ĐỐI THOẠI HƯNG QUỐC VỚI AUGUSTINO
Đức tin, lý trí, tự do và thân phận con người trước Thiên Chúa
Hoàng Phong Nhã
PHẦN I
CON NGƯỜI TRÊN ĐƯỜNG TÌM CHÂN LÝ
CHƯƠNG V
TỰ THÚ: KỂ LẠI ĐỜI MÌNH ĐỂ HIỂU CON NGƯỜI
1. Luận đề trung tâm
Trong *Tự thú* (*Confessiones*), Augustino không chỉ kể lại những gì đã xảy ra trong đời mình. Ông còn tìm cách giải thích vì sao mình từng tin điều này, theo đuổi điều kia, mắc sai lầm, thay đổi niềm tin và cuối cùng trở thành một Kitô hữu. Vì thế, tác phẩm vừa là lời tự thuật, vừa là một công trình thần học, vừa là cuộc khảo sát sâu sắc về ký ức, ý chí, ham muốn và quan hệ giữa con người với Thiên Chúa.
Luận đề của chương này là: **con người không chỉ sống qua các biến cố; con người còn sống với cách mình nhớ, diễn giải và đánh giá những biến cố ấy.** Nhưng ký ức được kể lại không đồng nhất với sự kiện đã xảy ra. Khi nhìn lại quá khứ từ một niềm tin mới, người kể có thể hiểu ra điều trước kia chưa hiểu; đồng thời, họ cũng có thể sắp xếp quá khứ theo một ý nghĩa mà chỉ về sau mới hình thành.
Đọc Augustino vì vậy cần giữ đồng thời hai câu hỏi: Ông đã trải qua điều gì? Và khi viết *Tự thú*, ông muốn người đọc hiểu những trải nghiệm ấy theo ý nghĩa nào?
2. *Tự thú* ra đời trong hoàn cảnh nào?
**Dữ kiện lịch sử**
Augustino sinh năm 354 tại Thagaste, thuộc Bắc Phi của Đế quốc La Mã. Sau một thời gian theo đuổi nghề hùng biện và gắn bó với phong trào Manichaeism, ông chuyển sang Kitô giáo, được Ambrose rửa tội tại Milan vào dịp Phục Sinh năm 387. Sau khi trở về Bắc Phi, ông trở thành linh mục rồi giám mục Hippo.
*Tự thú* thường được xác định là tác phẩm được viết vào khoảng năm 397–401, khi Augustino đã trở thành một nhân vật có uy tín trong cộng đồng Kitô giáo. Đây không phải cuốn nhật ký được ghi từng ngày trong lúc các sự kiện xảy ra. Ông viết sau những biến cố quan trọng của đời mình, với khoảng cách thời gian đủ để hồi tưởng, lựa chọn và diễn giải.
Tác phẩm có mười ba quyển. Chín quyển đầu chủ yếu kể lại hành trình từ thời thơ ấu đến cuộc chuyển đổi tôn giáo và cái chết của mẹ ông, Monica. Quyển X chuyển trọng tâm sang việc khảo sát ký ức và đời sống nội tâm của người viết ở thời điểm hiện tại. Ba quyển cuối bàn sâu về thời gian, Kinh Thánh và công trình sáng tạo của Thiên Chúa.
**Ý nghĩa cần rút ra**
Cấu trúc ấy cho thấy *Tự thú* không đơn thuần là một bản tường thuật theo trình tự thời gian. Nếu chỉ muốn kể đời mình, Augustino có thể dừng lại sau khi thuật lại cuộc chuyển đổi tôn giáo. Nhưng ông tiếp tục đi sâu vào ký ức, thời gian và Sáng thế, bởi mục tiêu của ông rộng hơn việc lưu lại tiểu sử: ông muốn hiểu con người trước Thiên Chúa và đọc lại đời mình trong ánh sáng của đức tin.
Cần phân biệt rõ hai tầng. Việc tác phẩm được viết vào cuối thế kỷ IV và đầu thế kỷ V, cũng như cấu trúc mười ba quyển, thuộc phạm vi nghiên cứu văn bản và lịch sử. Còn quan niệm rằng toàn bộ đời người là hành trình được Thiên Chúa dẫn dắt là cách Augustino giải thích cuộc đời theo thần học của ông. Người đọc có thể nghiên cứu tầng thứ nhất mà chưa cần chấp nhận tầng thứ hai.
3. Vì sao Augustino gọi tác phẩm là “Tự thú”?
Trong cách hiểu thông thường, thú nhận là thừa nhận lỗi lầm, thường trước một người có quyền phán xét. Nhưng trong truyền thống Kitô giáo mà Augustino thuộc về, “tự thú” còn bao gồm việc ca ngợi Thiên Chúa, thừa nhận sự lệ thuộc của con người vào Ngài và trình bày hành trình nhận biết bản thân trước sự hiện diện của Ngài.
