ĐỐI THOẠI VỚI NGUYỄN NGỌC THƠ
MỘT CHÍNH KHÁCH DÂN SỰ GIỮA NHỮNG CUỘC CHUYỂN GIAO QUYỀN LỰC CỦA MIỀN NAM VIỆT NAM
CHƯƠNG 6
NGUYỄN NGỌC THƠ TRONG CHÍNH QUYỀN NGÔ ĐÌNH DIỆM 1954–1956
Từ chính trường Sài Gòn đến Tokyo – quyền lực hành chính, ngoại giao và bài toán xây dựng chính quyền miền Nam
1. Luận đề trung tâm
Nếu giai đoạn 1945–1954 là thời kỳ Nguyễn Ngọc Thơ hình thành vị thế trong bộ máy hành chính Nam Bộ, thì giai đoạn 1954–1956 đánh dấu bước chuyển của ông sang một môi trường chính trị hoàn toàn khác: chính quyền Ngô Đình Diệm
Đây là thời kỳ miền Nam Việt Nam trải qua những biến động đặc biệt sâu sắc. Quốc gia Việt Nam đứng trước sự thay đổi về chế độ, quyền lực của Bảo Đại suy giảm, Ngô Đình Diệm từng bước củng cố vị trí lãnh đạo, quân đội được tổ chức lại, các lực lượng vũ trang giáo phái bị đặt trước yêu cầu giải thể hoặc hội nhập vào quân đội quốc gia, trong khi hàng trăm nghìn người di cư từ miền Bắc vào miền Nam tạo ra những thách thức lớn về xã hội, kinh tế và quản trị.
Nguyễn Ngọc Thơ xuất hiện trong giai đoạn này với một vị trí đáng chú ý.
Ông có kinh nghiệm quản lý địa phương, hiểu biết xã hội Nam Bộ, từng tham gia bộ máy Quốc gia Việt Nam và có quan hệ với những tầng lớp có ảnh hưởng ở đồng bằng sông Cửu Long.
Tuy nhiên, con đường chính trị của ông dưới thời Ngô Đình Diệm không phải một quá trình thăng tiến liên tục. Ông vừa tham gia chính quyền trung ương, vừa được điều động sang hoạt động ngoại giao tại Nhật Bản, rồi được triệu hồi về nước khi chính quyền cần giải quyết những vấn đề phức tạp liên quan đến các lực lượng Hòa Hảo.
Điểm đáng nghiên cứu ở đây là: Vì sao một chính khách có kinh nghiệm quản trị miền Tây lại được sử dụng trong những vị trí khác nhau như vậy? Đó là sự lựa chọn dựa trên năng lực chuyên môn, sự tin cậy chính trị hay nhu cầu sử dụng nhân sự của một chính quyền đang trong quá trình tập trung quyền lực?
Một điểm cần chỉnh lý về mặt sử liệu từ chương trước: cần phân biệt chức vụ Bộ trưởng Nội vụ của Nguyễn Ngọc Thơ trong chính quyền Quốc gia Việt Nam trước khi nền Đệ nhất Cộng hòa được thành lập với các chức vụ ông đảm nhiệm trong chính quyền Ngô Đình Diệm. Hồ sơ ngoại giao Hoa Kỳ ghi nhận ông là Bộ trưởng Kinh tế Quốc gia đến tháng 12 năm 1956, sau đó trở thành Phó Tổng thống. Vì vậy, không nên mặc nhiên ghi ông là Bộ trưởng Nội vụ trong nội các đầu tiên của Ngô Đình Diệm năm 1954. Đây là sự phân biệt cần thiết để bảo đảm tính chính xác của công trình.
2. Năm 1954: Sự chuyển giao quyền lực và vị trí của Nguyễn Ngọc Thơ
Sau Hiệp định Genève tháng 7 năm 1954, Việt Nam bước vào một tình thế chính trị mới. Việc tập kết quân đội và phân chia hai vùng kiểm soát quân sự đã làm thay đổi toàn bộ cấu trúc quyền lực ở Đông Dương.
Ở miền Nam, Quốc gia Việt Nam dưới quyền Quốc trưởng Bảo Đại đứng trước một cuộc khủng hoảng về tổ chức và tính chính danh.
Ngô Đình Diệm được Bảo Đại bổ nhiệm làm Thủ tướng vào tháng 6 năm 1954. Ông chính thức thành lập chính phủ và ra mắt nội các ngày 7 tháng 7 năm 1954.
Đây không phải là một cuộc chuyển giao quyền lực đơn giản.
Ngô Đình Diệm tiếp nhận một chính quyền có bộ máy hành chính nhưng chưa kiểm soát thống nhất các lực lượng vũ trang. Quân đội Quốc gia Việt Nam còn chịu ảnh hưởng của Pháp. Các tổ chức Bình Xuyên, Cao Đài và Hòa Hảo duy trì những lực lượng riêng. Những nhóm chính trị khác nhau cũng có tham vọng và lợi ích riêng.
Trong khi đó, Hoa Kỳ ngày càng quan tâm đến việc xây dựng một chính quyền chống cộng sản ổn định ở miền Nam.
Nguyễn Ngọc Thơ bước vào chính quyền mới với những lợi thế riêng.
Ông không phải một nhân vật cách mạng, cũng không phải một lãnh tụ quân sự. Thế mạnh của ông nằm ở kinh nghiệm hành chính, sự hiểu biết về miền Tây Nam Bộ và khả năng tiếp xúc với những tầng lớp xã hội có ảnh hưởng.
