17:34
Hoàng Phong Nhã
ĐỐI THOẠI HƯNG QUỐC VỚI MARXISM VÀ ENGELSISM
CHƯƠNG XIX
TỪ MARX–ENGELS ĐẾN LENINISM
Khi một lý luận thế kỷ XIX bước vào cuộc cách mạng thế kỷ XX
Marx mất năm 1883.
Engels mất năm 1895.
Nhưng lịch sử mà hai ông nghiên cứu chưa bao giờ dừng lại. Chủ nghĩa tư bản không tự sụp đổ theo một chu kỳ tự nhiên; giai cấp công nhân không tự động phát triển ý thức cách mạng chỉ vì bị bóc lột; nhà nước không tự tiêu vong; và chiến tranh, chủ nghĩa dân tộc tiếp tục trở thành những cỗ máy nghiền nát trật tự thế giới.
Bước sang thế kỷ XX, thế giới mà Marx và Engels từng quan sát tại các trung tâm công nghiệp Tây Âu đã chuyển hóa sâu sắc. Đặc biệt, nước Nga sa hoàng đứng trước một hoàn cảnh hoàn toàn khác nước Anh thế kỷ XIX trong Capital: một đế chế nông nghiệp – công nghiệp hỗn hợp, chuyên chế tột độ, mâu thuẫn xã hội cực đoan, và bị cuốn vào cối xay của chiến tranh đế quốc chủ nghĩa.
Trong hoàn cảnh ấy, Vladimir Ilyich Lenin xuất hiện.
Lenin không đơn thuần đọc Marx như một kinh điển để chiêm nghiệm. Ông đọc lại Marx để giải quyết một bài toán sinh tử của thời đại: Nếu cách mạng xã hội chủ nghĩa không nổ ra trước tiên ở các nước công nghiệp phát triển nhất Tây Âu, mà lại bùng nổ ở một “khâu yếu nhất” trong dây chuyền đế quốc chủ nghĩa như nước Nga, thì phải hiểu và vận dụng Marxism thế nào?
Chính điểm xuất phát thực tiễn này đã thai nghén Leninism.
1. Lenin bước vào thế giới Marxism: Tranh luận giữa chính thống và xét lại
Một điều thường bị lịch sử giản lược hóa: Lenin không gặp Marx. Ông sinh năm 1870, khi Marx đã ở tuổi 52. Khi Lenin bước vào vũ đài chính trị, Marxism đã định hình thành một hệ tư tưởng quốc tế, có hệ thống, đặc biệt bén rễ sâu trong phong trào công nhân Đức thông qua Đảng Dân chủ Xã hội Đức (SPD) và Quốc tế II.
Sau khi Engels qua đời, nội bộ phong trào Marxist rơi vào những cuộc tranh luận gay gắt:
- Khuynh hướng chính thống (Karl Kautsky): Nhấn mạnh tính tất yếu của lịch sử, chờ đợi sự chín muồi của lực lượng sản xuất và tập trung xây dựng lực lượng qua nghị trường, công đoàn.
- Chủ nghĩa xét lại (Eduard Bernstein): Cho rằng chủ nghĩa tư bản đang tự điều chỉnh, khủng hoảng không tất yếu xảy ra, do đó phong trào cần từ bỏ bạo lực cách mạng để tập trung cải cách xã hội và đấu tranh nghị viện.
Lenin bước vào không gian tư tưởng đó với một thái độ không khoan nhượng. Đối với ông, Marxism không phải là một thứ giáo điều tĩnh tại, mà là “kim chỉ nam cho hành động”. Leninism trước hết là một cuộc đấu tranh không khoan nhượng nhằm bảo vệ bản chất cách mạng của Marxism trước xu hướng cải lương hóa và thỏa hiệp của Quốc tế II.
2. Câu hỏi thứ nhất của Lenin: Ai mang lý luận vào phong trào?
Marx và Engels từng chỉ ra rằng giai cấp vô sản là lực lượng mai táng chủ nghĩa tư bản. Nhưng Lenin, trong tác phẩm kinh điển What Is to Be Done? (1902), đã đặt ra một câu hỏi mang tính bước ngoặt:
Làm thế nào để một giai cấp tự phát trong sản xuất vươn lên thành một lực lượng chính trị có tổ chức và giác ngộ?
Lenin lập luận rằng phong trào công nhân tự phát chỉ có thể sản sinh ra ý thức công đoàn (trade-union consciousness) – tức là đấu tranh vì lợi ích kinh tế trước mắt (tăng lương, giảm giờ làm), chứ không thể tự mình vươn tới ý thức xã hội chủ nghĩa (socialist consciousness). Ý thức xã hội chủ nghĩa phải được “tiêm nhiễm” từ bên ngoài vào phong trào công nhân bởi tầng lớp trí thức cách mạng được trang bị lý luận khoa học.
