01:03
Hoàng Phong Nhã
ĐỐI THOẠI VỚI LÊ DUẨN
PHẦN II — SAU CHIẾN THẮNG
CHƯƠNG IV
1975 — MỘT ĐẤT NƯỚC THỐNG NHẤT, MỘT BÀI TOÁN HOÀN TOÀN MỚI
Thắng một cuộc chiến là một việc.
Quản trị một đất nước sau chiến tranh là một việc hoàn toàn khác.
1. ĐẶT VẤN ĐỀ: LỊCH SỬ KHÔNG BƯỚC SANG MỘT TRANG TRẮNG
Ngày 30 tháng 4 năm 1975 đánh dấu sự sụp đổ của chính quyền Việt Nam Cộng hòa và việc lực lượng cách mạng kiểm soát toàn bộ miền Nam. Nhưng về mặt nhà nước và thể chế, Việt Nam chưa lập tức trở thành một hệ thống thống nhất hoàn chỉnh.
Ngày 25 tháng 4 năm 1976, cuộc Tổng tuyển cử bầu Quốc hội khóa VI được tổ chức trên phạm vi toàn quốc. Tại kỳ họp đầu tiên vào tháng 6–7 năm 1976, Nhà nước Việt Nam thống nhất được xác lập về mặt pháp lý và quốc hiệu Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam chính thức ra đời.
Khoảng thời gian bản lề giữa hai mốc — từ tháng 4 năm 1975 đến giữa năm 1976 — là giai đoạn quan trọng nhất để hiểu toàn bộ bài toán chiến lược của Tổng Bí thư Lê Duẩn và Bộ Chính trị.
Vấn đề cốt lõi không còn là:
"Làm thế nào để giành chính quyền?"
Mà đã chuyển thành:
"Làm thế nào để biến một chiến thắng quân sự - chính trị thành một quốc gia thống nhất, vận hành hiệu quả, tự chủ kinh tế, nuôi sống nhân dân, bảo đảm quốc phòng và kiến tạo tương lai?"
Lịch sử không vận hành bằng một nét gạch xóa sạch quá khứ. Ngày 30 tháng 4 không lập tức xóa đi:
- Hai hệ thống hành chính với tư duy vận hành khác biệt;
- Hai hệ thống tiền tệ (đồng tiền Ngân hàng Quốc gia Việt Nam ở miền Bắc và đồng tiền Việt Nam Cộng hòa/Ngân hàng Quốc gia Sài Gòn ở miền Nam);
- Hai mô hình kinh tế (kinh tế kế hoạch hóa tập trung và kinh tế thị trường tư bản phụ thuộc viện trợ);
- Hai hệ thống luật pháp và chuẩn mực quản trị;
- Những khác biệt sâu sắc về sở hữu, lối sống và ký ức lịch sử của hàng triệu con người đã đứng ở hai phía đối lập.
Thống nhất lãnh thổ là điều kiện cần. Thống nhất xã hội và thể chế mới là điều kiện đủ.
Một đạo quân có thể tiến vào một đô thị trong vài giờ; một nhà nước có thể thay đổi bộ máy hành chính trong vài tháng; nhưng một xã hội chỉ có thể thống nhất bền vững thông qua sự hài hòa về luật pháp, lợi ích, niềm tin, tài sản, cơ hội và tương lai.
2. HAI CON ĐƯỜNG KINH TẾ — HAI CẤU TRÚC VẬN HÀNH
Sau Hiệp định Genève 1954, hai miền Nam - Bắc phát triển theo hai mô hình kinh tế khác biệt trong suốt hai thập niên:
- Miền Bắc: Xây dựng nền kinh tế kế hoạch hóa tập trung. Nhà nước và Hợp tác xã nắm giữ vai trò chủ đạo trong quan hệ sản xuất. Bộ máy quản lý kinh tế được vận hành dựa trên cơ chế phân phối, chỉ tiêu pháp lệnh, ngân hàng nhà nước và hệ thống giá - lương hành chính.
