêu rõ ràng và trách nhiệm. Nếu không có những giới hạn ấy, quyền biến dễ biến thành một lời biện minh cho bất kỳ hành động nào sau khi nó đã xảy ra.

Đây là điểm tôi muốn phát triển trong cuộc đối thoại với Kim Định: không chỉ tìm hiểu cách thích ứng với biến đổi, mà còn xác định những nguyên tắc cần được giữ vững giữa biến đổi.

V. Bảng ba tầng phân tích về Việt Nho và Kinh Dịch

Tầng phân tích	Nội dung cần khảo sát	Tiêu chuẩn đánh giá	Giới hạn cần tránh
Tầng 1: Lịch sử và văn bản	Nguồn gốc Chu Dịch, niên đại các lớp văn bản, quá trình hình thành và những bối cảnh sử dụng ban đầu.	Văn bản cổ, khảo cổ học, ngôn ngữ học, lịch sử bói toán và nghiên cứu văn bản.	Không dùng sự tương đồng biểu tượng để tự động kết luận Kinh Dịch có nguồn gốc Việt.
Tầng 2: Diễn giải của Kim Định	Vai trò của Viêm tộc trong lịch sử kinh điển; cách đọc Kinh Dịch như “thuật quyền biến”; mối liên hệ với Việt Nho.	Đọc trực tiếp Việt Lý Tố Nguyên và Tinh Hoa Ngũ Điển; xác định luận điểm, tiền đề và bằng chứng của từng lập luận.	Không gán cho Kim Định kết luận chưa được xác nhận trong văn bản; không lấy giá trị triết học thay cho bằng chứng lịch sử.
Tầng 3: Ứng dụng Hưng Quốc	Dùng tư duy về biến đổi để phát triển năng lực phán đoán, thích ứng, hoạch định và chịu trách nhiệm.	Xây dựng tiêu chuẩn hành động, đánh giá hậu quả, kiểm tra khả năng áp dụng vào quản trị, giáo dục và phát triển kinh tế.	Không biến quyền biến thành chủ nghĩa cơ hội hoặc dùng kinh điển để miễn trừ trách nhiệm.

Bảng này xác định ba công việc khác nhau. Lịch sử cần bằng chứng; diễn giải triết học cần lập luận; ứng dụng hiện đại cần tiêu chuẩn hành động và đánh giá kết quả. Chỉ khi giữ được sự phân biệt ấy, cuộc đối thoại với Kim Định mới tránh được cả hai cực đoan: thần thánh hóa kinh điển và phủ nhận giá trị của mọi cách đọc mới.

VI. Phản đề: Nếu Kinh Dịch được nghiên cứu trong lịch sử Trung Hoa, Việt Nho còn ý nghĩa gì?

Một phản biện cần được đặt ra là: nếu nghiên cứu hiện đại đặt phần cốt lõi của Chu Dịch trong bối cảnh lịch sử nhà Chu và Trung Hoa cổ đại, thì việc Kim Định đưa Kinh Dịch vào hệ thống Việt Nho có còn giá trị hay không?

Câu trả lời phụ thuộc vào điều đang được khẳng định.

Nếu khẳng định rằng Kinh Dịch có nguồn gốc Việt và toàn bộ hệ thống kinh điển bắt nguồn chủ yếu từ Việt Nam, thì phải có chứng cứ lịch sử đủ mạnh để hỗ trợ. Những nghiên cứu về nguồn gốc Chu Dịch hiện nay cung cấp một bối cảnh lịch sử cụ thể liên quan đến Trung Hoa cổ đại, nên một giả thuyết nguồn gốc khác cần giải thích được các chứng cứ ấy, chứ không thể chỉ dựa vào biểu tượng tương đồng. <Cite refs={["turn898330search1","turn898330search12"]}/>

Nhưng nếu câu hỏi là người Việt có thể tiếp nhận, diễn giải và phát triển tư tưởng Kinh Dịch theo những hướng riêng hay không, thì đó là một vấn đề khác. Lịch sử tiếp nhận kinh điển thường vượt khỏi nơi hình thành ban đầu của văn bản. Một tác phẩm có nguồn gốc trong một nền văn hóa vẫn có thể trở thành tài sản trí tuệ được nhiều cộng đồng nghiên cứu, diễn giải và vận dụng.

Do đó, cần phân biệt nguồn gốc của kinh điển với lịch sử tiếp nhận và sáng tạo triết học của người đọc.

Đối thoại trực tiếp với Kim Định

Tôi muốn hỏi: liệu giá trị của Việt Nho có nhất thiết phải dựa trên việc chứng minh Kinh Dịch bắt nguồn từ người Việt hay không?

Nếu một cách đọc Việt Nho giúp phát hiện một câu hỏi triết học mới, giải thích được một vấn đề mà cách đọc khác chưa làm rõ, hoặc mở ra một phương pháp đối thoại có giá trị, thì nó có thể được đánh giá bằng những đóng góp ấy.

Nếu một giả thuyết nguồn gốc không được chứng cứ hỗ trợ đầy đủ, điều đó đòi hỏi phải điều chỉnh kết luận lịch sử; nó không nhất thiết xóa bỏ mọi đóng góp triết học của người đưa ra giả thuyết.

Ngược lại, nếu muốn khẳng định nguồn gốc Việt, cần chứng minh điều đó bằng lịch sử và văn bản học. Không thể dùng giá trị của một diễn giải triết học để thay cho chứng minh nguồn gốc.

Theo tôi, một Việt Nho trưởng thành phải đủ tự tin để chấp nhận sự phân biệt này. Giá trị của tư tưởng không cần được bảo đảm bằng một tuyên bố về nguồn gốc vượt quá chứng cứ.

VII. Phán xét từ góc nhìn Hưng Quốc

Qua trường hợp Kinh Dịch, có thể rút ra bốn nhận định.

Thứ nhất, cần tiếp tục nghiên cứu Kim Định qua những tác phẩm cụ thể. Việt Lý Tố Nguyên và Tinh Hoa Ngũ Điển cung cấp những đầu mối quan trọng để khảo sát cách ông xây dựng Việt Nho, diễn giải nguồn gốc kinh điển và phát triển khái niệm quyền biến. Việc đánh giá cần dựa trên từng luận điểm, không chỉ dựa vào danh tiếng hoặc sự tán thành, phản đối chung.

Thứ hai, giả thuyết về nguồn gốc Việt của Kinh Dịch phải được đặt trong quan hệ với những nghiên cứu lịch sử hiện có. Cần xác định chính xác Kim Định khẳng định điều gì, loại chứng cứ nào hỗ trợ khẳng định đó và những dữ liệu nào có thể khiến giả thuyết phải điều chỉnh.

Thứ ba, cần tách lịch sử nguồn gốc khỏi giá trị triết học. Một cách đọc Kinh Dịch có thể gợi mở những vấn đề quan trọng về sự biến đổi và phán đoán mà không cần được mặc nhiên coi là ý nghĩa nguyên thủy của văn bản. Nhưng muốn xác định đóng góp riêng của Kim Định, phải so sánh cách đọc của ông với văn bản Kinh Dịch và các truyền thống chú giải khác.

Thứ tư, nếu ứng dụng tư tưởng quyền biến vào Hưng Quốc, phải kết hợp khả năng thích ứng với giới hạn đạo đức và trách nhiệm giải trình. Thích ứng không phải là thay đổi nguyên tắc theo lợi ích tức thời; linh hoạt không phải là tùy tiện; và truyền thống không phải là căn cứ để miễn trừ một quyết định khỏi việc kiểm tra.

Từ đó, có thể xác lập nguyên tắc:

Nghiên cứu nguồn gốc bằng chứng cứ, đánh giá tư tưởng bằng lập luận, và vận dụng kinh điển bằng trách nhiệm.

Đây là cách tiếp cận giúp người Việt nghiên cứu Kinh Dịch mà không cần lựa chọn giữa hai thái độ cực đoan: hoặc coi kinh điển là chân lý bất khả chất vấn, hoặc xem nó chỉ là một di sản ngoại lai không còn giá trị đối với hiện tại.