Vì vậy, *Tự thú* không chỉ là lời thú tội. Nó đồng thời là lời tạ ơn, lời cầu nguyện và sự trình bày một quan niệm về con người. Augustino không kể đời mình như một cá nhân hoàn toàn tự chủ, tự mình tạo nên mọi thành tựu. Ông nhìn lại quá khứ để nhận ra những giới hạn của bản thân và vai trò mà ông tin là ân sủng Thiên Chúa đã giữ trong cuộc đời mình.
Đây chính là điểm khiến tác phẩm vừa có sức mạnh vừa cần được đọc có phê phán.
Sức mạnh nằm ở chỗ người viết không chỉ phơi bày lỗi lầm của người khác. Ông đặt chính mình dưới sự khảo sát, kể cả những ham muốn, tham vọng và mâu thuẫn mà một người muốn xây dựng hình ảnh đẹp về bản thân có thể tìm cách che giấu.
Giới hạn nằm ở chỗ Augustino không đứng ngoài câu chuyện để quan sát bản thân như một nhà sử học hiện đại. Ông là người trong cuộc, là người kể chuyện và là nhà thần học đang diễn giải quá khứ. Các biến cố được lựa chọn và kết nối nhằm thể hiện một chân lý mà ông tin là đúng. Điều đó không làm tác phẩm mất giá trị, nhưng buộc người đọc phải phân biệt giữa điều ông nhớ, điều ông khẳng định đã xảy ra và ý nghĩa thần học ông gán cho sự kiện.
4. Kể lại quá khứ có phải là tái hiện quá khứ?
Khi một người kể lại đời mình sau nhiều năm, họ không đơn giản mở lại một cuốn phim nguyên vẹn trong tâm trí. Họ nhớ một số sự việc, quên những sự việc khác, hiểu lại động cơ cũ và đánh giá các lựa chọn trước kia bằng tri thức hiện tại.
Augustino là một trường hợp đặc biệt quan trọng vì ông chủ động biến quá khứ thành đối tượng suy tư. Trong *Tự thú*, những trải nghiệm thời thơ ấu, tình bạn, ham muốn, tham vọng nghề nghiệp, việc theo Manichaeism và cuộc chuyển đổi sang Kitô giáo đều được đặt trong một câu chuyện có hướng đi: con người tìm kiếm hạnh phúc và chân lý, nhưng không thể hiểu đầy đủ chính mình nếu không nhìn nhận mối quan hệ với Thiên Chúa.
Đó là cấu trúc diễn giải của tác phẩm, không phải bằng chứng độc lập rằng mọi biến cố từ đầu đời ông đều tất yếu dẫn đến kết cục ấy.
Có thể một sự kiện thực sự đã xảy ra nhưng ý nghĩa của nó thay đổi theo thời gian. Một quyết định từng được xem là đúng có thể về sau bị đánh giá là sai. Một thất bại từng gây đau khổ có thể trở thành bước ngoặt giúp người ta trưởng thành. Tuy nhiên, việc tìm được ý nghĩa từ một biến cố không có nghĩa biến cố ấy nhất thiết đã xảy ra vì mục đích mà người kể nhận ra về sau.
Đây là sự phân biệt quan trọng giữa **ý nghĩa hồi tưởng** và **nguyên nhân lịch sử**. Augustino có thể tin rằng Thiên Chúa đã dẫn dắt ông qua những sai lầm. Người nghiên cứu lịch sử có thể ghi nhận niềm tin ấy là một phần trung tâm trong cách ông hiểu cuộc đời mình, nhưng không thể chỉ từ lời kể đó mà chứng minh bằng phương pháp lịch sử rằng mọi biến cố đều được sắp đặt bởi một ý chí siêu nhiên.
5. Augustino có thành thật với chính mình không?
Đây là một câu hỏi khó, bởi sự thành thật của người tự thuật không thể được xác định chỉ bằng giọng văn xúc động hoặc mức độ sẵn lòng thú nhận lỗi lầm.
Có ít nhất ba vấn đề cần phân biệt.
Thứ nhất, **thành thật về trải nghiệm**: người kể có thực sự tin rằng mình đã trải qua và cảm nhận những điều được mô tả hay không?
Thứ hai, **độ chính xác của ký ức**: những sự kiện được nhớ lại có đúng về chi tiết, trình tự và nguyên nhân hay không?
Thứ ba, **cách diễn giải đạo đức**: người kể có đang nhìn quá khứ công bằng, hay chỉ thay một cách tự biện hộ bằng một cách tự kết án khác?
