7:55 PM
Hoàng Phong Nhã
ĐỐI THOẠI VỚI NGUYỄN ĐĂNG THỤC
Quốc học, tư tưởng Việt Nam và câu hỏi: Việt Nam là gì?
CHƯƠNG IX — CA DAO, TỤC NGỮ, TRUYỀN THUYẾT
Từ tiếng nói dân gian đến lịch sử tư tưởng Việt Nam
1. Dân gian để lại điều gì cho lịch sử tư tưởng?
Một dân tộc không chỉ lưu giữ quá khứ bằng sách sử, bia đá và những trước tác của giới trí thức. Quá khứ còn tồn tại trong lời ru, câu ca, tục ngữ, truyện kể, nghi lễ và những tập quán được truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác.
Nhưng những di sản ấy đặt ra một vấn đề: chúng ta có thể biết gì về tư tưởng của người xưa thông qua những gì được truyền lại?
Theo tôi, ca dao, tục ngữ và truyền thuyết là những nguồn tư liệu quan trọng để nghiên cứu đời sống tinh thần của người Việt. Chúng giúp ta tiếp cận những kinh nghiệm, tình cảm, quan niệm đạo đức, hình dung về cộng đồng và cách con người lý giải thế giới. Tuy nhiên, mỗi thể loại lưu giữ thông tin theo một cách khác nhau. Không thể đọc một câu ca dao như đọc một văn bản triết học, cũng không thể xem một truyền thuyết như một biên niên sử.
Vấn đề của nhà nghiên cứu không chỉ là tìm thấy một câu nói có ý nghĩa, mà còn phải xác định câu nói ấy xuất hiện trong hoàn cảnh nào, được truyền lại ra sao và có thể dùng để trả lời loại câu hỏi nào.
Đây là điểm tôi muốn tiếp tục đối thoại với Nguyễn Đăng Thục. Nếu tư tưởng bình dân là một bộ phận của lịch sử tư tưởng Việt Nam, thì phương pháp đọc và đánh giá những chất liệu dân gian sẽ quyết định phần nào hình ảnh về tư tưởng Việt Nam mà chúng ta xây dựng.
2. Ca dao: Tiếng nói tình cảm có thể chứa đựng nhận thức xã hội
Ca dao thường biểu đạt tình yêu, nỗi nhớ, tình thân, sự chia ly, niềm vui lao động và những trải nghiệm của đời sống. Nhưng trong những lời ca ấy, đôi khi còn có cách nhìn về thân phận con người, quan hệ xã hội và sự bất bình đẳng.
Chẳng hạn, câu ca dao quen thuộc:
“Thân em như tấm lụa đào,
Phất phơ giữa chợ biết vào tay ai.”
Hình ảnh “tấm lụa đào” vừa gợi vẻ đẹp và giá trị, vừa đặt người con gái vào hoàn cảnh không tự quyết định được tương lai của mình. Hình ảnh “giữa chợ” khiến thân phận ấy gắn với một không gian lựa chọn và trao đổi mà người được nói đến không hoàn toàn nắm quyền chủ động.
Từ văn bản này, có thể đặt ra những câu hỏi về thân phận phụ nữ, quyền tự quyết trong hôn nhân và sự bất cân xứng giữa giá trị của một con người với quyền quyết định đời sống của chính người ấy.
Tuy nhiên, cần phân biệt ba việc: câu ca dao trực tiếp biểu đạt điều gì; người nghe ở những hoàn cảnh lịch sử khác nhau có thể hiểu nó ra sao; và nhà nghiên cứu ngày nay rút ra nhận định nào về quan hệ giới trong xã hội truyền thống.
Cách đọc trên là một diễn giải có cơ sở từ hình ảnh và ngôn từ của câu ca dao. Nhưng chỉ một câu ca dao chưa đủ để xác định toàn bộ địa vị phụ nữ trong xã hội Việt Nam qua mọi thời kỳ. Muốn đưa ra kết luận rộng hơn, cần đối chiếu với hôn nhân, gia đình, luật pháp, tài sản, phong tục và những nguồn tư liệu khác.
Tôi muốn hỏi Nguyễn Đăng Thục: Khi khảo sát những biểu hiện tình cảm trong văn học dân gian, ông xem chúng chủ yếu là tiếng nói tâm lý, là phản ánh của cấu trúc xã hội, hay còn là nơi hình thành những nhận thức có tính triết học về con người?