VIII. Những câu hỏi nghiên cứu cần tiếp tục

1. Trong Việt Lý Tố Nguyên, Kim Định đưa ra những luận cứ cụ thể nào về vai trò của Viêm tộc trong việc hình thành kinh điển?
2. Các luận cứ ấy dựa trên văn bản, sử truyền, khảo cổ học, ngôn ngữ học hay sự tương đồng biểu tượng? Mỗi loại chứng cứ có thể hỗ trợ kết luận đến mức nào?
3. Cách đọc Kinh Dịch như “thuật quyền biến” trong Tinh Hoa Ngũ Điển khác gì với những truyền thống chú giải Kinh Dịch trước đó?
4. Những lớp văn bản nào của Kinh Dịch có thể được xác định qua nghiên cứu lịch sử, và những ý nghĩa triết học nào được phát triển trong các giai đoạn chú giải về sau?
5. Có thể phân biệt như thế nào giữa nguồn gốc của Kinh Dịch, lịch sử tiếp nhận Kinh Dịch ở Việt Nam và cách kiến tạo Việt Nho của Kim Định?
6. Khi vận dụng tư duy quyền biến vào Hưng Quốc, cần những nguyên tắc nào để phân biệt sự thích ứng có trách nhiệm với chủ nghĩa cơ hội?

Kết luận

Cuộc đối thoại về người Việt và nguồn gốc Kinh Dịch không chỉ là tranh luận về một kinh điển cổ. Nó cho thấy một vấn đề rộng hơn trong nỗ lực tìm kiếm căn tính văn hóa: chúng ta có thể nghiên cứu di sản bằng niềm tự tin, nhưng niềm tự tin ấy không nên thay thế chứng cứ.

Kim Định đáng được khảo sát vì ông tìm cách đưa Kinh Dịch vào một hệ thống giải thích văn hóa Việt và phát triển cách đọc riêng về quyền biến. Tuy nhiên, những khẳng định về nguồn gốc kinh điển cần được kiểm tra bằng lịch sử, văn bản học và các nghiên cứu liên ngành. Còn những luận điểm triết học của ông cần được đánh giá bằng nội dung, lập luận và khả năng giải quyết vấn đề.

Đối với Hưng Quốc, điều quan trọng không phải là chứng minh mọi kinh điển lớn đều bắt nguồn từ người Việt. Điều quan trọng là người Việt có đủ năng lực nghiên cứu, tiếp nhận, phê bình và sáng tạo từ những di sản ấy hay không.

Một dân tộc không cần sở hữu nguồn gốc của mọi tri thức mới có thể trở thành một dân tộc có trí tuệ. Dân tộc ấy cần khả năng hiểu tri thức đến từ đâu, đánh giá điều gì đáng tiếp nhận, phát triển điều gì thành đóng góp riêng và chịu trách nhiệm về cách vận dụng nó.

Nếu Kinh Dịch giúp chúng ta suy nghĩ sâu hơn về biến đổi, thì cuộc đối thoại với Kim Định cũng cần giữ một nguyên tắc tương tự: tư duy phải đủ linh hoạt để sửa đổi kết luận, nhưng đủ nghiêm cẩn để không biến mong muốn thành sự thật.

Giá trị của Việt Nho không nằm ở việc mọi tri thức đều phải có nguồn gốc Việt, mà ở khả năng người Việt tự mình nghiên cứu, suy xét và sáng tạo tri thức có giá trị cho nhân loại.

Hoàng Phong Nhã 

Tài liệu trọng tâm

1. Kim Định, Việt Lý Tố Nguyên. Mục lục bản do Hội Nhà Văn xuất bản năm 2016 ghi nhận chương “Phần đóng góp của Viêm tộc vào việc hình thành Kinh điển”. Cần đối chiếu nguyên văn trước khi kết luận về từng luận cứ. <Cite refs={["turn898330search6"]}/>
2. Kim Định, Tinh Hoa Ngũ Điển. Mục lục ghi nhận chương “Kinh Dịch hay là thuật quyền biến”. <Cite refs={["turn898330search10"]}/>
3. Edward L. Shaughnessy, The Origin and Early Development of the Zhou Changes, Brill, 2022. <Cite refs={["turn898330search12"]}/>
4. Richard J. Smith, Teaching the I Ching (Book of Changes), Oxford University Press, 2012. Công trình trình bày lịch sử, các lớp văn bản và những truyền thống diễn giải Kinh Dịch. <Cite refs={["turn898330search0"]}/>
5. Edward L. Shaughnessy, chương “Western Zhou History”, trong The Cambridge History of Ancient China, Cambridge University Press. <Cite refs={["turn898330search1"]}/>

Read more »

CHƯƠNG 18 -ĐỐI THOẠI VỚI MAHATMA GANDHI

 

ĐỐI THOẠI VỚI MAHATMA GANDHI

PHẦN II — NAM PHI: NƠI SATYAGRAHA HÌNH THÀNH

CHƯƠNG XVIII

SATYAGRAHA — TỪ TÊN GỌI ĐẾN PHƯƠNG PHÁP

Có những cuộc đấu tranh bắt đầu bằng việc con người không chịu cúi đầu. Nhưng để sự bất phục tùng trở thành một phương pháp chính trị, người ta còn phải trả lời một câu hỏi khó hơn: chống lại điều bất công bằng cách nào mà không biến mình thành bản sao của điều mình chống lại?

1. Một phong trào đã bắt đầu trước khi có tên gọi

Sau cuộc họp tại Empire Theatre ngày 11 tháng 9 năm 1906, phong trào phản kháng của cộng đồng người Ấn tại Transvaal bước vào một giai đoạn mới. Những người tham dự đã cam kết không tuân theo quy định đăng ký mà họ cho là xúc phạm phẩm giá và quyền lợi của mình nếu quy định ấy trở thành luật. Họ cũng chấp nhận khả năng phải đối diện với những hậu quả pháp lý.

Nhưng vào thời điểm đó, Gandhi chưa có một học thuyết hoàn chỉnh để giải thích toàn bộ ý nghĩa của cuộc đấu tranh. Ông thường sử dụng cụm từ tiếng Anh passive resistance, có thể dịch là “kháng cự thụ động” hoặc “phản kháng thụ động”.

Cụm từ ấy có vẻ phù hợp với một phong trào không sử dụng vũ lực. Tuy nhiên, càng đi sâu vào thực tế, Gandhi càng nhận thấy nó không diễn tả đúng điều ông muốn xây dựng. “Thụ động” dễ khiến người ta nghĩ đến sự yếu đuối, bất lực hoặc chỉ tạm thời không sử dụng bạo lực vì chưa có đủ sức mạnh để làm điều khác.

Một phong trào có thể không cầm vũ khí nhưng vẫn chủ động tổ chức, công khai bất tuân, chấp nhận bị bắt và duy trì sức ép chính trị. Những hành động ấy không thụ động theo nghĩa thông thường.

Trong hồi ký Satyagraha in South Africa, Gandhi kể rằng khi cuộc đấu tranh phát triển, ông nhận ra tên gọi cũ gây ra những hiểu lầm. Ông muốn tìm một thuật ngữ mới, vừa gần gũi với cộng đồng người Ấn, vừa diễn tả được nguyên tắc mà phong trào đang dần hình thành. Ông tổ chức một cuộc vận động tìm tên gọi trên báo Indian Opinion. Maganlal Gandhi đề xuất từ Sadagraha, mang ý nghĩa gần với sự kiên định trong điều thiện. Gandhi chấp nhận hướng gợi ý ấy nhưng sửa thành Satyagraha. https://www.mkgandhi.org/satyagraha_safrica/12satyagraha.php.

Chi tiết này có ý nghĩa vượt ra ngoài lịch sử ngôn từ. Gandhi không tuyên bố rằng mình đã phát minh ra một phương pháp hoàn chỉnh rồi mới đưa nó vào thực tiễn. Ngược lại, một phong trào đã nảy sinh từ xung đột cụ thể; qua trải nghiệm, người tham gia nhận ra những nguyên tắc cần thiết; sau đó, họ mới tìm được một tên gọi đủ sức bao quát những nguyên tắc ấy.