Đối với Ngô Đình Diệm, đây là những phẩm chất có giá trị.
Một chính quyền mới không thể chỉ dựa vào những người thân cận với lãnh đạo. Nó còn cần những người hiểu địa phương, có kinh nghiệm tổ chức bộ máy và có khả năng kết nối với các cộng đồng xã hội.
Tuy nhiên, sự tham gia của những nhân vật có kinh nghiệm từ chế độ trước cũng đặt ra một vấn đề: họ sẽ được sử dụng như những người cộng tác thực chất hay chỉ là những thành phần bổ sung để mở rộng hình ảnh và cơ sở xã hội của chính quyền mới?
Đây là câu hỏi cần theo dõi trong toàn bộ sự nghiệp của Nguyễn Ngọc Thơ dưới thời Ngô Đình Diệm.
3. Chính quyền Ngô Đình Diệm và vai trò của một chính khách Nam Bộ
Trong những tháng đầu cầm quyền, Ngô Đình Diệm phải giải quyết đồng thời ba cuộc khủng hoảng.
Thứ nhất là cuộc khủng hoảng quyền lực chính trị.
Bảo Đại vẫn giữ chức Quốc trưởng và có khả năng tác động đến việc bổ nhiệm, thay thế Thủ tướng. Diệm phải chứng minh rằng chính quyền của ông có đủ năng lực điều hành và không phải chỉ là một nội các được dựng lên bởi sự lựa chọn của Quốc trưởng.
Thứ hai là cuộc khủng hoảng quân sự.
Quân đội Quốc gia Việt Nam chưa phải một lực lượng hoàn toàn thống nhất dưới quyền kiểm soát trực tiếp của chính phủ. Những lực lượng vũ trang giáo phái và Bình Xuyên có khả năng gây sức ép lên chính quyền trung ương.
Thứ ba là cuộc khủng hoảng xã hội.
Cuộc di cư từ miền Bắc vào miền Nam sau Hiệp định Genève làm thay đổi nhanh chóng cơ cấu dân số, tạo ra nhu cầu lớn về nhà ở, lương thực, y tế, giáo dục và việc làm.
Đối với một chính quyền đang xây dựng tính chính danh, khả năng giải quyết những vấn đề dân sinh này có ý nghĩa không kém những chiến thắng chính trị hay quân sự.
Nguyễn Ngọc Thơ có nền tảng để tham gia vào công việc đó.
Nhưng ông phải hoạt động trong một hệ thống lãnh đạo mà quyền quyết định ngày càng tập trung vào Ngô Đình Diệm và những người thân cận trong gia đình họ Ngô.
Đây là điểm cần phân biệt giữa hai khái niệm:
Một người được tham gia chính phủ không có nghĩa là người ấy có quyền quyết định chính sách.
Một người giữ chức vụ cao không có nghĩa là người ấy có ảnh hưởng tương ứng đối với toàn bộ hệ thống quyền lực.
Trong nghiên cứu chính trị, cần xác định rõ chức vụ chính thức, quyền hạn pháp định và quyền lực thực tế. Ba yếu tố này có thể không trùng khớp.
4. Sứ mệnh tại Nhật Bản: Một bước chuyển từ chính trường sang ngoại giao
Trong giai đoạn 1955–1956, Nguyễn Ngọc Thơ được cử làm Đại sứ Việt Nam tại Nhật Bản.
Đây là một sự chuyển đổi đáng chú ý.
Nhật Bản vừa trải qua thất bại trong Chiến tranh thế giới thứ hai và đang trong quá trình tái thiết đất nước. Quan hệ giữa Nhật Bản với các quốc gia Đông Nam Á cũng đang được định hình lại trên cơ sở Hiệp ước Hòa bình San Francisco năm 1951 và những vấn đề tồn đọng về trách nhiệm chiến tranh.
Đối với chính quyền Sài Gòn, quan hệ với Nhật Bản có ít nhất ba ý nghĩa.
Một là, mở rộng quan hệ ngoại giao với một quốc gia có tiềm lực kinh tế và công nghiệp đang phục hồi mạnh mẽ.
Hai là, tìm kiếm nguồn lực phục vụ tái thiết và phát triển kinh tế.
Ba là, giải quyết vấn đề bồi thường chiến tranh mà Nhật Bản có trách nhiệm đối với những thiệt hại gây ra trong thời kỳ chiếm đóng Đông Dương.
Việc Nguyễn Ngọc Thơ được cử sang Tokyo cho thấy chính quyền Diệm sử dụng ông trong một lĩnh vực khác với quản lý hành chính địa phương.
Tuy nhiên, không nên xem việc bổ nhiệm đại sứ đơn thuần là một sự điều chuyển nhân sự. Ngoại giao đòi hỏi khả năng đàm phán, hiểu biết về lợi ích quốc gia, nắm bắt tình hình quốc tế và biết chuyển những quan hệ chính trị thành lợi ích kinh tế cụ thể.
Đối với Nguyễn Ngọc Thơ, đây là một thử thách mới.
Ông phải chuyển từ môi trường chính trị Nam Bộ, nơi các quan hệ xã hội và quyền lực địa phương có vai trò lớn, sang môi trường ngoại giao, nơi lợi ích quốc gia được đặt trong tương quan với luật pháp quốc tế, thương mại và chiến lược của các nước.