Theo tôi, không nhất thiết phải chọn duy nhất một cách đọc. Một câu ca dao có thể đồng thời mang giá trị nghệ thuật, phản ánh kinh nghiệm xã hội và gợi ra vấn đề triết học. Điều quan trọng là người nghiên cứu phải chỉ rõ mình đang phân tích phương diện nào, thay vì chuyển từ một hình ảnh thơ ca sang kết luận tổng quát mà không giải thích các bước lập luận.
3. Tục ngữ: Kinh nghiệm được đúc kết, nhưng không phải chân lý bất biến
Nếu ca dao thường biểu đạt cảm xúc và trải nghiệm qua hình tượng, tục ngữ thường cô đọng những nhận xét hoặc lời khuyên có khả năng áp dụng vào đời sống.
Chẳng hạn, “Đi một ngày đàng, học một sàng khôn” đề cao giá trị của trải nghiệm. Câu nói cho thấy việc tiếp xúc với thế giới bên ngoài có thể mở rộng hiểu biết của con người.
Nhưng điều đáng suy nghĩ không chỉ là lời khuyên đi đây đi đó. Câu tục ngữ còn gợi ra một quan niệm về tri thức: hiểu biết không chỉ đến từ những điều được truyền dạy, mà còn có thể được hình thành qua quan sát và trải nghiệm.
Từ đây, ta có thể đặt câu hỏi: trải nghiệm có luôn tạo ra hiểu biết không? Một người đi nhiều nhưng không chịu quan sát, so sánh và xem xét lại điều mình tin có thể vẫn giữ nguyên định kiến. Vì vậy, nếu phát triển câu tục ngữ thành một vấn đề triết học về tri thức, ta cần phân biệt trải nghiệm với khả năng học hỏi từ trải nghiệm.
Đây cũng là cách tôi muốn nghiên cứu tục ngữ: không dừng ở việc ca ngợi trí tuệ của cha ông, mà tìm ra vấn đề tư tưởng nằm bên trong lời nói, rồi xem xét cả giá trị lẫn giới hạn của nó.
Tôi muốn đặt câu hỏi với Nguyễn Đăng Thục: Khi một câu tục ngữ chứa đựng một nhận xét có giá trị, tiêu chí nào giúp ta xác định đó là kinh nghiệm thực tiễn, một quan niệm đạo đức hay một tư tưởng triết học?
Theo tôi, câu trả lời phải dựa trên nội dung và cấu trúc suy nghĩ của câu nói, chứ không chỉ dựa vào tuổi đời, mức độ phổ biến hoặc sự kính trọng dành cho truyền thống.
Tục ngữ có thể là kết quả của quá trình tích lũy kinh nghiệm lâu dài. Nhưng kinh nghiệm được lưu truyền vẫn có thể mang dấu ấn của điều kiện lịch sử cụ thể. Một lời khuyên hữu ích trong hoàn cảnh này chưa chắc đúng trong hoàn cảnh khác. Bởi vậy, nghiên cứu tư tưởng bình dân phải đi cùng khả năng xem xét lại những điều được truyền lại.
4. Truyền thuyết: Ký ức cộng đồng và vấn đề lịch sử
Truyền thuyết thường kể về nguồn gốc cộng đồng, những nhân vật có công, các cuộc chiến đấu, sự hình thành địa danh hoặc quan hệ giữa con người với thế giới siêu nhiên.
Khác với tục ngữ, truyền thuyết thường được tổ chức thành câu chuyện. Nó có nhân vật, biến cố, trình tự kể và những hình ảnh biểu tượng. Nhờ đó, truyền thuyết có thể thể hiện cách một cộng đồng hình dung về nguồn gốc, trật tự xã hội, đạo đức và quan hệ giữa con người với tự nhiên.
Truyền thuyết Lạc Long Quân – Âu Cơ là một trường hợp tiêu biểu. Câu chuyện về bọc trăm trứng đã trở thành biểu tượng của nguồn gốc chung và ý niệm đồng bào trong đời sống văn hóa Việt Nam.
Có thể nghiên cứu câu chuyện này như một biểu tượng văn hóa, xem xét vai trò của nó trong việc hình thành ký ức cộng đồng và tìm hiểu cách ý nghĩa của nó được tiếp nhận qua các thời kỳ.