Nói cách khác, hành động đi trước lý thuyết hoàn chỉnh. Tư tưởng được hình thành trong quá trình hành động, rồi quay trở lại định hướng cho hành động.

Tuy nhiên, cũng không nên hiểu rằng chỉ cần đặt tên mới là phong trào đã lập tức trở thành một học thuyết hoàn chỉnh. Tên gọi đánh dấu một bước phát triển trong nhận thức; nội dung thực tế của Satyagraha còn tiếp tục được thử thách và điều chỉnh trong những năm tiếp theo.

2. Satyagraha có nghĩa là gì?

Satyagraha là một từ thường được giải thích qua hai thành tố: satya, nghĩa là chân lý hoặc sự thật; và agraha, mang ý nghĩa kiên định, giữ vững hoặc quyết tâm theo đuổi.

Có thể hiểu ngắn gọn là kiên định với chân lý. Gandhi còn diễn giải nó bằng những cách nói như “sức mạnh của chân lý”, “sức mạnh của tình yêu” hoặc “sức mạnh của tâm hồn”. Những cách dịch này không hoàn toàn đồng nghĩa, nhưng cùng hướng đến một điểm: sức mạnh của người phản kháng không chỉ nằm ở vũ khí, tiền bạc hay khả năng gây thiệt hại cho đối phương.

Trong cách giải thích của Gandhi, chân lý không thể tách rời tình yêu và bất bạo động. Người đấu tranh không chỉ khẳng định rằng mình có lý; họ còn phải xem xét phương tiện mình sử dụng để bảo vệ điều mình cho là đúng.

Đây là điểm làm cho Satyagraha khác với một khẩu hiệu thông thường.

Một người có thể tin chắc mình đứng về phía chính nghĩa nhưng vẫn nói dối, vu khống, trả thù hoặc gây tổn thương cho người khác. Niềm tin mạnh mẽ không tự động bảo đảm tính đúng đắn của hành động. Một mục tiêu được tuyên bố là tốt đẹp cũng không khiến mọi phương tiện phục vụ mục tiêu ấy trở nên chính đáng.

Satyagraha đặt ra yêu cầu khó hơn: người phản kháng phải tìm kiếm chân lý, chứ không chỉ bảo vệ điều mình đã tin là chân lý; phải chống lại bất công mà không chủ ý hủy hoại phẩm giá con người; phải có lòng can đảm nhưng không lấy sự căm thù làm nguồn sức mạnh.

Điều này không có nghĩa Gandhi cho rằng mọi phía đều đúng như nhau, hoặc người bị áp bức phải từ bỏ quyền đòi công lý. Trái lại, ông chủ trương phản kháng mạnh mẽ. Khác biệt nằm ở cách phản kháng và quan niệm về mục tiêu cuối cùng.

Người phản kháng không chỉ muốn buộc đối phương chịu thua. Họ còn muốn làm cho sự bất công được nhìn thấy, khiến đối phương phải đối diện với những mâu thuẫn trong hành vi của mình, đồng thời tạo điều kiện để quan hệ giữa hai bên có thể thay đổi.

Trong quan niệm ấy, chiến thắng không nhất thiết phải là sự khuất phục hoàn toàn của người bên kia. Một kết quả tốt hơn là sự bất công được chấm dứt mà không cần biến đối phương thành kẻ thù vĩnh viễn.

Đó là lý tưởng của Satyagraha. Lý tưởng ấy có thể được thực hiện đến đâu trong thực tế lại là một câu hỏi khác.

3. Vì sao Gandhi không muốn gọi đó là “kháng cự thụ động”?

Trong tác phẩm Satyagraha in South Africa, Gandhi dành riêng một phần để phân biệt Satyagraha với passive resistance. Ông cho rằng hai khái niệm có thể cùng chỉ những hình thức không tuân phục, nhưng không nhất thiết có cùng nền tảng đạo đức và mục đích.

Sự phân biệt của Gandhi có thể được làm rõ qua bốn điểm.

Thứ nhất, bất bạo động không chỉ là sự thiếu vắng vũ lực.

Một người có thể không sử dụng vũ khí vì sợ bị đánh bại, vì chưa đủ lực lượng hoặc vì đang chờ một thời cơ thuận lợi hơn. Trong những trường hợp ấy, việc không sử dụng bạo lực chưa chắc xuất phát từ một nguyên tắc đạo đức.

Đối với Gandhi, bất bạo động phải là một lựa chọn có ý thức, kể cả khi người phản kháng có cơ hội gây tổn thương cho đối phương. Nếu chỉ không dùng vũ lực vì không đủ khả năng dùng vũ lực, phong trào vẫn có thể chuyển sang bạo lực ngay khi tương quan sức mạnh thay đổi.

Thứ hai, người phản kháng phải chấp nhận chịu hậu quả của hành động mình lựa chọn.

Khi cố ý vi phạm một quy định mà mình cho là bất công, người đấu tranh không thể chỉ đòi hỏi quyền phản kháng mà phủ nhận mọi trách nhiệm liên quan đến hành động của mình.

Trong phương pháp Gandhi, việc công khai bất tuân và chấp nhận nguy cơ bị bắt giữ có ý nghĩa quan trọng. Người phản kháng không lẩn tránh trách nhiệm bằng cách bí mật phá hoại, cũng không tìm cách chuyển toàn bộ đau khổ sang người khác.

Điều đó không có nghĩa mọi hình phạt của nhà chức trách đều chính đáng. Việc chấp nhận chịu phạt không đồng nghĩa với thừa nhận rằng đạo luật đang bị phản đối là công bằng. Nó có nghĩa người phản kháng sẵn sàng chịu hậu quả mà không từ bỏ quyền công khai chất vấn tính chính đáng của luật ấy.

Thứ ba, mục tiêu không phải là gây đau khổ cho đối phương.

Gandhi phân biệt giữa việc chấp nhận đau khổ cho chính mình và chủ ý gây đau khổ cho người khác. Trong Satyagraha, sự hy sinh của người phản kháng nhằm làm sáng tỏ bất công và tác động đến lương tri, nhận thức hoặc tính toán của đối phương.

Đây là một khác biệt quan trọng, nhưng không nên biến nó thành công thức bảo đảm thành công. Đối phương có thể không xúc động, không thay đổi hoặc tiếp tục đàn áp. Sự chịu đựng của người phản kháng không tự động làm cho người gây áp bức trở nên công bằng.

Thứ tư, người đấu tranh không được miễn trừ khỏi việc tự xem xét mình.

Nếu chân lý là nguyên tắc trung tâm, người phản kháng phải thừa nhận rằng nhận thức của mình có thể chưa đầy đủ. Họ có thể kiên định với một nguyên tắc nhưng vẫn cần sửa đổi cách hiểu, cách thực hiện hoặc yêu sách cụ thể khi xuất hiện chứng cứ mới.

Điểm này đặc biệt quan trọng trong đời sống chính trị. Một phong trào có thể khởi đầu bằng việc chống lại sự áp đặt, nhưng rồi chính người lãnh đạo của nó cũng có thể áp đặt ý chí lên những người cùng tham gia. Một tổ chức có thể nhân danh chân lý để ngăn cấm phản biện. Một cá nhân có thể lấy sự hy sinh của mình làm căn cứ đòi hỏi người khác phải hy sinh theo.

Nếu không có khả năng tự phê bình, Satyagraha có nguy cơ đánh mất chính nguyên tắc mà nó tuyên bố bảo vệ.

Bốn điểm trên là cách hệ thống hóa những phân biệt Gandhi trình bày trong tác phẩm của mình, chứ không phải bốn điều khoản được ông ban hành thành một bộ quy tắc cố định ngay từ năm 1906. https://www.mkgandhi.org/satyagraha_safrica/13passive_resistance.php.

4. Chân lý có phải là điều một người tin chắc?

Đây là câu hỏi khó nhất trong phương pháp Gandhi.

Nếu một người nói mình hành động vì chân lý, ai có quyền xác định người ấy đúng? Nếu hai phía cùng tuyên bố bảo vệ chân lý, làm thế nào phân biệt giữa sự kiên định có căn cứ và sự cố chấp?