Một số tài liệu tiểu sử cho biết trong thời gian ở Nhật Bản, ông gặp vấn đề sức khỏe do chấn thương hông và phải hạn chế hoạt động. Chi tiết này cần được kiểm chứng thêm bằng hồ sơ ngoại giao và tài liệu cá nhân, thay vì xem những lời kể hồi cố là bằng chứng đầy đủ.
5. Bồi thường chiến tranh Nhật Bản: Một vấn đề ngoại giao và kinh tế dài hạn
Vấn đề bồi thường chiến tranh là một trong những nội dung quan trọng trong quan hệ giữa Việt Nam và Nhật Bản thời kỳ hậu chiến.
Trong Chiến tranh thế giới thứ hai, quân đội Nhật Bản chiếm đóng Đông Dương và gây ra những tổn thất nghiêm trọng về kinh tế, xã hội và đời sống dân chúng.
Sau chiến tranh, Hiệp ước Hòa bình San Francisco năm 1951 tạo cơ sở pháp lý cho việc giải quyết những vấn đề bồi thường giữa Nhật Bản và các quốc gia liên quan.
Đối với chính quyền miền Nam, yêu cầu bồi thường không chỉ mang ý nghĩa đòi hỏi trách nhiệm lịch sử. Nó còn liên quan trực tiếp đến khả năng huy động nguồn lực để phát triển kinh tế.
Năm 1956, phía Việt Nam đưa ra yêu cầu bồi thường rất lớn, lên tới 250 triệu USD. Nhật Bản không chấp nhận mức yêu cầu này và hai bên chưa thể đạt được thỏa thuận.
Đây là một cuộc thương lượng phức tạp, bởi mỗi bên có cách xác định khác nhau về phạm vi thiệt hại, trách nhiệm bồi thường và hình thức thanh toán.
Phía Việt Nam muốn có nguồn lực đáng kể để phục vụ tái thiết.
Phía Nhật Bản muốn giới hạn nghĩa vụ tài chính và ưu tiên hình thức cung cấp hàng hóa, dịch vụ và hỗ trợ phát triển.
Cần đặc biệt lưu ý một điểm về niên đại: Hiệp định bồi thường giữa Nhật Bản và Việt Nam Cộng hòa được ký ngày 13 tháng 5 năm 1959 tại Sài Gòn, không phải trong nhiệm kỳ đại sứ của Nguyễn Ngọc Thơ năm 1955–1956.
Theo văn bản hiệp định được công bố trong Tuyển tập Hiệp ước của Liên Hiệp Quốc, Nhật Bản cam kết cung cấp sản phẩm và dịch vụ trị giá tương đương 39 triệu USD trong thời hạn năm năm. Hiệp định có hiệu lực ngày 12 tháng 1 năm 1960.
Những người ký kết phía Việt Nam trong hiệp định năm 1959 gồm Bộ trưởng Ngoại giao Vũ Văn Mẫu, Đại sứ Bùi Văn Thịnh và Phạm Đăng Lâm. Vì vậy, không thể quy toàn bộ kết quả bồi thường này cho Nguyễn Ngọc Thơ.
Tuy nhiên, hoạt động ngoại giao của ông trong giai đoạn trước đó thuộc quá trình hình thành và thúc đẩy quan hệ Việt Nam – Nhật Bản sau chiến tranh.
Một nhà ngoại giao có thể không trực tiếp ký kết hiệp định cuối cùng nhưng vẫn có đóng góp trong việc duy trì quan hệ, truyền đạt lập trường và chuẩn bị điều kiện cho những cuộc thương lượng tiếp theo.
Muốn xác định chính xác mức độ đóng góp của Nguyễn Ngọc Thơ, cần tìm được điện văn ngoại giao, báo cáo công tác đại sứ quán và hồ sơ thương lượng trong giai đoạn ông hoạt động tại Tokyo.
Đây là một nguyên tắc nghiên cứu quan trọng: không phủ nhận đóng góp chỉ vì người đó không ký văn kiện cuối cùng, nhưng cũng không gán cho một cá nhân thành quả của cả một tiến trình ngoại giao kéo dài nhiều năm.
6. Năm 1955: Ngô Đình Diệm và quá trình tập trung quyền lực
Trong khi Nguyễn Ngọc Thơ hoạt động tại Nhật Bản, chính trường miền Nam trải qua những biến động có tính quyết định.
Tháng 2 năm 1955, chính quyền Diệm bắt đầu triển khai mạnh mẽ việc củng cố quyền kiểm soát đối với các lực lượng vũ trang và những trung tâm quyền lực không nằm dưới sự chỉ huy trực tiếp của chính phủ.
Tháng 4 năm 1955, cuộc xung đột với Bình Xuyên tại Sài Gòn trở thành một bước ngoặt lớn.
Chính quyền Diệm giành thắng lợi quân sự, làm suy yếu nghiêm trọng vị thế của Bình Xuyên và củng cố quyền kiểm soát đối với thủ đô.
Tiếp đó, những xung đột với các lực lượng Cao Đài và Hòa Hảo tiếp tục đặt chính quyền trước bài toán thống nhất quân đội và thiết lập quyền lực trung ương.
Đây không chỉ là một cuộc đấu tranh giữa các phe phái.
Nó phản ánh một vấn đề căn bản trong quá trình hình thành nhà nước: một quốc gia có thể tồn tại lâu dài hay không khi quyền sử dụng vũ lực bị phân chia giữa nhiều tổ chức?
Từ góc độ xây dựng nhà nước, việc thiết lập một hệ thống chỉ huy quân sự thống nhất là cần thiết. Nhưng cách thực hiện việc thống nhất ấy sẽ quyết định bản chất của nhà nước mới.