Ba điều này có liên quan nhưng không đồng nhất. Một người có thể chân thành mà nhớ sai. Một người có thể nhớ đúng sự kiện nhưng giải thích sai động cơ. Một người cũng có thể thú nhận nhiều lỗi lầm nhưng vẫn bỏ sót những khía cạnh bất lợi cho cách họ muốn trình bày bản thân.
Không có cơ sở để chỉ vì Augustino viết dưới hình thức cầu nguyện mà kết luận ông thiếu thành thật. Nhưng cũng không nên coi mọi chi tiết trong hồi ức của ông là đã được xác minh độc lập. Cách đọc hợp lý là xem *Tự thú* vừa là nguồn tư liệu đặc biệt quý về cách Augustino hiểu bản thân, vừa là một văn bản cần được đối chiếu khi đưa ra khẳng định cụ thể về sự kiện lịch sử.
Sự nghiêm túc của người đọc không nằm ở việc tin tuyệt đối hay nghi ngờ tuyệt đối. Nó nằm ở khả năng phân biệt loại khẳng định nào đang được đưa ra và loại chứng cứ nào có thể hỗ trợ khẳng định ấy.
6. Khi một người đổi niềm tin, họ có thể đánh giá lại toàn bộ đời mình
Sau khi trở thành Kitô hữu, Augustino nhìn lại những năm tháng trước đó bằng một hệ quy chiếu mới. Những điều ông từng coi là con đường dẫn tới trí tuệ, thành công hay hạnh phúc được đánh giá lại dưới câu hỏi về chân lý, tội lỗi và ân sủng.
Điều này không chỉ thuộc riêng tôn giáo. Một người từng tin vào một học thuyết chính trị có thể về sau nhìn lại tuổi trẻ và nhận ra mình đã bỏ qua những tổn hại mà học thuyết ấy gây ra. Một người rời khỏi một tổ chức có thể kể lại thời kỳ gắn bó như một chuỗi dấu hiệu báo trước sự thất vọng. Một người trải qua biến cố lớn có thể sắp xếp lại ký ức để giải thích vì sao mình trở thành con người hiện tại.
Sự thay đổi ấy có thể giúp con người trưởng thành. Nhưng nó cũng có thể tạo ra một thiên kiến hồi cố: vì biết kết cục, người kể tưởng như các dấu hiệu đều đã rõ từ đầu, hoặc cho rằng lựa chọn hiện tại là đáp án duy nhất mà quá khứ có thể dẫn tới.
Bởi vậy, khi đọc Augustino, ta nên đặt hai câu hỏi song song: niềm tin mới đã giúp ông hiểu lại điều gì mà trước đây ông chưa hiểu? Và niềm tin mới có thể khiến ông nhìn quá khứ theo một cách chọn lọc nào?
Câu hỏi thứ hai không nhằm phủ nhận đức tin của ông. Nó giúp ta nhận ra rằng ngay cả một cuộc chuyển đổi chân thành cũng không khiến con người thoát khỏi mọi giới hạn của nhận thức.
7. Đối thoại: Ai có quyền kể lại cuộc đời một người?
*Phần đối thoại dưới đây là tái dựng triết học nhằm làm rõ các lập trường, không phải lời nói nguyên văn được ghi lại từ Augustino.*
**Người đối thoại:** Thưa Augustino, khi ông kể lại những sai lầm thời trẻ, ông đang mô tả con người mà ông từng là, hay đang mô tả con người ấy theo cách ông hiểu sau khi đã trở thành Kitô hữu?
**Augustino:** Tôi kể lại quá khứ từ vị trí hiện tại của mình. Tôi không thể trở về sống lại những năm tháng ấy như thể chưa biết điều gì đã xảy ra sau đó. Tôi muốn hiểu vì sao mình từng tìm kiếm hạnh phúc ở những nơi không đem lại sự bình an mà tôi mong muốn.
**Người đối thoại:** Nhưng nếu ông đã tin rằng Thiên Chúa là chân lý tối hậu, liệu ông có đang sắp xếp mọi sự kiện để chứng minh niềm tin ấy?
**Augustino:** Tôi không xem đời mình là một chuỗi sự kiện rời rạc. Tôi nhận ra ý nghĩa của những điều đã trải qua khi nhìn chúng trong mối quan hệ với Thiên Chúa.
**Người đối thoại:** Tôi có thể tôn trọng cách ông hiểu đời mình mà vẫn chưa chấp nhận cách giải thích thần học ấy không?
**Augustino:** Người đọc có thể xem xét lời kể của tôi, tìm hiểu lý do tôi tin và đánh giá những lập luận tôi đưa ra. Nhưng để hiểu tôi, người đọc cần nhận ra rằng tôi không chỉ viết một bản tiểu sử. Tôi đang cầu nguyện và trình bày đức tin của mình.