Không thể giải quyết câu hỏi này chỉ bằng lòng thành. Một người có thể thành thật nhưng vẫn sai. Một nhà lãnh đạo có thể tin rằng mình hy sinh vì cộng đồng nhưng không nhận ra hậu quả do quyết định của mình gây ra. Một phong trào có thể đoàn kết rất cao nhưng cùng chia sẻ một nhận định thiếu chứng cứ.

Bởi vậy, trong việc vận dụng Satyagraha vào đời sống chính trị hiện đại, cần phân biệt ít nhất ba tầng.

Tầng thứ nhất là sự thật có thể kiểm chứng: sự kiện đã xảy ra như thế nào, văn bản quy định điều gì, ai đưa ra quyết định, ai chịu tác động và hậu quả thực tế ra sao.

Tầng thứ hai là phán đoán đạo đức: sự việc ấy có công bằng không, quyền lợi nào bị xâm phạm, giới hạn nào không thể vượt qua và phương án nào ít gây tổn hại hơn.

Tầng thứ ba là niềm tin của người hành động: họ tin điều gì, sẵn sàng bảo vệ điều gì và chấp nhận trả giá đến đâu.

Ba tầng này có quan hệ với nhau nhưng không thể thay thế nhau. Lòng tin không thay cho chứng cứ; chứng cứ không tự động giải quyết mọi tranh luận đạo đức; còn một phán đoán đạo đức, dù có sức thuyết phục, vẫn phải được xem xét trong tương quan với quyền của những người khác.

Đây là phần cần bổ sung khi đọc Gandhi từ góc nhìn của một xã hội có thể chế hiện đại. Chân lý trong đời sống công cộng không nên chỉ phụ thuộc vào sự tự xác nhận của một cá nhân, dù cá nhân ấy có uy tín đến đâu. Nó cần được đặt trong quá trình đối chiếu chứng cứ, tranh luận công khai, kiểm tra độc lập và sửa sai.

Không nên gán toàn bộ hệ thống này cho Gandhi như thể ông đã xây dựng sẵn một lý thuyết về quản trị tri thức hiện đại. Đây là một sự phát triển và vận dụng tư tưởng của ông vào những yêu cầu mà các xã hội ngày nay phải giải quyết.

5. Đối thoại với Gandhi: Chịu đau khổ có làm thay đổi quyền lực?

Đối thoại dưới đây là tái dựng nhằm phân tích tư tưởng, không phải biên bản một cuộc gặp có thật.

Người đối thoại: Thưa ông Gandhi, ông cho rằng người đấu tranh phải sẵn sàng chịu đau khổ thay vì gây đau khổ cho đối phương. Nhưng nếu đối phương không có lương tri, hoặc không quan tâm đến đau khổ của người khác, phương pháp ấy còn tác dụng gì?

Gandhi: Người đấu tranh không thể biết trước đối phương sẽ thay đổi hay không. Nhưng nếu muốn chống lại bất công bằng cách làm điều bất công với người khác, chúng ta phải tự hỏi mình đang xây dựng một trật tự khác hay chỉ thay người nắm quyền.

Người đối thoại: Như vậy, ông chấp nhận khả năng thất bại?

Gandhi: Không có phương pháp nào bảo đảm thắng lợi trong mọi hoàn cảnh. Nhưng không dùng bạo lực không có nghĩa là không hành động. Người đấu tranh có thể tổ chức, bất tuân, công khai sự thật, chấp nhận tù đày và tiếp tục vận động.

Người đối thoại: Nhưng người chịu đau khổ là người thật, không phải một biểu tượng. Nếu phong trào thất bại, họ có thể mất việc làm, tài sản, sức khỏe, thậm chí tính mạng. Người lãnh đạo có quyền yêu cầu họ hy sinh đến đâu?

Gandhi: Đó là câu hỏi mà người lãnh đạo phải tự đặt ra cho mình. Một nguyên tắc không thể trở thành lý do để người khác chịu mọi tổn thất thay cho mình.

Người đối thoại: Nhưng ngay cả khi người tham gia tự nguyện, sự tự nguyện ấy có thể bị ảnh hưởng bởi áp lực cộng đồng, lòng trung thành hoặc uy tín của lãnh tụ. Người từ chối hy sinh có bị xem là hèn nhát hay phản bội không?

Gandhi: Nếu sự tham gia chỉ còn là một nghĩa vụ bị áp đặt, chúng ta phải xem lại cách tổ chức phong trào. Niềm tin không thể được tạo ra bằng cưỡng ép mà không làm tổn hại chính nguyên tắc của nó.

Người đối thoại: Vậy Satyagraha có cần một giới hạn?

Gandhi: Bất cứ ai nhân danh chân lý cũng phải tự hỏi liệu hành động của mình có thực sự phù hợp với chân lý và tình yêu mà mình tuyên bố theo đuổi hay không.

Cuộc đối thoại dừng lại ở đó, bởi vấn đề không thể được giải quyết chỉ bằng một câu trả lời đạo đức. Một phong trào phản kháng cần lòng can đảm, nhưng cũng cần cơ chế bảo vệ người tham gia, quyền rút lui, sự minh bạch về rủi ro và trách nhiệm của người lãnh đạo.

Nếu không, sự hy sinh có thể trở thành một thứ vốn chính trị: người đã hy sinh nhiều nhất được xem là có quyền quyết định nhiều nhất, còn người đặt câu hỏi bị coi là thiếu trung thành. Khi ấy, phương pháp chống lại sự áp đặt có thể vô tình tạo ra một hình thức áp đặt mới.

6. Satyagraha không phải công thức chiến thắng

Gandhi thường nhấn mạnh sức mạnh đạo đức của Satyagraha. Tuy nhiên, cần phân biệt điều ông tin về sức mạnh của phương pháp với những kết quả mà lịch sử có thể chứng minh.

Một phong trào bất bạo động có thể tạo ra sự chú ý của công chúng, mở rộng sự tham gia, làm lộ rõ sự bất công và khiến nhà cầm quyền phải tính lại chi phí chính trị của việc đàn áp. Nó cũng có thể giúp những người vốn bị cô lập nhận ra họ không đơn độc.

Nhưng những kết quả ấy phụ thuộc vào nhiều điều kiện: quy mô và tính bền vững của tổ chức; khả năng duy trì nguồn lực; mức độ phụ thuộc của chính quyền vào sự hợp tác của xã hội; phản ứng của báo chí; thái độ của những nhóm trung gian; và cả sự phân hóa trong bộ máy quyền lực.

Nếu nhà cầm quyền không quan tâm đến dư luận, sẵn sàng sử dụng bạo lực không giới hạn và không chịu sức ép từ các thiết chế khác, việc người phản kháng chịu đau khổ có thể không đủ để buộc họ thay đổi. Khi ấy, sự chịu đựng có thể làm nổi bật bất công, nhưng cũng có thể khiến người tham gia phải gánh chịu tổn thất kéo dài.

Điều này không chứng minh Satyagraha vô ích. Nó chỉ cho thấy phương pháp đạo đức không thể thay thế toàn bộ việc phân tích quyền lực và thiết kế chiến lược.

Một phong trào cần biết mục tiêu nào có thể đạt được, yêu sách nào có thể thương lượng, điều gì không thể nhượng bộ và khi nào phải thay đổi cách tổ chức. Nó cũng cần bảo vệ những người dễ bị tổn thương nhất, thay vì xem đau khổ của họ là bằng chứng duy nhất về tính chính nghĩa của cuộc đấu tranh.

Cần nhìn nhận thêm rằng Gandhi đã phát triển cách giải thích về Satyagraha qua nhiều giai đoạn. Trong Tự truyện, ông hồi tưởng rằng nguyên tắc của Satyagraha đã bắt đầu hình thành trước khi ông tìm được tên gọi; khi phong trào xuất hiện, chính ông cũng chưa thể diễn đạt đầy đủ nó là gì. https://www.mkgandhi.org/autobio/chap103.php.

Lời hồi tưởng ấy giúp tránh một cách kể chuyện quá tròn trịa: như thể ngay từ buổi đầu Gandhi đã biết chính xác con đường sẽ đi, mọi nguyên tắc đã hoàn chỉnh và mọi bước tiếp theo đều tất yếu. Lịch sử thực tế thường không vận hành như vậy. Tư tưởng được kiểm nghiệm trong hành động, còn người hành động phải học từ những điều mình chưa lường hết.