Nếu quyền lực quân sự được đưa vào một hệ thống pháp luật thống nhất, có trách nhiệm giải trình và chịu sự kiểm soát của cơ quan dân sự, đó là quá trình xây dựng nhà nước.
Nếu chỉ thay thế những trung tâm quyền lực cũ bằng một trung tâm quyền lực cá nhân mới, thì sự tập trung quyền lực chưa đồng nghĩa với sự trưởng thành của thể chế.
Đây là sự phân biệt mà Hưng Quốc cần giữ vững khi đánh giá chính quyền Ngô Đình Diệm.
Ngày 23 tháng 10 năm 1955, cuộc trưng cầu dân ý giữa Bảo Đại và Ngô Đình Diệm được tổ chức.
Kết quả chính thức nghiêng áp đảo về phía Diệm. Ngày 26 tháng 10 năm 1955, Việt Nam Cộng hòa được tuyên bố thành lập và Ngô Đình Diệm trở thành Tổng thống.
Cuộc trưng cầu dân ý này có ý nghĩa đặc biệt vì nó chấm dứt vai trò Quốc trưởng của Bảo Đại và tạo ra cơ sở chính trị cho một chế độ cộng hòa mới.
Tuy nhiên, những nghiên cứu lịch sử và hồ sơ ngoại giao Hoa Kỳ cho thấy quá trình tổ chức trưng cầu dân ý có nhiều vấn đề về cạnh tranh chính trị, tuyên truyền và tính công bằng của thủ tục bỏ phiếu.
Do đó, không thể chỉ căn cứ vào kết quả chính thức để kết luận rằng chính quyền đã có được sự ủy quyền dân chủ đầy đủ.
Đây là một trong những vấn đề quan trọng khi đánh giá quá trình hình thành Đệ nhất Cộng hòa.
7. Tháng 5 năm 1956: Nguyễn Ngọc Thơ được triệu hồi về Sài Gòn
Tháng 5 năm 1956, Nguyễn Ngọc Thơ được Ngô Đình Diệm triệu hồi từ Nhật Bản về Sài Gòn để tham gia giải quyết vấn đề Hòa Hảo.
Đây là một chi tiết có ý nghĩa đặc biệt trong sự nghiệp chính trị của ông.
Tại miền Tây Nam Bộ, Hòa Hảo không chỉ là một tổ chức tôn giáo. Đây còn là một cộng đồng xã hội rộng lớn, có mạng lưới tín đồ, cơ sở địa phương và lực lượng vũ trang từng giữ vai trò quan trọng trong cuộc chiến tranh Đông Dương.
Sau khi chính quyền Diệm củng cố quyền lực tại Sài Gòn, vấn đề Hòa Hảo trở thành một trong những thách thức lớn nhất đối với việc thống nhất miền Nam.
Một bộ phận lực lượng Hòa Hảo đã hợp tác với chính quyền mới, trong khi những bộ phận khác tiếp tục duy trì lực lượng vũ trang riêng.
Đặc biệt, Lê Quang Vinh, thường được gọi là Ba Cụt, trở thành một nhân vật quân sự nổi bật trong cuộc đối đầu với chính quyền Diệm.
Đối với Ngô Đình Diệm, việc giải quyết vấn đề Hòa Hảo không thể chỉ dựa vào quân sự.
Nếu chỉ sử dụng vũ lực, chính quyền có nguy cơ biến một bộ phận cộng đồng tôn giáo lớn ở miền Tây thành lực lượng đối kháng lâu dài.
Nếu chỉ thương lượng, chính quyền có thể không đạt được mục tiêu thiết lập quyền kiểm soát thống nhất đối với lãnh thổ và quân đội.
Nguyễn Ngọc Thơ được triệu hồi vì ông có những lợi thế mà một viên chức từ miền Trung hoặc miền Bắc khó có thể thay thế ngay lập tức.
Ông hiểu địa bàn.
Ông có kinh nghiệm quản lý Long Xuyên.
Ông có quan hệ với giới điền chủ và những nhân vật có ảnh hưởng tại miền Tây.
Ông có khả năng tiếp xúc với những nhóm xã hội vốn không hoàn toàn tin tưởng chính quyền trung ương.
Sự lựa chọn này phản ánh một thực tế: trong những cuộc khủng hoảng chính trị, năng lực hiểu biết xã hội địa phương đôi khi có giá trị không kém sức mạnh quân sự.
8. Thương lượng và thu phục lực lượng Hòa Hảo: Năng lực chính trị hay nghệ thuật phân hóa?
Trong quá trình giải quyết vấn đề Hòa Hảo, Nguyễn Ngọc Thơ tham gia vào những hoạt động vận động và thương lượng với các thủ lĩnh địa phương.
Một số tài liệu tiểu sử mô tả ông đã góp phần làm suy yếu lực lượng Hòa Hảo thông qua việc thuyết phục, thu phục và tạo điều kiện để một số thủ lĩnh rời bỏ con đường đối đầu với chính quyền.
Cần thận trọng khi sử dụng những cách diễn đạt như mua chuộc hay thu phục.
Mỗi trường hợp có thể có động cơ khác nhau: người muốn bảo toàn lực lượng, người muốn giữ địa vị, người muốn tránh chiến tranh, người muốn được tham gia vào hệ thống chính quyền và người thực sự muốn chấm dứt xung đột.
Không thể gom tất cả những hành động đó vào một kết luận duy nhất.
Đối với Hưng Quốc, đây là một vấn đề đáng nghiên cứu ở cấp độ lý thuyết chính trị.