**Người đối thoại:** Vậy có lẽ điều cần làm không phải là buộc mọi người phải diễn giải đời mình giống ông, mà là học cách nhìn lại cuộc đời với sự thành thật và trách nhiệm.
Câu hỏi cuối cùng ấy đưa cuộc đối thoại vượt khỏi phạm vi lịch sử Kitô giáo. Người đọc không cần có cùng đức tin với Augustino mới có thể học từ nỗ lực tự khảo sát của ông. Nhưng người đọc cũng không nên biến những trải nghiệm của ông thành bằng chứng buộc người khác phải chấp nhận một kết luận thần học duy nhất.
8. Câu hỏi nghiên cứu và kết luận
Từ việc đọc Tự thú, có thể đặt ra bốn câu hỏi nghiên cứu:
* Về lịch sử: Những sự kiện nào trong đời Augustino có thể đối chiếu với các tác phẩm khác hoặc nguồn tư liệu độc lập?
* Về văn bản: Ông lựa chọn, sắp xếp và diễn giải các biến cố như thế nào để tạo nên câu chuyện về hành trình tìm kiếm chân lý?
* Về triết học: Ký ức giúp con người hiểu mình đến đâu, và vì sao con người có thể thành thật mà vẫn hiểu sai chính mình?
* Về thần học: Niềm tin vào sự dẫn dắt của Thiên Chúa là kết luận của đức tin Augustino; điều gì trong lập luận của ông có thể được người không cùng đức tin xem xét bằng lý trí chung?
Những câu hỏi ấy giúp tránh hai thái cực: xem Tự thú như bản ghi chép hoàn toàn khách quan, hoặc bác bỏ tác phẩm chỉ vì nó được viết từ một lập trường tôn giáo. Một văn bản có thể không phải biên niên sử trung lập mà vẫn chứa đựng những quan sát sâu sắc về tâm thức, động cơ và sự tự nhận thức của con người. Các nghiên cứu về Tự thú cũng nhấn mạnh rằng cấu trúc tự thuật, khảo sát ký ức và suy tư về thời gian gắn kết với nhau, chứ không nhất thiết là những phần hoàn toàn tách biệt.
Kết luận của chương: Giá trị lớn của Tự thú không chỉ nằm ở việc Augustino kể lại mình từng là ai, mà còn ở việc ông cho thấy con người phải đối diện với chính mình như thế nào. Tuy nhiên, kể lại đời mình không đồng nghĩa với nắm giữ toàn bộ sự thật về đời mình. Muốn hiểu quá khứ, ta cần ký ức; muốn đánh giá ký ức, ta cần chứng cứ; muốn hiểu ý nghĩa của đời người, ta cần suy tư và đối thoại.
Bài học ấy có thể vượt ra ngoài phạm vi tôn giáo. Một cá nhân, một tổ chức hay cả một dân tộc đều cần khả năng nhìn lại lịch sử của mình mà không chỉ tìm kiếm những bằng chứng xác nhận điều mình vốn đã tin. Tự xét mình không phải là phủ nhận mọi điều từng làm, mà là chấp nhận rằng cách ta hiểu về chính mình cũng cần được kiểm tra.
Tài liệu tham khảo chính
* Augustine. Confessions, đặc biệt các quyển I–XIII.
* Augustine. The Confessions of Saint Augustine. Bản dịch tiếng Anh của Edward B. Pusey, có thể tra cứu tại [New Advent – Confessions](https://www.newadvent.org/fathers/1101.htm).
* Stanford Encyclopedia of Philosophy. “Augustine of Hippo”, phần bàn về cách đọc Confessions.
* Vaught, Carl G. Access to God in Augustine’s Confessions: Books X–XIII. State University of New York Press, 2005.
* White, Peter, dịch và chú giải. Augustine: Confessions Books V–IX. Cambridge University Press. Phần dẫn nhập thảo luận khoảng cách giữa các sự kiện được kể và thời điểm Augustino bắt đầu viết.
Chương tiếp theo: Chương VI – Con người có thực sự hiểu chính mình?
Từ việc Augustino kể lại quá khứ, chúng ta sẽ đi sâu hơn vào một nghịch lý: con người là chủ thể đang suy nghĩ, cảm nhận và hành động, nhưng vì sao vẫn không thể hiểu hết chính mình? Đây là điểm khởi đầu để đối thoại giữa triết học của Augustino với tâm lý học và khoa học nhận thức hiện đại.


19:52
Hoàng Phong Nhã
Posted in:
0 nhận xét:
Đăng nhận xét