Nhưng phải tách biệt câu hỏi về ý nghĩa văn hóa với câu hỏi về sự kiện lịch sử. Một truyền thuyết có thể có ảnh hưởng sâu sắc đến căn tính dân tộc mà không phải là bản ghi chép theo nghĩa thực chứng về nguồn gốc sinh học của cộng đồng. Muốn xác lập những sự kiện cụ thể trong quá khứ, phải tìm thêm chứng cứ lịch sử, khảo cổ, ngôn ngữ học hoặc những nguồn độc lập thích hợp.
Với Nguyễn Đăng Thục, tôi muốn đặt ra vấn đề sau: Khi nghiên cứu truyền thuyết như một biểu hiện của tư tưởng Việt Nam, làm thế nào để phân biệt ý nghĩa biểu tượng của câu chuyện với những kết luận về lịch sử mà người nghiên cứu muốn rút ra?
Theo tôi, không cần phủ nhận truyền thuyết chỉ vì không thể xem mọi chi tiết của nó là sự kiện lịch sử. Ngược lại, cũng không nên dùng giá trị văn hóa của truyền thuyết để khẳng định những sự kiện mà tư liệu chưa chứng minh được.
Cần xác định đúng đối tượng nghiên cứu: truyền thuyết có thể là tư liệu về ký ức, biểu tượng và thế giới quan; còn giá trị của nó đối với việc tái dựng một sự kiện lịch sử cụ thể phải được đánh giá theo những tiêu chí khác.
5. Dị bản và sự thay đổi: Một truyền thống không đứng yên
Một vấn đề đáng chú ý khi nghiên cứu văn học dân gian là sự tồn tại của nhiều dị bản. Một câu chuyện có thể được kể khác nhau ở các địa phương hoặc trong những thời kỳ khác nhau. Một câu tục ngữ có thể thay đổi đôi chút về từ ngữ; một truyền thuyết có thể được bổ sung nhân vật, chi tiết hoặc ý nghĩa mới.
Sự thay đổi ấy không nhất thiết làm mất giá trị của tư liệu. Nó có thể cho thấy cộng đồng đã tiếp nhận, điều chỉnh và sử dụng truyền thống theo những nhu cầu mới.
Tuy nhiên, nếu muốn xác định một cách kể xuất hiện từ khi nào, hoặc muốn dùng một dị bản để khẳng định quan niệm của người Việt trong một thời kỳ xa xưa, cần có căn cứ về nguồn ghi chép và quá trình lưu truyền. Bản văn được ghi lại ở một thời điểm không đương nhiên phản ánh nguyên vẹn cách kể ở những thế kỷ trước đó.
Điều này có ý nghĩa trực tiếp đối với nghiên cứu tư tưởng Việt Nam. Nếu một câu chuyện được sử dụng để chứng minh một quan niệm đã tồn tại từ lâu đời, người nghiên cứu cần làm rõ tư liệu sớm nhất có thể xác định, các biến thể quan trọng và những thay đổi trong cách hiểu.
Tôi muốn hỏi Nguyễn Đăng Thục: Khi một chất liệu dân gian có nhiều cách kể và nhiều tầng ý nghĩa, ông lựa chọn dị bản nào làm cơ sở phân tích, và dựa vào đâu để xác định ý nghĩa ấy có thể đại diện cho một truyền thống tư tưởng rộng hơn?
Câu hỏi này không nhằm phủ nhận khả năng nghiên cứu tư tưởng từ văn hóa dân gian. Nó nhằm xác định mức độ mà tư liệu có thể hỗ trợ cho kết luận. Một dị bản có thể rất có giá trị đối với lịch sử tiếp nhận ở địa phương hoặc thời kỳ mà nó được ghi nhận, dù chưa đủ để đại diện cho toàn bộ truyền thống.
6. Khi nào có thể nói một tư tưởng mang tính Việt Nam?
Đây là câu hỏi nối liền chương này với toàn bộ cuốn sách.
Một câu tục ngữ được lưu truyền ở Việt Nam không nhất thiết chỉ xuất hiện ở Việt Nam. Một mô-típ truyền thuyết có thể có những hình thức tương tự ở nhiều dân tộc. Những quan niệm về lòng hiếu thảo, sự kiên trì, công bằng và tình nghĩa cũng có thể xuất hiện trong nhiều nền văn hóa.
Vậy điều gì khiến một tư tưởng có thể được xem là một phần của lịch sử tư tưởng Việt Nam?