Một nhà nước muốn thống nhất lãnh thổ cần có khả năng đưa các lực lượng vũ trang địa phương vào hệ thống quốc gia. Nhưng quá trình này cần phân biệt:
- Hội nhập chính trị tự nguyện.
- Giải giới có thương lượng.
- Chuyển đổi lực lượng vũ trang thành lực lượng hợp pháp.
- Xử lý những tổ chức tiếp tục sử dụng bạo lực ngoài khuôn khổ pháp luật.
- Bảo đảm quyền tự do tín ngưỡng và quyền sinh hoạt cộng đồng.
Nếu nhà nước chỉ nhìn một tổ chức tôn giáo qua lực lượng vũ trang của một bộ phận thành viên, nó có thể gây tổn hại đến quyền lợi của cả cộng đồng tín đồ.
Ngược lại, nếu một tổ chức tôn giáo sử dụng danh nghĩa tín ngưỡng để duy trì quân đội riêng và thực thi quyền lực cưỡng chế ngoài pháp luật, nhà nước cũng không thể bỏ qua vấn đề chủ quyền.
Bài toán ở đây là làm thế nào để thống nhất quyền lực công mà không biến sự thống nhất ấy thành sự áp đặt đối với đời sống tín ngưỡng.
Nguyễn Ngọc Thơ có vai trò đáng chú ý trong quá trình vận động chính trị này. Tuy nhiên, cần tiếp tục truy tìm hồ sơ về từng cuộc thương lượng, danh sách những thủ lĩnh được tiếp xúc, các điều kiện thỏa thuận và kết quả thực tế để đánh giá chính xác đóng góp của ông.
Không nên chỉ dựa vào những lời kể khái quát rằng ông đã giúp thu phục Hòa Hảo rồi xem đó là một thành tựu đã được chứng minh đầy đủ.
9. Từ ngoại giao trở lại kinh tế: Nguyễn Ngọc Thơ trong bộ máy điều hành quốc gia
Sau khi được triệu hồi về nước năm 1956, Nguyễn Ngọc Thơ tiếp tục tham gia bộ máy chính quyền với chức vụ liên quan đến kinh tế quốc gia.
Hồ sơ nhân sự trong tài liệu ngoại giao Hoa Kỳ ghi nhận ông giữ chức Bộ trưởng Kinh tế Quốc gia đến tháng 12 năm 1956, sau đó đảm nhiệm chức vụ Phó Tổng thống Việt Nam Cộng hòa.
Đây là một dữ kiện quan trọng để xác định đúng vị trí của ông trong hệ thống chính quyền.
Việc phụ trách kinh tế đặt Nguyễn Ngọc Thơ trước một lĩnh vực hoàn toàn khác với quản lý hành chính địa phương và hoạt động ngoại giao.
Miền Nam sau năm 1954 phải đối diện với nhiều vấn đề kinh tế:
- Tiếp nhận và ổn định đời sống người di cư.
- Khôi phục sản xuất nông nghiệp.
- Tổ chức lưu thông hàng hóa.
- Phát triển thương mại và công nghiệp.
- Quản lý ngân sách và nguồn viện trợ nước ngoài.
- Xây dựng quan hệ kinh tế với Hoa Kỳ, Nhật Bản và các nước trong khu vực.
Đặc biệt, kinh tế miền Nam có sự phụ thuộc đáng kể vào viện trợ nước ngoài, trong khi bộ máy quản lý còn đang trong quá trình tổ chức lại.
Đây là môi trường mà năng lực hành chính của Nguyễn Ngọc Thơ có thể được sử dụng.
Tuy nhiên, muốn đánh giá ông có thực sự là một nhà hoạch định kinh tế hay không, cần khảo sát những chính sách cụ thể mà ông tham gia xây dựng, các quyết định về thương mại, sản xuất, đầu tư, ngân sách và quan hệ kinh tế quốc tế.
Chức vụ Bộ trưởng Kinh tế Quốc gia tự nó chưa đủ để chứng minh năng lực kiến tạo kinh tế.
Một chính khách có thể quản lý tốt một bộ máy kinh tế nhưng chưa chắc có tầm nhìn phát triển dài hạn.
Một nhà kiến tạo kinh tế phải biết xây dựng cơ chế khuyến khích sản xuất, bảo vệ quyền tài sản, phát triển nguồn nhân lực, mở rộng thị trường và hạn chế sự lệ thuộc vào các nguồn lực bên ngoài.
Đó là những tiêu chuẩn cần sử dụng khi nghiên cứu Nguyễn Ngọc Thơ.
10. Tháng 12 năm 1956: Nguyễn Ngọc Thơ trở thành Phó Tổng thống
Ngày 26 tháng 10 năm 1956, Hiến pháp Việt Nam Cộng hòa được ban hành.
Trong cấu trúc chính quyền mới, chức vụ Tổng thống và Phó Tổng thống được xác lập.
Nguyễn Ngọc Thơ trở thành Phó Tổng thống đầu tiên của Việt Nam Cộng hòa. Ông chính thức đảm nhiệm chức vụ này vào tháng 12 năm 1956.
Sự lựa chọn này có ý nghĩa chính trị đáng chú ý.
Ngô Đình Diệm xuất thân từ miền Trung, có nền tảng chính trị và mạng lưới thân cận riêng. Chính quyền của ông thường bị nhận xét là tập trung nhiều quyền lực vào gia đình họ Ngô và một số nhóm thân tín.