7. Từ Satyagraha đến năng lực tự sửa sai của một xã hội

Nếu chỉ hiểu Satyagraha là “sức mạnh của chân lý”, chúng ta có thể dừng lại ở một lời khẳng định đạo đức. Nhưng nếu đặt nó vào bài toán tổ chức xã hội, câu hỏi sẽ cụ thể hơn: làm thế nào để một cộng đồng phản kháng có thể kiên định mà không cố chấp, đoàn kết mà không bịt miệng bất đồng, và theo đuổi công lý mà không trao quyền vô hạn cho người nhân danh công lý?

Có thể rút ra ba nguyên tắc vận dụng.

Trước hết, mục tiêu phải được xác định rõ. Người dân cần biết điều gì đang bị phản đối, chứng cứ nào cho thấy có bất công, yêu cầu thay đổi là gì và kết quả nào được xem là đạt được. Một phong trào chỉ sống bằng sự phẫn nộ có thể huy động đám đông, nhưng khó xây dựng một phương án thay thế có thể kiểm chứng.

Tiếp đó, phương tiện phải chịu sự kiểm tra đạo đức và thực tế. Không thể nhân danh một mục tiêu tốt đẹp để hợp thức hóa mọi hành vi. Đồng thời, cũng không thể chỉ dựa vào ý định tốt để bỏ qua hậu quả thực tế. Bất bạo động cần đi cùng kỷ luật, tổ chức, bảo vệ người tham gia và trách nhiệm của người lãnh đạo.

Cuối cùng, phong trào phải giữ khả năng tự sửa sai. Nếu xuất hiện chứng cứ mới, yêu sách cần được xem xét lại. Nếu một biện pháp gây tổn hại ngoài dự kiến, phải có cơ chế điều chỉnh. Nếu người lãnh đạo sai, họ không thể được miễn trách nhiệm chỉ vì đã hy sinh hoặc có uy tín đạo đức.

Ở đây có một ranh giới cần giữ rõ. Satyagraha là phương pháp phản kháng gắn với chân lý, bất bạo động và sự tự nguyện chịu đựng của người đấu tranh. Nó không phải một bản thiết kế đầy đủ cho hiến pháp, tư pháp, bầu cử hay cơ chế kiểm soát quyền lực. Những vấn đề đó cần các thiết chế riêng, với quy tắc, thẩm quyền và trách nhiệm có thể xác định.

Tuy vậy, tư tưởng của Gandhi đặt ra một câu hỏi có giá trị đối với mọi thiết chế: liệu người nắm quyền có sẵn sàng để quyết định của mình bị chất vấn bằng chứng cứ, bằng lương tri và bằng những phương tiện phản kháng công khai hay không?

Một xã hội trưởng thành không thể chỉ trông chờ vào phẩm chất của người cầm quyền. Nó cần những cơ chế để người dân nói lên sự thật, tổ chức phản đối, yêu cầu giải trình và sửa đổi những quyết định sai lầm mà không phải biến bất đồng thành thù địch.

Đó cũng là điểm gặp gỡ có thể khai triển giữa Satyagraha và Hưng Quốc Học: không phải đồng nhất hai hệ tư tưởng, mà cùng quan tâm đến năng lực tự chủ của con người và khả năng sửa sai của cộng đồng. Satyagraha góp phần soi sáng đạo đức của hành động phản kháng; Hưng Quốc Học cần tiếp tục đặt câu hỏi về tri thức, tổ chức, thể chế và trách nhiệm để sức mạnh đạo đức không bị bỏ mặc trước quyền lực thực tế.

8. Kết luận: Tên gọi chỉ có ý nghĩa khi được thực hành

Satyagraha không ra đời trong một khoảnh khắc duy nhất. Cuộc họp tại Empire Theatre năm 1906 đánh dấu một cam kết tập thể quan trọng; quá trình tìm tên gọi sau đó giúp Gandhi diễn đạt rõ hơn bản chất mà ông muốn phong trào theo đuổi. Nhưng nội dung của phương pháp tiếp tục được định hình qua những năm đấu tranh tại Nam Phi.

Từ passive resistance đến Satyagraha là sự chuyển dịch từ một cách mô tả hành động sang một tuyên bố về nguyên tắc. Người phản kháng không chỉ không sử dụng bạo lực. Họ phải xem xét quan hệ giữa mục tiêu và phương tiện, giữa niềm tin và chứng cứ, giữa sự kiên định và khả năng sửa sai.

Dẫu vậy, không nên biến Gandhi thành người đã giải quyết sẵn mọi vấn đề. Satyagraha không bảo đảm đối phương sẽ thay đổi, không xóa bỏ sự bất cân xứng quyền lực và không miễn trừ người lãnh đạo khỏi trách nhiệm đối với những người tin theo mình.

Giá trị của phương pháp nằm ở nỗ lực chống lại bất công mà không từ bỏ phẩm giá con người — kể cả phẩm giá của người bất đồng, người từ chối hy sinh và người bị xem là đối phương.

Một tên gọi có thể làm sáng tỏ một tư tưởng. Chỉ hành động lâu dài, được kiểm nghiệm và có khả năng tự sửa sai, mới cho thấy tư tưởng ấy thực sự có sức sống đến đâu.

Tài liệu tham khảo

1. M. K. Gandhi, Satyagraha in South Africa, chương “The Advent of Satyagraha”. Bản trực tuyến: https://www.mkgandhi.org/satyagraha_safrica/12satyagraha.php
2. M. K. Gandhi, Satyagraha in South Africa, chương “Satyagraha v. Passive Resistance”. Bản trực tuyến: https://www.mkgandhi.org/satyagraha_safrica/13passive_resistance.php
3. M. K. Gandhi, An Autobiography: The Story of My Experiments with Truth, chương “The Birth of Satyagraha”. Bản trực tuyến: https://www.mkgandhi.org/autobio/chap103.php
4. South African History Online, “Gandhi and the Passive Resistance Campaign 1907–1914”. https://sahistory.org.za/article/gandhi-and-passive-resistance-campaign-1907-1914
5. “Unravelling the Myth of Gandhian Non-violence: Why Did Gandhi Connect His Principle of Satyagraha with the ‘Hindu’ Notion of Ahimsa?”, Modern Intellectual History, Cambridge University Press. https://www.cambridge.org/core/journals/modern-intellectual-history/article/unravelling-the-myth-of-gandhian-nonviolence-why-did-gandhi-connect-his-principle-of-satyagraha-with-the-hindu-notion-of-ahimsa/AE0B11F66A8048CD92587964BA110C53

Ghi chú phương pháp: Các diễn giải về Satyagraha trong chương này được phân biệt với những nguyên tắc quản trị và thể chế do tác giả vận dụng cho bối cảnh hiện đại. Những đoạn đối thoại là tái dựng phân tích, không phải lời nói được ghi chép nguyên văn của Gandhi.

Read more »

CHƯƠNG 17 - ĐỐI THOẠI VỚI MAHATMA GANDHI

 

ĐỐI THOẠI VỚI MAHATMA GANDHI

PHẦN II. NAM PHI – NƠI SATYAGRAHA HÌNH THÀNH

CHƯƠNG XVII

EMPIRE THEATRE, NGÀY 11 THÁNG 9 NĂM 1906

Cam kết tập thể

Khi một cộng đồng quyết định không để nỗi bất bình dừng lại ở lời nói

1. Không phải một cuộc họp bình thường

Ngày 11 tháng 9 năm 1906, tại Empire Theatre ở Johannesburg, một cuộc họp của cộng đồng người Ấn Độ được tổ chức nhằm phản đối quy định đăng ký mà chính quyền Transvaal dự định áp dụng đối với người châu Á.

Đối với những người có mặt, đây không đơn thuần là một cuộc tụ họp để nghe diễn văn hoặc ký tên vào một bản kiến nghị. Họ phải cân nhắc một quyết định có thể ảnh hưởng trực tiếp đến cuộc sống của mình: nếu chính quyền vẫn ban hành quy định bị phản đối, họ có sẵn sàng từ chối tuân thủ, dù có thể bị bắt giữ, phạt tiền hoặc chịu những hậu quả khác hay không?