Theo tôi, không thể chỉ dựa vào nơi ghi chép hoặc sự phổ biến của một câu nói. Cần xem xét lịch sử tiếp nhận, cách cộng đồng sử dụng, sự biến đổi trong hoàn cảnh Việt Nam và vai trò của nó trong đời sống tinh thần của người Việt.
Một tư tưởng có nguồn gốc bên ngoài vẫn có thể trở thành một phần của đời sống tư tưởng Việt Nam khi được tiếp nhận, điều chỉnh và vận dụng trong những hoàn cảnh cụ thể. Ngược lại, một câu nói được ghi lại trong một tuyển tập Việt Nam chưa đủ để chứng minh nó là biểu hiện độc đáo của tư tưởng Việt.
Ở đây, tôi muốn hỏi Nguyễn Đăng Thục một câu hỏi mang tính nền tảng:
Thưa ông, khi xác định một tư tưởng là tư tưởng Việt Nam, ông đặt trọng tâm vào nguồn gốc của tư tưởng, nội dung của nó, hay quá trình cộng đồng Việt Nam tiếp nhận và biến đổi nó?
Theo tôi, cần xem xét cả ba phương diện, nhưng không nên đồng nhất chúng. Nguồn gốc giúp xác định lịch sử hình thành; nội dung giúp nhận diện điều được suy nghĩ; còn quá trình tiếp nhận và biến đổi giúp hiểu tư tưởng ấy đã sống như thế nào trong một cộng đồng.
Cách tiếp cận này cũng giúp tránh việc tìm kiếm một nền tư tưởng Việt Nam hoàn toàn thuần khiết, tách biệt với các dân tộc khác. Lịch sử tư tưởng thường được hình thành trong quá trình giao lưu, xung đột, lựa chọn và sáng tạo. Bản sắc không nhất thiết nằm ở sự không vay mượn; nó có thể thể hiện ở cách một cộng đồng biến những gì tiếp nhận thành nguồn lực cho đời sống của mình.
7. Đối thoại không phải để tìm một dân tộc hoàn hảo
Khi nghiên cứu văn hóa dân gian, có một cám dỗ dễ gặp: tìm trong quá khứ những phẩm chất tốt đẹp nhất rồi xem chúng như bản chất cố định của dân tộc.
Nhưng một nền văn hóa không chỉ chứa những lời dạy khôn ngoan. Nó còn có những quan niệm mâu thuẫn, những định kiến lịch sử và những cách giải thích cuộc đời cần được xem xét lại. Nếu chỉ chọn các chất liệu phù hợp với hình ảnh lý tưởng, người nghiên cứu sẽ không còn khảo sát toàn bộ đời sống tư tưởng mà chỉ xây dựng một chân dung được lựa chọn trước.
Tôi không tìm kiếm một truyền thống dân gian không có khuyết điểm. Tôi muốn hiểu người Việt đã suy nghĩ như thế nào, trong những hoàn cảnh nào, với những giới hạn nào và bằng cách nào họ có thể thay đổi.
Điều đó cũng định hướng cách tôi đọc Nguyễn Đăng Thục. Tôi trân trọng việc đưa tư tưởng bình dân vào phạm vi nghiên cứu, nhưng không xem sự lựa chọn đề tài tự nó là bằng chứng rằng mọi diễn giải đều đúng. Cần đọc tác phẩm, phân tích cách lập luận và đối chiếu các kết luận với tư liệu.
Tương tự, nếu phát hiện một điểm chưa thuyết phục trong cách diễn giải của ông, điều đó không có nghĩa toàn bộ công trình mất giá trị. Một học giả có thể mở ra một hướng nghiên cứu quan trọng mà những người đi sau vẫn cần điều chỉnh, bổ sung hoặc phản biện.
Đối thoại học thuật chỉ có ý nghĩa khi người nghiên cứu vừa đủ công bằng để nhận ra đóng góp của người đi trước, vừa đủ độc lập để không biến sự kính trọng thành miễn trừ phê bình.
8. Từ di sản dân gian đến năng lực sáng tạo của hiện tại
Theo hướng nghiên cứu Hưng Quốc Học, tôi muốn nhìn di sản dân gian không chỉ như những gì cần được bảo tồn, mà còn như chất liệu để hiểu năng lực suy nghĩ của cộng đồng.