Trong khi đó, Nguyễn Ngọc Thơ có xuất thân Nam Bộ, có quan hệ với giới hành chính, điền chủ và những cộng đồng xã hội ở đồng bằng sông Cửu Long.
Việc đưa ông vào vị trí Phó Tổng thống có thể được nhìn nhận như một nỗ lực mở rộng cơ sở đại diện của chính quyền.
Đặc biệt, sau những biến động với các lực lượng giáo phái, sự hiện diện của một chính khách Nam Bộ có kinh nghiệm quản trị và quan hệ xã hội tại miền Tây mang ý nghĩa chính trị nhất định.
Tuy nhiên, cần phân biệt giữa giá trị đại diện và quyền lực thực tế.
Một chức vụ Phó Tổng thống có thể tạo ra hình ảnh về sự tham gia của nhiều vùng miền trong chính quyền. Nhưng điều quan trọng hơn là người giữ chức vụ ấy có được tham gia vào quá trình hoạch định chính sách, kiểm soát hoạt động chính phủ và tác động đến những quyết định quan trọng hay không.
Đây là câu hỏi sẽ trở thành trọng tâm khi nghiên cứu Nguyễn Ngọc Thơ trong giai đoạn 1956–1963.
11. Phản đề: Nguyễn Ngọc Thơ là người được trọng dụng hay chỉ là nhân vật đại diện?
Có hai cách nhìn thường gặp về Nguyễn Ngọc Thơ trong chính quyền Ngô Đình Diệm.
Cách nhìn thứ nhất nhấn mạnh sự tin cậy của Diệm đối với ông.
Nguyễn Ngọc Thơ được sử dụng trong nhiều vị trí quan trọng, từ hoạt động hành chính, ngoại giao, kinh tế đến Phó Tổng thống. Điều đó cho thấy ông có giá trị nhất định đối với chính quyền.
Cách nhìn thứ hai cho rằng ông chủ yếu được sử dụng như một nhân vật đại diện cho miền Nam, trong khi quyền quyết định thực tế nằm trong tay Tổng thống và những người thân cận.
Hai cách nhìn này không nhất thiết loại trừ nhau.
Một chính khách có thể được trọng dụng vì năng lực chuyên môn, đồng thời được lựa chọn vì giá trị chính trị và khả năng đại diện cho một vùng miền.
Vấn đề là mức độ ảnh hưởng thực tế của ông.
Muốn trả lời, cần khảo sát những câu hỏi cụ thể:
- Ông có quyền đề xuất và quyết định chính sách đến đâu?
- Ông có khả năng tác động đến việc bổ nhiệm nhân sự không?
- Ông có được tham gia vào những cuộc họp quyết định về an ninh và quốc phòng không?
- Ông có tiếng nói độc lập trước những quyết định của Tổng thống không?
- Ông có thể phản biện chính sách mà không bị mất vị trí hay không?
Nếu một Phó Tổng thống không có quyền lực thực chất, chức vụ ấy có thể chỉ còn ý nghĩa biểu tượng.
Nếu ông có quyền hạn nhưng không sử dụng được quyền hạn vì cơ chế tập trung quyền lực, vấn đề không còn nằm ở năng lực cá nhân mà nằm ở cấu trúc chính trị.
Đây là sự phân biệt rất quan trọng.
Không nên đánh giá một chính khách chỉ bằng việc ông đã giữ chức vụ gì. Phải đánh giá ông đã có thể làm được gì trong chức vụ đó.
12. Đối thoại Hưng Quốc: Quyền lực, đại diện và trách nhiệm chính trị
Người nghiên cứu: Thưa ông Nguyễn Ngọc Thơ, ông đã trải qua nhiều vị trí khác nhau: viên chức hành chính, tỉnh trưởng, đại sứ, bộ trưởng và cuối cùng là Phó Tổng thống. Theo ông, điều gì tạo nên giá trị thực sự của một chính khách?
Nguyễn Ngọc Thơ: Chức vụ tạo điều kiện để một người thực hiện công việc. Nhưng muốn đánh giá một người, phải nhìn vào kết quả công việc và khả năng giải quyết những vấn đề mà đất nước đang đối diện.
Người nghiên cứu: Nếu một người giữ chức vụ cao nhưng không có quyền quyết định thực sự thì sao?
Nguyễn Ngọc Thơ: Khi đó, cần xem xét cơ chế phân công quyền lực và trách nhiệm của từng vị trí.
Người nghiên cứu: Vậy một Phó Tổng thống có nên chỉ làm nhiệm vụ đại diện cho một vùng miền hay phải có quyền tham gia điều hành đất nước?
Nguyễn Ngọc Thơ: Một quốc gia cần sự đại diện của nhiều vùng miền. Nhưng đại diện không thể chỉ là hình thức. Người đại diện phải có khả năng phản ánh nguyện vọng của xã hội và tham gia vào những quyết định liên quan đến lợi ích chung.
Người nghiên cứu: Hưng Quốc đồng ý với điểm đó. Nhưng chúng tôi muốn đặt thêm một câu hỏi: Nếu người đại diện không thể phản biện Tổng thống, không thể giám sát chính phủ và không có cơ chế bảo vệ quyền phản biện, thì sự đại diện ấy có còn ý nghĩa hay không?
Nguyễn Ngọc Thơ: Đó là vấn đề của thiết kế thể chế.
Người nghiên cứu: Chính xác. Một nhà nước tốt không thể phụ thuộc vào việc người đứng đầu có thiện chí hay không. Nó phải được tổ chức sao cho quyền lực có giới hạn, trách nhiệm có thể truy cứu và người giữ chức vụ cao vẫn phải chịu sự giám sát của pháp luật.