Ở đây xuất hiện một sự dịch chuyển trọng tâm:
- Marx hỏi: Giai cấp hình thành trong quan hệ sản xuất như thế nào?
- Lenin hỏi thêm: Ai tổ chức giai cấp thành lực lượng chính trị đủ sức lật đổ nhà nước?
3. Đảng tiên phong: Từ lý luận giai cấp đến thiết kế tổ chức
Để giải quyết bài toán tổ chức, Lenin đưa ra khái niệm cốt lõi: đảng tiên phong (vanguard party).
Một tổ chức cách mạng không thể là một câu lạc bộ tranh luận lỏng lẻo, càng không thể là một tập hợp đại trà những người có thiện cảm. Trong điều kiện nước Nga chuyên chế, nơi mật thám hoành hành và tự do chính trị bị bóp nghẹt, đảng cách mạng phải là một tổ chức gồm:
- Những nhà cách mạng chuyên nghiệp (professional revolutionaries);
- Kỷ luật sắt và tính tập trung cao độ (tập trung dân chủ);
- Sự phân công rạch ròi, bảo mật và khả năng biến phân tích chiến lược thành hành động chớp nhoáng.
Tuy nhiên, cần tránh lầm tưởng rằng Lenin "phát minh" ra đảng phái. Các đảng xã hội dân chủ châu Âu đã có báo chí và hệ thống tổ chức. Đóng góp thiên tài của Lenin nằm ở chỗ ông biến đảng thành một bộ tham chiến chiến lược – một cỗ máy chính trị đủ sức sinh tồn trong lòng nhà nước chuyên chế và đủ năng lực đánh chiếm các cao điểm quyền lực khi thời cơ chín muồi.
Nhưng chính tại đây, mầm mống của một nghịch lý lớn xuất hiện:
Nếu đảng đại diện cho giai cấp, rồi đảng đại diện cho lợi ích lịch sử của giai cấp, thì rất nhanh chóng, đảng tự đồng nhất mình với chân lý lịch sử duy nhất. Câu hỏi ai kiểm soát giai cấp biến thành câu hỏi: Ai kiểm soát đảng?
4. Lenin và nhà nước: Từ State and Revolution đến thực tế bạo lực quyền lực
Năm 1917, bên thềm Cách mạng Tháng Mười, Lenin viết State and Revolution – tác phẩm phục hồi quan điểm triệt để của Marx và Engels về nhà nước (đặc biệt dựa trên kinh nghiệm của Công xã Paris 1871).
Lenin lập luận rằng:
- Nhà nước không phải là một công cụ trung tính điều hòa giai cấp, mà là bộ máy trấn áp giai cấp của giai cấp tư sản.
- Không thể đơn giản “chiếm lấy” bộ máy nhà nước quan liêu – quân sự cũ để phục vụ cho xã hội mới, mà phải đập tan nó.
- Nhà nước vô sản (chuyên chính vô sản) ngay từ đầu phải là một "nửa nhà nước" – một nhà nước tiêu vong ngay trong quá trình hình thành, dựa trên các Xô-viết (Hội đồng) với cơ chế bầu cử rộng rãi, đại biểu có thể bị bãi miễn bất cứ lúc nào, và không ai được hưởng lương cao hơn công nhân lành nghề.
Nhưng lịch sử vận hành khắc nghiệt hơn lý thuyết. Khi chính quyền Xô-viết ra đời, họ lập tức phải đối mặt với nội chiến đẫm máu, sự can thiệp quân sự của 14 nước tư bản, nạn đói khủng khiếp và sự sụp đổ toàn diện của nền kinh tế.
Muốn bảo vệ cách mạng, nước non non trẻ không thể duy trì ngay lập tức mô hình "Công xã Paris" dân chủ trực tiếp. Họ buộc phải xây dựng một bộ máy nhà nước tập trung cao độ, dùng bạo lực cách mạng để chống lại khủng bố trắng, thiết lập Hồng quân và kiểm soát nền kinh tế qua chính sách "Cộng sản thời chiến". Khoảng cách giữa nhà nước lý tưởng trong State and Revolution và nhà nước thực tế trên chiến trường chính là bi kịch hiện thực của Leninism giai đoạn đầu.
5. Tháng Tư 1917 và Thiên tài chiến lược: Khi lý luận gặp thời cơ
Một trong những minh chứng rõ nhất cho thấy Lenin không phải là kẻ giáo điều chính là bước ngoặt Tháng Tư 1917 (April Theses).
Khi Lenin trở về Petrograd từ chốn lưu vong, nội bộ đảng Bolshevik lúc bấy giờ vẫn lúng túng ủng hộ Chính phủ Lâm thời tư sản với quan niệm máy móc rằng Nga phải trải qua giai đoạn phát triển tư chủ nghĩa đầy đủ trước khi nghĩ tới xã hội chủ nghĩa.