- Miền Nam: Vận hành theo cơ chế thị trường tư bản chủ nghĩa, nhưng phụ thuộc nặng nề vào nguồn viện trợ thương mại (đặc biệt là Chương trình Viện trợ Thương mại hóa CIP của Hoa Kỳ). Mặc dù có hạ tầng sản xuất công nghiệp nhẹ, dịch vụ và khu vực đô thị sôi động, nền kinh tế miền Nam bị chiến tranh làm méo mó nghiêm trọng, chịu áp lực lạm phát và thất nghiệp cao.
Nghị quyết Trung ương 24 (tháng 9 năm 1975) — văn kiện nền tảng đầu tiên sau chiến tranh — đã thể hiện cách nhìn hai mặt của Lãnh đạo Trung ương:
- Nhận diện thách thức: Nền kinh tế miền Nam bị lệ thuộc, sản xuất nhỏ phổ biến, thị trường biến động và mất cân đối lớn.
- Nhận diện tiềm năng: Miền Nam tiếp quản được cơ sở vật chất - kỹ thuật tương đối nguyên vẹn, có đội ngũ chuyên gia, kỹ sư, nhân lực kỹ thuật và lực lượng sản xuất năng động.
Bài toán Hưng Quốc đặt ra ở đây không phải là xóa bỏ hoàn toàn để xây mới, mà là: Giữ lại cái gì, cải tạo cái gì, tích hợp cái gì và chuyển đổi với tốc độ nào?
3. CON NGƯỜI MIỀN NAM: TỪ "AN NINH" ĐẾN "NGUỒN LỰC KIẾN QUỐC"
Sau năm 1975, Nhà nước tiếp quản không chỉ nhà máy, cảng biển, đường sạ hay công trình, mà quan trọng nhất là tiếp nhận con người.
Trong lực lượng đó có hàng trăm ngàn kỹ sư, bác sĩ, giáo viên, nhà khoa học, chuyên gia kinh tế, nhà quản trị và công nhân lành nghề từng đào tạo hoặc làm việc dưới chế độ cũ.
Nghị quyết Trung ương 24/1975 đã chỉ rõ định hướng: Đoàn kết, tập hợp và sử dụng tốt lực lượng cán bộ khoa học - kỹ thuật, chuyên viên giỏi từng làm việc trong bộ máy cũ. Nguyên tắc này khẳng định: Trình độ chuyên môn và năng lực kiến thiết không nhất thiết phải bị đồng nhất hoàn toàn với quá khứ chính trị.
Tuy nhiên, ranh giới giữa Bài toán An ninh (bảo vệ chính quyền mới) và Bài toán Kiến quốc (huy động toàn bộ tri thức dân tộc) là một thử thách nghiệt ngã:
- Bỏ qua an ninh trong bối cảnh hậu chiến có thể tạo ra khoảng trống nguy hiểm.
- Nhưng để an ninh trở thành nguyên tắc bao trùm lên mọi chính sách kinh tế - xã hội sẽ khiến xã hội tiếp tục vận hành bằng logique chiến tranh ngay trong thời bình.
4. ĐỐI THOẠI HƯNG QUỐC: "THẮNG TRẬN RỒI — TỔ CHỨC ĐẤT NƯỚC THẾ NÀO?"
Học giả Hưng Quốc:
— Thưa Tổng Bí thư Lê Duẩn, trong chiến tranh, mục tiêu tối thượng là "Làm sao để thắng". Sau ngày 30 tháng 4 năm 1975, mục tiêu ấy đã hoàn thành. Nhưng khi chuyển từ một tư duy chỉ huy chiến tranh sang một tư duy quản trị hòa bình, ông hình dung chiến thắng ấy sẽ được chuyển hóa thành sức mạnh thực tế của dân tộc như thế nào?