Người có năng lực phải được trao quyền để làm việc. Nhưng quyền lực được trao phải đi kèm trách nhiệm giải trình.
Một Phó Tổng thống không nên chỉ là người đứng bên cạnh Tổng thống. Ông phải có thẩm quyền được hiến pháp xác định, có trách nhiệm rõ ràng và có khả năng tham gia bảo vệ lợi ích quốc gia.
Nguyễn Ngọc Thơ: Đó là một yêu cầu vượt ra ngoài vấn đề nhân sự của một chính phủ.
Người nghiên cứu: Đúng vậy. Đó là vấn đề của cả một nền chính trị.
Lưu ý: Đoạn đối thoại trên là đối thoại tư tưởng giả định, không phải lời phát biểu lịch sử của Nguyễn Ngọc Thơ.
13. Quy luật vận hành của xã hội – Bài học Hưng Quốc
Từ giai đoạn 1954–1956 trong sự nghiệp Nguyễn Ngọc Thơ, có thể rút ra năm bài học.
Thứ nhất, một nhà nước muốn thống nhất phải có khả năng tập hợp những lực lượng xã hội khác nhau.
Không thể xây dựng quốc gia chỉ bằng một nhóm chính trị, một vùng miền hay một mạng lưới thân hữu.
Một chính quyền cần sử dụng người có năng lực từ nhiều thành phần xã hội, đồng thời tạo ra cơ chế để họ tham gia thực chất vào việc điều hành đất nước.
Thứ hai, thống nhất quân đội phải đi cùng thống nhất pháp luật.
Việc đưa các lực lượng vũ trang địa phương vào hệ thống quốc gia là một yêu cầu của nhà nước hiện đại. Nhưng quân đội phải phục vụ hiến pháp và quốc gia, không trở thành công cụ riêng của một gia đình, một đảng phái hay một cá nhân.
Thứ ba, ngoại giao phải hướng đến lợi ích lâu dài của quốc gia.
Một đại sứ không chỉ đại diện cho chính quyền đương nhiệm. Người ấy phải bảo vệ lợi ích quốc gia, duy trì quan hệ quốc tế và tạo ra những điều kiện thuận lợi cho phát triển kinh tế, khoa học và văn hóa.
Thứ tư, đại diện chính trị phải đi cùng quyền lực thực chất.
Đưa một người từ miền Nam vào vị trí Phó Tổng thống có thể giúp mở rộng tính đại diện. Nhưng nếu người đó không có khả năng tham gia quyết định, sự đại diện sẽ trở thành hình thức.
Thứ năm, nhân tài không thể thay thế thể chế, nhưng thể chế cũng không thể thiếu nhân tài.
Một chính quyền có thể sử dụng người giỏi để giải quyết những khó khăn trước mắt. Nhưng muốn phát triển bền vững, phải tạo ra cơ chế cho phép người giỏi phát huy năng lực, người có ý kiến khác biệt được phản biện và người đứng đầu phải chịu trách nhiệm.
Đây là nguyên tắc cốt lõi của Hưng Quốc: Nhà nước mạnh về năng lực, bị giới hạn về quyền lực.
14. Kết luận: Một chính khách có nhiều năng lực nhưng quyền lực thực tế đến đâu?
Giai đoạn 1954–1956 là thời kỳ Nguyễn Ngọc Thơ bước vào những vị trí quan trọng hơn trong chính quyền miền Nam.
Từ một nhân vật có kinh nghiệm hành chính ở Nam Bộ, ông được sử dụng trong hoạt động ngoại giao tại Nhật Bản, trở về tham gia giải quyết vấn đề Hòa Hảo, đảm nhiệm chức vụ liên quan đến kinh tế quốc gia và cuối cùng trở thành Phó Tổng thống Việt Nam Cộng hòa.
Con đường ấy cho thấy Nguyễn Ngọc Thơ có một giá trị chính trị nhất định đối với chính quyền Ngô Đình Diệm.
Ông có kinh nghiệm quản lý, có sự hiểu biết về miền Tây, có khả năng tiếp xúc với các lực lượng xã hội và có thể được sử dụng trong nhiều lĩnh vực khác nhau.
Nhưng một vấn đề vẫn chưa được giải đáp:
Nguyễn Ngọc Thơ có thực sự là một chính khách có quyền lực và ảnh hưởng đối với việc hoạch định chính sách, hay ông chủ yếu là một nhân vật đại diện được đặt vào vị trí cao trong một hệ thống tập trung quyền lực?
Câu hỏi này không thể được giải quyết chỉ bằng những nhận xét về tính cách hoặc quan hệ cá nhân.
Phải khảo sát hồ sơ chính phủ, biên bản họp, tài liệu ngoại giao, những quyết định chính sách và quan hệ giữa Tổng thống với các thành viên nội các.
Năm 1956, Nguyễn Ngọc Thơ đã đạt đến vị trí Phó Tổng thống. Nhưng vị trí ấy cũng mở ra một nghịch lý lớn của chính trường miền Nam:
Một người có thể đứng thứ hai trong trật tự chức danh mà chưa chắc có quyền lực thứ hai trong thực tế.
Đó là vấn đề mà chương tiếp theo cần đi sâu.