Ca dao giúp ta tìm hiểu cảm xúc và thân phận. Tục ngữ cho thấy những kinh nghiệm và nguyên tắc ứng xử được đúc kết. Truyền thuyết phản ánh cách cộng đồng hình dung nguồn gốc và ký ức chung. Mỗi loại tư liệu có khả năng riêng, và khi được kết hợp đúng cách, chúng có thể góp phần làm rõ lịch sử tinh thần của người Việt.
Nhưng nghiên cứu không nên dừng ở việc tìm một bản sắc đã hoàn chỉnh trong quá khứ. Điều quan trọng hơn là hiểu truyền thống đã được hình thành, sử dụng và biến đổi như thế nào.
Tôi quan niệm rằng cội nguồn có thể tạo bản sắc, nhưng bản sắc không thể chỉ sống bằng việc lặp lại cội nguồn. Một cộng đồng cần tiếp thu tri thức mới, xem xét lại những điều được truyền lại và sáng tạo cách giải quyết những vấn đề chưa từng xuất hiện trong quá khứ.
Đó cũng là một yêu cầu của Dân Mạnh: người dân không chỉ là người tiếp nhận di sản, mà còn phải có năng lực hiểu, đánh giá và làm giàu di sản ấy. Tư tưởng bình dân của các thế hệ trước có thể là điểm khởi đầu cho suy nghĩ của thế hệ sau, chứ không phải giới hạn cuối cùng của nó.
Kết luận
Ca dao, tục ngữ và truyền thuyết là những nguồn tư liệu quan trọng để nghiên cứu đời sống tư tưởng Việt Nam, nhưng mỗi thể loại cần được đọc theo đặc điểm riêng. Ca dao có thể biểu đạt thân phận và quan hệ xã hội; tục ngữ có thể đúc kết kinh nghiệm và quan niệm sống; truyền thuyết có thể thể hiện ký ức và biểu tượng cộng đồng.
Muốn đi từ những chất liệu ấy đến kết luận về tư tưởng triết học hoặc căn tính dân tộc, người nghiên cứu cần giải thích rõ con đường lập luận của mình.
Đối thoại với Nguyễn Đăng Thục, tôi muốn nhấn mạnh ba vấn đề: xác định tiêu chí nhận diện tư tưởng triết học bình dân; làm rõ cách chuyển từ văn bản dân gian đến nhận định về tư tưởng Việt Nam; và xem xét quá trình tiếp nhận, biến đổi của các quan niệm trong lịch sử.
Tôi không cho rằng truyền thống dân gian phải chứng minh một nền triết học hoàn chỉnh mới có giá trị. Tôi cũng không cho rằng mọi điều được truyền lại đều đúng hoặc chỉ thuộc về riêng người Việt.
Điều cần tìm không phải một quá khứ hoàn hảo, mà là lịch sử phong phú của cách con người suy nghĩ, sống và tự giải thích chính mình. Từ đó, chúng ta có thể hiểu rõ hơn cội nguồn mà không bị cội nguồn trói buộc, trân trọng truyền thống mà vẫn có khả năng sáng tạo tương lai.
Hoàng Phong Nhã
Tài liệu tham khảo
- Nguyễn Đăng Thục, Tư tưởng Việt Nam – Tư tưởng triết học bình dân Việt Nam, Khai Trí, Sài Gòn, 1964.
- Nguyễn Đăng Thục, Triết lý văn hóa khái luận, Văn hữu Á Châu, Sài Gòn, 1959.
- Nguyễn Đăng Thục, Dân tộc tính, Diễn đàn Văn hóa Vụ, Sài Gòn, 1955.
- Phan Kế Bính, Việt Nam phong tục.
- Lĩnh Nam chích quái, cần xác định bản dịch và bản khảo đính khi trích dẫn chi tiết.
- Nguyễn Từ Chi, Góp phần nghiên cứu văn hóa và tộc người, NXB Văn hóa Dân tộc, 2003.
- James C. Scott, Weapons of the Weak: Everyday Forms of Peasant Resistance, Yale University Press, 1985.
Ghi chú: Các câu hỏi trực tiếp trong chương là câu hỏi nghiên cứu đặt ra với Nguyễn Đăng Thục, không phải lời trích dẫn nguyên văn từ tác giả. Những nhận định cụ thể về phương pháp của ông cần được kiểm tra bằng việc đối chiếu trực tiếp văn bản gốc.
Posted in: ĐỐI THOẠI VỚI NGUYỄN ĐĂNG THỤC
0 comments:
Post a Comment