Tổng Bí thư Lê Duẩn:
— Thắng lợi quân sự phải được lập tức chuyển hóa thành một Việt Nam độc lập, thống nhất và tiến nhanh lên chủ nghĩa xã hội. Mục tiêu của chúng ta là xây dựng một nền kinh tế độc lập, tự chủ, có công nghiệp hiện đại, nông nghiệp hiện đại, văn hóa khoa học tiên tiến. Muốn vậy, không thể kéo dài tình trạng hai miền hai cơ chế. Phải thống nhất thể chế, đưa cả nước đi chung một con đường, tập trung mọi nguồn lực quốc gia dưới sự quản lý thống nhất của Nhà nước xã hội chủ nghĩa.
Học giả Hưng Quốc:
— Nhưng thưa ông, thống nhất lãnh thổ bằng quyền lực nhà nước là điều có thể làm ngay. Còn thống nhất một nền kinh tế lại là bài toán của quy luật vận động. Miền Bắc vận hành bằng kế hoạch tập trung, miền Nam vận hành bằng thị trường và năng lực sản xuất đa dạng. Nếu ta nhanh chóng đồng nhất hai mô hình này bằng mệnh lệnh hành chính, liệu ta có nguy cơ triệt tiêu chính những động lực sản xuất và năng lực quản trị vốn đang tồn tại ở miền Nam hay không?
Tổng Bí thư Lê Duẩn: (trầm ngâm đôi chút)
— Trong chiến tranh, nếu không tập trung ý chí, không thống nhất chỉ huy, không chấp nhận hy sinh ngắn hạn cho mục tiêu chiến lược thì không thể đánh thắng các đế quốc sừng sỏ. Kiến thiết đất nước cũng vậy! Nền kinh tế miền Nam dù có một số cơ sở kỹ thuật nhưng bản chất là nền kinh tế phồn vinh nhân tạo, sống bằng tiền viện trợ của Mỹ. Nếu không nhanh chóng cải tạo, không đưa vào quỹ đạo kế hoạch hóa tập trung thì làm sao xóa bỏ được bóc lột, làm sao bảo đảm an ninh kinh tế và tập trung nguồn lực xây dựng các ngành công nghiệp nặng nền tảng cho cả nước?
Học giả Hưng Quốc:
— Đó chính là điểm mấu chốt của sự khác biệt giữa "Huy động" và "Kiến tạo". Chiến tranh cần sự huy động tuyệt đối bằng mệnh lệnh. Nhưng kinh tế thời bình cần sự phối hợp tự nhiên giữa lợi ích, tín hiệu thị trường, tri thức và động lực cá nhân. Thống nhất không đồng nghĩa với đồng nhất. Một thể chế mạnh không phải là thể chế ép buộc mọi thành phần phải giống nhau, mà là thể chế biết tổ chức sự khác biệt để tạo ra năng lực chung lớn nhất cho quốc gia!
5. BA NGUYÊN LÝ HƯNG QUỐC CHO THỜI KỲ HẬU CHIẾN
Từ thực tiễn lịch sử Việt Nam giai đoạn 1975–1976, tác phẩm rút ra 3 quy luật vận hành thể chế nền tảng:
┌─────────────────────────────────────────────────────────────────────────┐
│ BA QỦY LUẬT HƯNG QUỐC HẬU CHIẾN │
├─────────────────────────────────────────────────────────────────────────┤
│ 1. THỐNG NHẤT KHÔNG PHẢI LÀ ĐỒNG NHẤT │
│ Thống nhất lãnh thổ là điều kiện cần. Thống nhất thể chế phải tôn │
│ trọng sự đa dạng về động lực, lợi ích và năng lực sản xuất. │
├─────────────────────────────────────────────────────────────────────────┤
│ 2. QUYỀN LỰC CHÍNH TRỊ KHÔNG TỰ ĐỘNG TẠO RA NĂNG SUẤT KINH TẾ │
│ Mệnh lệnh hành chính có thể quốc hữu hóa một nhà máy, nhưng không thể │
│ ra lệnh cho năng suất lao động và sáng tạo kỹ thuật tăng lên. │
├─────────────────────────────────────────────────────────────────────────┤
│ 3. TÀI SẢN LỚN NHẤT CỦA QUỐC GIA LÀ NĂNG LỰC CON NGƯỜI │
│ Thiệt hại lớn nhất của một chính sách không phải là tài sản vật chất │
│ bị lãng phí, mà là tri thức, tinh thần kinh doanh và niềm tin bị xói │
│ mòn. │
└─────────────────────────────────────────────────────────────────────────┘
Quy luật 1: Thống nhất không phải là đồng nhất
Một quốc gia có thể lập tức thống nhất về mặt bản đồ, nhưng xã hội vẫn đa dạng về năng lực, văn hóa, tri thức và kinh nghiệm sống. Nếu Nhà nước biến yêu cầu thống nhất thành sự cưỡng ép đồng nhất tuyệt đối, quốc gia sẽ vô tình tự làm nghèo đi nguồn lực của chính mình.