Bởi từ năm 1956 đến năm 1963, Nguyễn Ngọc Thơ sẽ trải qua một thời kỳ dài trong chính quyền Ngô Đình Diệm, nơi chức vụ Phó Tổng thống, quyền lực của gia đình họ Ngô, vai trò của quân đội, những biến động xã hội và sự can dự của Hoa Kỳ tạo thành một cấu trúc chính trị phức tạp.
Câu hỏi trung tâm của chương tiếp theo là:
Nguyễn Ngọc Thơ đã thực sự có quyền lực gì trong tám năm giữ chức Phó Tổng thống, và vì sao một người đứng ở vị trí cao thứ hai của quốc gia lại có thể trở thành nhân vật ít có ảnh hưởng trong những quyết định quan trọng nhất của chính quyền?
Đây là vấn đề của chương 7.
TÀI LIỆU THAM KHẢO VÀ HỒ SƠ CẦN ĐỐI CHIẾU
A. Hồ sơ ngoại giao và chính phủ
- U.S. Department of State, Foreign Relations of the United States, 1955–1957, Vietnam, Volume I. Đặc biệt là phần về củng cố chính quyền Diệm, khủng hoảng giáo phái và cuộc trưng cầu dân ý Bảo Đại – Diệm.
- U.S. Department of State, Foreign Relations of the United States, 1955–1957, mục Persons. Hồ sơ xác định Nguyễn Ngọc Thơ là Bộ trưởng Kinh tế Quốc gia đến tháng 12 năm 1956, sau đó là Phó Tổng thống.
- Government Organization Manual, Viet Nam Government Organization Manual, 1957–1958. Hồ sơ về tổ chức và chức năng Bộ Kinh tế Quốc gia.
B. Tư liệu Nhật Bản và bồi thường chiến tranh
- United Nations Treaty Series, Volume 373, No. 5317, Reparations Agreement Between Japan and the Republic of Viet-Nam, ký ngày 13 tháng 5 năm 1959.
- Ministry of Foreign Affairs of Japan, Reparations and Economic Cooperation Negotiations with South Vietnam. Hồ sơ về quá trình thương lượng bồi thường chiến tranh Nhật Bản – Việt Nam Cộng hòa.
- Japan Center for Asian Historical Records (JACAR), hồ sơ Agreement of Reparations and Loans between Japan and Vietnam.
C. Nghiên cứu lịch sử
- Jessica M. Chapman (2006), “Staging Democracy: South Vietnam's 1955 Referendum to Depose Bao Dai”, Diplomatic History, Volume 30, Issue 4, trang 671–703.
- Jason A. Picard (2014), Fragmented Loyalties: The Great Migration's Impact on South Vietnam, 1954–1963, University of California, Berkeley.
- Các tài liệu nghiên cứu về chính quyền Ngô Đình Diệm, sự hình thành Việt Nam Cộng hòa và quá trình giải quyết các lực lượng vũ trang giáo phái ở miền Nam.
D. Hồ sơ cần tiếp tục truy tìm
- Hồ sơ bổ nhiệm Nguyễn Ngọc Thơ làm Đại sứ Việt Nam tại Nhật Bản.
- Báo cáo công tác của Đại sứ quán Việt Nam tại Tokyo giai đoạn 1955–1956.
- Điện văn ngoại giao liên quan đến yêu cầu bồi thường chiến tranh Nhật Bản.
- Hồ sơ triệu hồi Nguyễn Ngọc Thơ về Sài Gòn tháng 5 năm 1956.
- Hồ sơ thương lượng giữa chính quyền Diệm và các thủ lĩnh Hòa Hảo.
- Hồ sơ Bộ Kinh tế Quốc gia giai đoạn 1956.
- Hồ sơ thành lập chức vụ Phó Tổng thống và quá trình Nguyễn Ngọc Thơ đảm nhiệm chức vụ này.
- Biên bản và tài liệu về quyền hạn thực tế của Phó Tổng thống trong chính quyền Đệ nhất Cộng hòa.
Nguyên tắc sử liệu: Phân biệt rõ dữ kiện được xác nhận bằng văn kiện gốc, thông tin từ nghiên cứu thứ cấp và những nhận định còn cần kiểm chứng. Không quy kết quả ngoại giao của năm 1959 cho nhiệm kỳ đại sứ 1955–1956 nếu chưa có hồ sơ chứng minh đóng góp trực tiếp.
ĐỊNH HƯỚNG CHƯƠNG 7
NGUYỄN NGỌC THƠ – TÁM NĂM TRONG CÁI BÓNG QUYỀN LỰC NGÔ ĐÌNH DIỆM (1956–1963)
Phó Tổng thống trên danh nghĩa và quyền lực thực tế trong một chính quyền tập trung.
Các vấn đề trọng tâm:
- Cơ cấu quyền lực của Đệ nhất Cộng hòa.
- Quan hệ giữa Nguyễn Ngọc Thơ và Ngô Đình Diệm.
- Vai trò của Ngô Đình Nhu và gia đình họ Ngô.
- Quyền hạn thực tế của Phó Tổng thống.
- Chính sách kinh tế, điền địa và vị thế của giới điền chủ.
- Quan hệ với quân đội và các tướng lĩnh.
- Khủng hoảng Phật giáo năm 1963.
- Thái độ của Nguyễn Ngọc Thơ trước sự suy yếu của chính quyền.
- Những giới hạn của một chính khách trong hệ thống quyền lực tập trung.
- Bài học Hưng Quốc về phân quyền, trách nhiệm và kiểm soát quyền lực.


00:01
Hoàng Phong Nhã
Posted in:
0 nhận xét:
Đăng nhận xét