Gandhi tham gia giải thích vấn đề và thúc đẩy việc xác lập một cam kết chung. Nhưng cuộc họp không chỉ có ông. Abdul Gani, Chủ tịch Transvaal British Indian Association, chủ tọa. Những người tham dự đến từ các hoàn cảnh khác nhau, với những mối lo khác nhau về công việc, gia đình, quyền cư trú và địa vị của cộng đồng. Họ phải quyết định có cùng nhau bước vào một cuộc đối đầu mà kết quả chưa thể biết trước hay không.

Trong hồi ký Satyagraha in South Africa, Gandhi nhìn cuộc họp này như một bước ngoặt của phong trào. Tuy nhiên, ông cũng thừa nhận rằng khi ấy chưa thể thấy hết những hệ quả của quyết định được đưa ra. Đây là điểm quan trọng: sự kiện không phải màn trình diễn của một học thuyết đã hoàn chỉnh, mà là thời điểm một cộng đồng bắt đầu thử nghiệm một phương thức phản kháng mới.

Cuộc họp có ý nghĩa vì nó đặt ra một vấn đề vượt khỏi phạm vi của đạo luật: người dân có thể làm gì khi họ cho rằng một quy định bất công vẫn được ban hành, dù đã tìm cách phản đối bằng những con đường thông thường?

2. Từ nghị quyết đến lời cam kết

Một nghị quyết chính trị có thể chỉ là tuyên bố lập trường. Người tham dự có thể bỏ phiếu tán thành, rời khỏi phòng họp và tiếp tục cuộc sống như trước. Nhưng nghị quyết tại Empire Theatre đặt ra một yêu cầu nặng nề hơn: nếu quy định trở thành luật, những người phản đối sẽ không tuân thủ và phải sẵn sàng chịu hậu quả.

Sự khác biệt nằm ở chỗ người tham gia không chỉ yêu cầu chính quyền thay đổi hành động. Họ còn tự xác định hành động của mình trong trường hợp chính quyền từ chối.

Đó là sự thay đổi trong cấu trúc của cuộc đấu tranh.

Trong vận động kiến nghị, người dân trình bày lý do, thu thập chữ ký và mong người có quyền lực xem xét yêu cầu. Kết quả phụ thuộc phần lớn vào quyết định của cơ quan nhận kiến nghị.

Trong cam kết bất tuân, người dân vẫn có thể tiếp tục kiến nghị, nhưng họ đồng thời xác định một giới hạn mà bản thân không muốn vượt qua. Họ không tuyên bố rằng mình có quyền lực lớn hơn chính quyền. Họ tuyên bố rằng chính quyền không thể mặc nhiên dựa vào sự tuân thủ của họ để thực thi điều mà họ cho là bất công.

Sự thay đổi ấy không có nghĩa mọi người tham dự đều hiểu giống nhau về ý nghĩa của quyết định. Có người có thể xem đây là cách bảo vệ danh dự; người khác quan tâm đến quyền lợi kinh tế hoặc tương lai của gia đình. Một số người có thể được thúc đẩy bởi niềm tin tôn giáo, trong khi người khác đặt trọng tâm vào trách nhiệm với cộng đồng.

Một nghị quyết có thể tập hợp các động cơ khác nhau nếu nó xác định được một mục tiêu chung đủ rõ. Nhưng sự đồng thuận về mục tiêu không có nghĩa mọi người cùng chia sẻ một quan niệm triết học hoàn chỉnh về phương pháp đấu tranh.

Vì vậy, khi nghiên cứu Empire Theatre, không nên chỉ hỏi có bao nhiêu người tán thành. Cần hỏi họ đã cam kết điều gì, họ hiểu hậu quả ra sao và điều gì khiến một quyết định tại cuộc họp có thể trở thành hành động ngoài đời thực.

3. Lời thề trước Thượng đế: Một bước ngoặt đạo đức

Theo hồi tưởng của Gandhi, tại cuộc họp đã xuất hiện đề nghị đặt lời cam kết trong mối quan hệ với Thượng đế. Haji Habib là một trong những người có vai trò đáng chú ý trong việc nêu lên ý tưởng này. Đối với những người chấp nhận, lời thề khiến quyết định không còn là một lời hứa chính trị thông thường mà trở thành một trách nhiệm đạo đức sâu sắc hơn.

Gandhi kể rằng ông nhận ra lời thề có thể làm tăng sức nặng của cam kết, đồng thời khiến trách nhiệm của người tham gia trở nên nghiêm túc hơn. Một người có thể dễ dàng rút lại chữ ký trên một bản kiến nghị khi hoàn cảnh thay đổi. Nhưng nếu đã tuyên thệ trước Thượng đế, người ấy có thể cảm thấy việc từ bỏ cam kết không chỉ là thay đổi lập trường chính trị, mà còn là vi phạm lương tâm.

Đối với một cộng đồng có nhiều người thuộc các truyền thống tôn giáo khác nhau, việc sử dụng ngôn ngữ tôn giáo cũng đặt ra vấn đề về tính bao dung. Một lời thề có thể tạo sức mạnh đối với những người xem đó là nghĩa vụ thiêng liêng, nhưng không nên trở thành điều kiện để đánh giá lòng trung thành của mọi người theo cùng một khuôn mẫu.

Điểm cần lưu ý là lời thề không tự động làm cho một quyết định trở nên đúng. Một người có thể chân thành cam kết với một mục tiêu nhưng vẫn đánh giá sai phương tiện. Một tập thể có thể có niềm tin mãnh liệt nhưng vẫn thiếu thông tin về hậu quả của hành động.

Do đó, sức mạnh đạo đức của lời thề phải được xem xét cùng với ba điều kiện: người tham gia hiểu điều mình cam kết; họ tự nguyện chấp nhận rủi ro; và mục tiêu của cam kết có thể được giải thích bằng những lý do công khai, chứ không chỉ bằng uy tín của người kêu gọi.

Trong trường hợp Empire Theatre, lời thề có ý nghĩa lịch sử vì nó giúp chuyển sự phản đối thành một cam kết có sức ràng buộc trong lương tâm của người tham gia. Nhưng đó cũng là lý do cần xem xét thận trọng: càng mạnh về mặt đạo đức, một cam kết càng cần được hình thành trên cơ sở hiểu biết và tự nguyện.

4. Ai có quyền quyết định thay cho ai?

Một cuộc họp đông người có thể tạo ra cảm giác thống nhất. Nhưng sự thống nhất của những người có mặt không đồng nghĩa họ có quyền quyết định thay cho toàn bộ cộng đồng.

Những người tham dự Empire Theatre không đại diện hoàn hảo cho mọi người Ấn Độ tại Transvaal. Có những người không đến được cuộc họp, những người chưa biết đầy đủ nội dung tranh luận và những người có hoàn cảnh khiến họ không thể dễ dàng tham gia một phong trào phản kháng.

Đặc biệt, người có tài sản, địa vị xã hội và mạng lưới quan hệ thường có điều kiện tham gia các cuộc họp chính trị thuận lợi hơn người lao động nghèo hoặc người phải phụ thuộc vào chủ sử dụng lao động. Khả năng chịu phạt, mất thu nhập hay bị giam giữ cũng khác nhau giữa các gia đình.

Vì thế, cần phân biệt ba phạm vi đại diện.

Thứ nhất, những người có mặt tại cuộc họp có quyền thảo luận và cam kết cho hành động của chính họ trong giới hạn pháp lý và đạo đức liên quan.

Thứ hai, những người tổ chức có thể đề xuất phương hướng chung cho phong trào, nhưng cần giải thích rõ căn cứ của quyết định và duy trì sự trao đổi với những người chịu tác động.

Thứ ba, không nên suy ra rằng nghị quyết của một cuộc họp đã tự động ràng buộc mọi người thuộc cùng cộng đồng, kể cả những người không tham dự hoặc không đồng ý.