Quy luật 2: Chiến thắng tạo ra quyền lực, nhưng kiến tạo đòi hỏi năng lực
Chiến tranh có thể đem lại quyền lực tập trung tuyệt đối. Nhưng quyền lực không tự động sinh ra hàng hóa, công nghệ, kỷ luật lao động hay hiệu quả quản trị.
- Có thể quy định giá bằng nghị định, nhưng không thể bắt hàng hóa tự xuất hiện trên thị trường.
- Có thể thống nhất tiền tệ bằng mệnh lệnh đổi tiền, nhưng không thể cưỡng bức lòng tin của dân chúng vào sức mua của đồng tiền.
Quy luật 3: Tài sản kiến quốc nằm ở tri thức và sự tự chủ của người dân
Tài sản hậu chiến không chỉ là số nhà máy, công trình hay diện tích ruộng đất tiếp quản được. Tài sản sâu xa và quyết định sự thịnh suy của dân tộc chính là năng lực tạo ra những giá trị chưa tồn tại: tri thức chuyên môn, kỹ năng quản lý, tinh thần sáng tạo, mạng lưới thương mại và lòng tin xã hội.
6. CÁNH CỬA BƯỚC VÀO ĐẠI HỘI IV
Bối cảnh năm 1975 đã đặt Tổng Bí thư Lê Duẩn và tập thể lãnh đạo trước 7 bài toán đồng thời:
- Thống nhất Nhà nước về mặt pháp lý.
- Hàn gắn vết thương xã hội và hòa hợp dân tộc.
- Chuyển đổi từ mô hình kinh tế thời chiến sang kinh tế thời bình.
- Tích hợp hai mô hình kinh tế có bản chất hoàn toàn khác biệt.
- Huy động và sử dụng đội ngũ trí thức, chuyên gia ở cả hai miền.
- Bảo đảm an ninh quốc phòng trong một môi trường địa chính trị khu vực bắt đầu biến động.
- Lựa chọn tốc độ và phương pháp cải cách (Hội nhập dần dần hay Thống nhất nhanh chóng).
Giai đoạn 1975–1976 chính là điểm khởi đầu cho chuỗi quyết định chiến lược lớn tiếp theo. Lãnh đạo đất nước đã lựa chọn con đường tiến nhanh, tiến mạnh, tiến vững chắc lên chủ nghĩa xã hội, đưa cả nước vận hành chung một mô hình kế hoạch hóa tập trung.
Cánh cửa của Chương IV khép lại tại đây để mở ra Chương V: Đại hội IV và giấc mơ xây dựng quốc gia mới, nơi mô hình "Làm chủ tập thể", chính sách công nghiệp hóa nặng và làn sóng cải tạo xã hội chủ nghĩa chính thức được pháp điển hóa thành đường lối tối cao của dân tộc.
Hoàng Phong Nhã
I. VĂN KIỆN ĐẢNG VÀ TÀI LIỆU CHÍNH THỨC
- Đảng Cộng sản Việt Nam: Báo cáo chính trị của Ban Chấp hành Trung ương Đảng tại Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ IV, Nhà xuất bản Sự thật, Hà Nội, 1976.