Đây không phải vấn đề hình thức. Nếu một phong trào đòi hỏi chính quyền tôn trọng phẩm giá và quyền của người dân, cách tổ chức bên trong phong trào cũng cần tôn trọng quyền lựa chọn của người tham gia.

Sự đoàn kết có giá trị khi nó tạo ra năng lực hành động chung. Nó trở nên nguy hiểm khi được sử dụng để buộc người khác phải chấp nhận rủi ro mà họ chưa hiểu hoặc không tự nguyện lựa chọn.

5. Khi lòng can đảm của người này trở thành rủi ro của người khác

Một người tuyên bố sẵn sàng vào tù có thể làm người khác thêm can đảm. Nhưng hậu quả của việc bị bắt không chỉ dừng ở người bị bắt.

Nếu người đó là trụ cột kinh tế của gia đình, việc mất thu nhập có thể ảnh hưởng đến vợ, chồng, con cái hoặc cha mẹ phụ thuộc. Nếu người đó là thương nhân, việc vắng mặt có thể khiến công việc kinh doanh bị đình trệ. Nếu người đó là lao động làm thuê, nguy cơ mất việc có thể lớn hơn nhiều so với khả năng chịu đựng của một người có tài sản.

Vì thế, lời kêu gọi hy sinh cần đi kèm với sự nhận thức thực tế về những người sẽ gánh chịu hậu quả.

Trong một phong trào có trách nhiệm, người tổ chức không nên chỉ hỏi ai sẵn sàng chịu hình phạt. Họ còn cần hỏi: gia đình người ấy sẽ sống ra sao; những người dễ tổn thương có được hỗ trợ không; người tham gia có hiểu hậu quả pháp lý; và có phương án nào để giảm thiểu thiệt hại không cần thiết hay không?

Những câu hỏi ấy không làm giảm lòng can đảm. Chúng giúp phân biệt sự can đảm có trách nhiệm với việc lý tưởng hóa đau khổ.

Gandhi về sau đặt sự sẵn sàng chịu đựng vào trung tâm của Satyagraha. Nhưng không nên lấy những diễn giải về sau để giả định rằng mọi cơ chế hỗ trợ người tham gia đã hoàn chỉnh ngay trong cuộc họp năm 1906. Tại Empire Theatre, cộng đồng mới xác lập cam kết; những khó khăn của việc thực hiện cam kết còn phải được giải quyết trong các giai đoạn tiếp theo.

Một quyết định tập thể chỉ thực sự có chiều sâu khi nó không xem những người chịu hậu quả là phương tiện để chứng minh sự cao cả của mục tiêu.

6. Vai trò của Gandhi: Người tổ chức, người giải thích và người học từ thực tiễn

Trong cách kể lịch sử, Gandhi thường xuất hiện như người dẫn dắt cộng đồng đến quyết định bất tuân. Vai trò ấy có cơ sở: ông đã vận động chống quy định, giải thích các hệ quả của việc tuân thủ và tham gia định hình phương thức phản kháng.

Nhưng cần phân biệt ba chức năng của ông.

Một là, người giải thích vấn đề. Gandhi giúp người tham dự hiểu nội dung của quy định và lý do ông cho rằng nó cần bị phản đối.

Hai là, người đề xuất phương pháp. Ông góp phần chuyển từ kiến nghị sang cam kết không tuân thủ, kèm theo sự sẵn sàng chịu hậu quả.

Ba là, người học từ quyết định tập thể. Theo chính hồi tưởng của Gandhi, ông chưa dự đoán hết những hệ quả của lời cam kết. Điều này cho thấy ông không chỉ mang đến một phương pháp hoàn chỉnh, mà còn phải học từ diễn biến của phong trào.

Điểm thứ ba giúp tránh hình ảnh một lãnh tụ biết trước mọi việc. Một người tổ chức có thể nhìn thấy cơ hội mà những người khác chưa nhận ra, nhưng vẫn không thể biết chắc phản ứng của chính quyền, mức độ tham gia của cộng đồng hay cái giá của cuộc đấu tranh.

Năng lực lãnh đạo không phải khả năng tiên đoán mọi kết quả. Nó còn là khả năng xác định vấn đề, trình bày lý do, lắng nghe phản ứng, thừa nhận điều chưa biết và điều chỉnh phương pháp khi thực tiễn thay đổi.

Cũng không nên biến việc Gandhi giữ vai trò quan trọng thành lý do xem nhẹ những người tham dự. Chính họ phải quyết định liệu có chấp nhận cam kết hay không. Nếu không có sự tham gia và chấp nhận của cộng đồng, nghị quyết sẽ chỉ là đề xuất của một cá nhân.

7. Nghị quyết có làm chính quyền thay đổi ngay lập tức?

Không.

Cuộc họp Empire Theatre không lập tức xóa bỏ quy định đăng ký. Những diễn biến pháp lý tiếp theo dẫn đến việc chính quyền Transvaal ban hành đạo luật đăng ký năm 1907. Khi quy định được đưa vào thực thi, những người đã cam kết không tuân thủ phải đối diện với một lựa chọn thực tế chứ không còn chỉ là tranh luận tại cuộc họp.

Điều này cho thấy cần phân biệt kết quả chính trị với kết quả tổ chức.

Về mặt chính sách, cuộc họp chưa đạt được mục tiêu ngăn chặn quy định.

Về mặt tổ chức, nó giúp cộng đồng xác định một phương thức phản kháng chung và đặt ra kỳ vọng về hành động trong tương lai.

Về mặt tư tưởng, nó mở ra một thử nghiệm về việc chống lại điều bị xem là bất công mà không dựa vào bạo lực để ép buộc đối phương.

Ba kết quả này không giống nhau. Một phong trào có thể chưa đạt mục tiêu chính sách nhưng vẫn tạo ra kinh nghiệm tổ chức có giá trị. Ngược lại, sự đoàn kết trong một cuộc họp chưa chứng minh rằng phong trào sẽ đủ sức duy trì cam kết khi phải đối diện với bắt giữ và tổn thất.

Muốn đánh giá tầm quan trọng của Empire Theatre, vì thế, cần nhìn cả những gì cuộc họp chưa đạt được lẫn những năng lực mới mà nó giúp hình thành.

8. Phản biện: Có phải cam kết bất tuân luôn là lựa chọn đúng?

Không. Một quyết định bất tuân cần được đánh giá dựa trên bản chất của quy định, lý do phản đối, tính chất của hành động và hậu quả có thể dự kiến.

Nếu người dân cho rằng một quy định bất công, họ có thể sử dụng nhiều phương thức: kiến nghị, khởi kiện, vận động công luận, tổ chức biểu tình hoặc bất tuân dân sự. Không có một phương thức duy nhất phù hợp với mọi hoàn cảnh.

Trong trường hợp Transvaal, những người phản đối đã trải qua quá trình kiến nghị trước khi xác lập cam kết bất tuân. Tuy nhiên, không nên biến trình tự này thành quy tắc cứng rằng bất tuân chỉ chính đáng sau khi mọi thủ tục pháp lý đã được thử hết. Có những tình huống mà các thủ tục ấy không tồn tại, không hữu hiệu hoặc khiến người dân phải chịu tổn hại nghiêm trọng trong lúc chờ đợi.

Ngược lại, việc viện dẫn lương tâm cũng không đủ để biện minh cho mọi hành động. Một người có thể tin rằng mình đang phản đối bất công nhưng vẫn hành động dựa trên thông tin sai, gây tổn hại cho người vô can hoặc áp đặt quan điểm của mình lên người khác.

Bởi vậy, cần phân biệt:

• Mục tiêu: Điều gì bị phản đối, và căn cứ nào cho thấy nó bất công?
• Phương tiện: Hành động được lựa chọn có tương xứng, có chủ đích và có tránh được tổn hại không cần thiết hay không?
• Trách nhiệm: Người hành động có hiểu hậu quả và sẵn sàng chịu trách nhiệm về lựa chọn của mình hay không?

Những câu hỏi này không làm mất đi sức mạnh đạo đức của bất tuân dân sự. Chúng giúp ngăn phương pháp ấy trở thành một lời biện minh chung cho bất cứ ai muốn từ chối những quy định mình không thích.