- Đảng Cộng sản Việt Nam: Nghị quyết Hội nghị lần thứ 24 Ban Chấp hành Trung ương Đảng (Khóa III), ban hành tháng 9 năm 1975 (về nhiệm vụ của cách mạng miền Nam trong giai đoạn mới).
- Đảng Cộng sản Việt Nam: Văn kiện Đảng toàn tập, Tập 37 (1975), Tập 38 (1976), Nhà xuất bản Chính trị Quốc gia, Hà Nội.
- Quốc hội nước Cộng hòa Xã hội Chủ nghĩa Việt Nam: Biên bản kỳ họp thứ nhất Quốc hội khóa VI (tháng 6–7 năm 1976), ghi nhận quyết định quốc hiệu, quốc kỳ, quốc huy và tổ chức bộ máy nhà nước thống nhất.
II. NGHIÊN CỨU KINH TẾ VÀ LỊCH SỬ VIỆT NAM HẬU CHIẾN
- World Bank (Ngân hàng Thế giới): Vietnam: Transition to a Market Economy (Nghiên cứu lịch sử kinh tế Việt Nam giai đoạn hậu thống nhất, phân tích tác động của viện trợ nước ngoài, cơ cấu kinh tế lưỡng cực Bắc - Nam và quá trình chuyển đổi mô hình thập niên 1970–1980).
- Đặng Phong: Tư duy kinh tế Việt Nam: Chặng đường gian nan tới đổi mới (1975–1986), Nhà xuất bản Tri Thức, Hà Nội, 2008.
- Đặng Phong: Economy of Vietnam: 1945–1995, Business & Professional Publishing, 1998.
- Adam Fforde & Stefan de Vylder: From Plan to Market: The Economic Transition in Vietnam, Westview Press, 1996 (Phân tích cấu trúc kinh tế kế hoạch hóa tập trung và những xung đột thể chế giai đoạn sau 1975).
- Melanie Beresford: Vietnam: Politics, Economics and Society, Pinter Publishers, 1988.
III. TÀI LIỆU QUỐC TẾ VÀ TÌNH BÁO LỊCH SỬ (THỜI KỲ 1975)
- Central Intelligence Agency (CIA): The Economic Situation in South Vietnam (Báo cáo tình báo liên ngành định kỳ, tháng 1 năm 1975), ghi nhận các biến động về lạm phát, thu nhập thực tế, năng lực công nghiệp và phụ thuộc viện trợ tại miền Nam trước thời điểm chuyển giao.
- U.S. Department of State: The Post-War Reconstruction Challenges in Indochina, Historical Documents Series, 1975–1976.
IV. HỒ SƠ TƯ TƯỞNG VÀ TIỂU SỬ LÃNH ĐẠO
- Lê Duẩn: Dưới lá cờ vẻ vang của Đảng, vì độc lập, tự do, vì chủ nghĩa xã hội, tiến lên giành những thắng lợi mới (Bài viết nhân kỷ niệm 45 năm thành lập Đảng, 1975), NXB Sự thật.
- Lê Duẩn: Xây dựng nền làm chủ tập thể, tiến hành ba cuộc cách mạng (Tuyển tập các bài viết và diễn văn về chiến lược xây dựng đất nước giai đoạn 1976–1980), NXB Sự thật, 1980.
- Hồ Chí Minh: Tuyển tập (Các tư duy về kiến thiết quốc gia, quản lý kinh tế và đoàn kết dân tộc), NXB Chính trị Quốc gia.
Tài liệu tham khảo này sẽ tiếp tục được mở rộng, cập nhật chi tiết theo từng chương tiếp theo (Đại hội IV, Cải tạo công thương nghiệp, Đổi tiền, Tập thể hóa nông nghiệp và Đổi Mới 1986).
Posted in: ĐỐI THOẠI VỚI LÊ DUẨN
0 nhận xét:
Đăng nhận xét