9. Đối thoại phân tích: Đoàn kết có nghĩa là tất cả phải làm giống nhau?

Đoạn đối thoại sau được tái dựng nhằm phân tích vấn đề, không phải biên bản lịch sử hay lời nói nguyên văn của Gandhi.

Người đối thoại: Nếu một cộng đồng đã thống nhất không tuân thủ, người chọn đăng ký để bảo vệ gia đình có phải là người phản bội không?

Gandhi – trong tình huống tái dựng: Cần xem xét điều người ấy đã cam kết, hoàn cảnh của họ và lý do họ thay đổi quyết định. Một phong trào cần sự kiên định, nhưng không nên thay thế việc xem xét hoàn cảnh bằng sự lên án tự động.

Người đối thoại: Nếu ai cũng đặt hoàn cảnh riêng lên trước mục tiêu chung, phong trào có thể tan rã.

Gandhi – trong tình huống tái dựng: Đúng là hành động chung cần kỷ luật. Nhưng kỷ luật bền vững phải được xây dựng trên sự hiểu biết và tự nguyện. Người tổ chức cần giúp người tham gia hiểu mục tiêu, hậu quả và những cách hỗ trợ nhau, chứ không chỉ yêu cầu họ chứng minh lòng trung thành.

Người đối thoại: Vậy đoàn kết có phải là quyền lựa chọn một con đường chung hay không?

Gandhi – trong tình huống tái dựng: Đoàn kết là khả năng cùng hướng đến mục tiêu, nhưng không có nghĩa mọi người đều giống nhau hoặc có cùng khả năng chịu đựng. Một phong trào cần biết bảo vệ người tham gia, lắng nghe bất đồng và phân biệt giữa sự do dự có lý do với việc cố tình phá hoại mục tiêu chung.

Đối thoại này cho thấy một nghịch lý của tổ chức tập thể: càng cần kỷ luật, càng phải quan tâm đến tính tự nguyện; càng muốn duy trì đoàn kết, càng cần cơ chế xử lý bất đồng công bằng.

10. Bài học Hưng Quốc: Xây dựng cam kết mà không tạo ra sự phục tùng mù quáng

Từ cuộc họp Empire Theatre, có thể rút ra bốn nguyên tắc cho việc tổ chức hành động tập thể.

Thứ nhất, cam kết phải rõ ràng. Người tham gia cần biết chính xác mình đang hứa làm gì, trong hoàn cảnh nào và với những hậu quả có thể xảy ra.

Thứ hai, cam kết phải tự nguyện. Không thể xem sự hiện diện tại một cuộc họp là bằng chứng rằng mọi người đã chấp nhận mọi rủi ro. Cần phân biệt việc tán thành mục tiêu với việc đồng ý tham gia một hành động cụ thể.

Thứ ba, trách nhiệm phải có tính tương hỗ. Người tổ chức không chỉ có quyền kêu gọi người khác hy sinh. Họ còn có trách nhiệm cung cấp thông tin, giải thích quyết định, hỗ trợ người chịu hậu quả và xem xét những giới hạn thực tế.

Thứ tư, kỷ luật phải đi cùng khả năng sửa sai. Một cam kết có giá trị không có nghĩa mọi quyết định ban đầu đều bất khả thay đổi. Khi có thông tin mới hoặc hậu quả vượt ngoài dự kiến, phong trào cần có cách đánh giá lại mà không tùy tiện xóa bỏ trách nhiệm đã nhận.

Đây cũng là sự khác biệt giữa năng lực hành động của dân và sự phục tùng của đám đông.

Một cộng đồng mạnh không phải cộng đồng mà mọi người đều nghe theo một người lãnh đạo. Đó là cộng đồng có thể cùng xác định mục tiêu, hiểu lý do của quyết định, tự nguyện nhận trách nhiệm và giữ được khả năng phản biện ngay cả khi đang hành động chung.

Trong Hưng Quốc Học, sức mạnh tập thể không thể chỉ được đo bằng số người tham dự hoặc mức độ quyết liệt của lời tuyên bố. Cần đánh giá cả chất lượng của quyết định, tính tự nguyện của người tham gia và khả năng cộng đồng học hỏi từ kết quả thực tế.

11. Kết luận: Cam kết tập thể là khởi đầu của trách nhiệm

Cuộc họp Empire Theatre ngày 11 tháng 9 năm 1906 không lập tức giải quyết cuộc xung đột tại Transvaal. Nhưng nó tạo ra một bước chuyển quan trọng: những người phản đối không chỉ yêu cầu chính quyền thay đổi chính sách, mà còn cùng xác định cách mình sẽ hành động nếu yêu cầu bị bác bỏ.

Lời thề trước Thượng đế làm tăng sức nặng đạo đức của quyết định đối với những người chấp nhận nó. Vai trò của Gandhi trong việc giải thích và tổ chức rất quan trọng, nhưng cam kết chỉ trở thành một sự kiện lịch sử khi những người tham gia tự mình lựa chọn và chịu trách nhiệm.

Sự kiện này cũng cho thấy những giới hạn không nên bỏ qua. Một cuộc họp không đại diện hoàn hảo cho mọi thành viên của cộng đồng. Một lời thề không bảo đảm quyết định đúng. Một người lãnh đạo không thể biết trước mọi hậu quả. Và sự đoàn kết không nên được dùng để buộc người khác chấp nhận rủi ro mà họ chưa hiểu hoặc không tự nguyện lựa chọn.

Điều còn lại sau ngày 11 tháng 9 không phải một học thuyết đã hoàn chỉnh, mà là một câu hỏi được đặt ra bằng hành động: khi quyền lực không chấp nhận yêu cầu của người dân, liệu người dân có thể cùng nhau từ chối sự hợp tác mà quyền lực đang cần, đồng thời chịu trách nhiệm về phương thức phản đối của mình hay không?

Một cam kết tập thể chỉ có sức mạnh bền vững khi nó được hình thành từ sự hiểu biết, được chấp nhận một cách tự nguyện và đi kèm trách nhiệm của cả người lãnh đạo lẫn người tham gia.

Chương XVIII sẽ chuyển từ sự kiện lịch sử sang câu hỏi về khái niệm: Satyagraha thực sự có nghĩa gì, khác với “kháng cự thụ động” ở điểm nào, và vì sao Gandhi dần xem đây không chỉ là một kỹ thuật phản kháng mà còn là một phương pháp đạo đức và chính trị.

Hoàng Phong Nhã 

Tài liệu tham khảo

1. M. K. Gandhi, Satyagraha in South Africa, phần về sự ra đời của Satyagraha và cuộc họp tháng 9 năm 1906.
   https://www.mkgandhi.org/satyagraha_safrica/12satyagraha.php
2. South African History Online, “Mass Meeting at the Empire Theatre, Johannesburg, 1906.” Tài liệu lịch sử về cuộc họp và các văn bản liên quan.
   https://sahistory.org.za/archive/45-mass-meeting-empire-theatre-johannesburg-1906
3. South African History Online, “Gandhi Leads Satyagraha Passive Resistance Campaign,” ngày 11 tháng 9 năm 1906.
   https://sahistory.org.za/dated-event/gandhi-leads-satyagraha-passive-resistance-campaign
4. South African History Online, “Indian South Africans Timeline 1900–1909.”
   https://sahistory.org.za/article/indian-south-africans-timeline-1900-1909
5. South African History Online, “Asiatic Law Amendment Act Is Passed in Transvaal Parliament,” ngày 22 tháng 3 năm 1907.
   https://sahistory.org.za/dated-event/asiatic-law-amendment-act-passed-transvaal-parliament-leading-increased-indian-protest

Ghi chú sử liệu

Phần trình bày về cuộc họp và lời thề dựa chủ yếu vào hồi tưởng của Gandhi và các tài liệu lịch sử về phong trào. Hồi ký được viết sau sự kiện, vì vậy cần phân biệt cách Gandhi nhớ lại và diễn giải cuộc họp với những gì có thể xác nhận từ tài liệu đương thời. Các đoạn đối thoại là tái dựng phân tích, không phải lời nói nguyên văn của nhân vật lịch sử.

Read more »