Lenin vứt bỏ những công thức cũ kỹ đó. Ông nhìn thẳng vào hiện thực:
- Chính phủ Lâm thời bất lực, tiếp tục đẩy nhân dân vào cuộc chiến tranh đế quốc đẫm máu.
- Quần chúng công nông đã tự tổ chức thành các Xô-viết – một hình thức quyền lực nhà nước hoàn toàn mới từ bên dưới.
- Tồn tại tình trạng "song quyền" (dual power) cực kỳ chông chênh giữa Chính phủ Lâm thời và các Xô-viết.
Lenin dứt khoát giương cao khẩu hiệu: “Toàn bộ quyền lực thuộc về các Xô-viết!”. Ông khẳng định không ủng hộ Chính phủ Lâm thời, chuyển hướng từ cách mạng tư sản dân chủ sang cách mạng xã hội chủ nghĩa, không qua một thời kỳ phát triển tư bản trung gian kéo dài. Đó là đỉnh cao của phương pháp phân tích tình hình cụ thể – linh hồn sống của chủ nghĩa Mác theo tinh thần của Lenin.
6. Lý luận về Chủ nghĩa đế quốc: Nối kinh tế với chính trị quốc tế
Trong tác phẩm Imperialism, the Highest Stage of Capitalism (1916), Lenin đã mở rộng kinh tế học chính trị của Marx ra quy mô toàn cầu.
Dựa trên nền tảng nghiên cứu của J.A. Hobson, R. Hilferding và N. Bukharin, Lenin chỉ ra rằng chủ nghĩa tư bản đã bước sang một giai đoạn mới – chủ nghĩa tư bản độc quyền (tư bản tài chính). Ở giai đoạn này:
- Tự do cạnh tranh nhường chỗ cho các tập đoàn độc quyền khổng lồ.
- Tư bản tài chính (sự dung hợp giữa tư bản ngân hàng và tư bản công nghiệp) thống trị nền kinh tế.
- Việc xuất khẩu tư bản trở quan trọng hơn xuất khẩu hàng hóa.
- Thế giới đã bị phân chia xong xuôi giữa các cường quốc đế quốc chủ nghĩa, và chiến tranh chia lại thuộc địa là tất yếu chừng nào chủ nghĩa đế quốc còn tồn tại.
Chính lý luận này đã giúp Lenin lý giải nguyên nhân sâu xa của Chiến tranh Thế giới thứ nhất và đưa ra kết luận chiến lược: Cách mạng có thể chọc thủng mặt trận tư bản chủ nghĩa ở "khâu yếu nhất" của hệ thống đế quốc, chứ không nhất thiết phải chờ đợi toàn bộ các nước tư bản phát triển đồng đều.
7. Từ Marxism đến Leninism: Sự so sánh cấu trúc
Để nhận diện rõ ràng, chúng ta có thể đặt cạnh nhau hai hệ thống tư tưởng:
|
Tiêu chí |
Marxism (Marx – Engels) |
Leninism (Lenin) |
|---|---|---|
|
Trọng tâm nghiên cứu |
Phân tích cấu trúc vận động của phương thức sản xuất tư bản chủ nghĩa (Tư bản luận). |
Chiến lược giành chính quyền, xây dựng đảng cách mạng và phân tích hệ thống đế quốc toàn cầu. |
|
Chủ thể cách mạng |
Giai cấp vô sản trưởng thành tự nhiên từ lòng phát triển của đại công nghiệp. |
Giai cấp vô sản liên minh với nông dân, được lãnh đạo bởi đảng tiên phong có ý thức giác ngộ cao. |
|
Con đường cách mạng |
Cách mạng nổ ra đồng thời hoặc tuần tự ở các nước tư bản công nghiệp phát triển cao. |
Cách mạng có thể thắng lợi ở một nước hoặc một nhóm nước đi lẻ (khâu yếu nhất của đế quốc). |
|
Vấn đề nhà nước |
Phân tích bản chất giai cấp của nhà nước tư sản; dự báo sự tiêu vong của nhà nước trong xã hội cộng sản. |
Biến lý luận nhà nước thành chiến lược hành động: đập tan bộ máy cũ, thiết lập chuyên chính vô sản qua hệ thống Xô-viết. |
8. Góc nhìn Hưng Quốc: Tiếp nhận chiến lược, cảnh giác với độc quyền
Khi hệ thống hóa chặng đường từ Marx đến Lenin qua lăng kính nghiên cứu chiến lược của Hưng Quốc, chúng ta rút ra những bài học xương máu:
- Thực tế quyết định lý luận, không phải ngược lại: Lenin thành công vì ông dám vứt bỏ những công thức kinh viện khi thực tiễn 1917 thay đổi. Một quốc gia hay một tổ chức muốn vươn lên không thể đóng khung trong các giáo điều cũ.
- Tổ chức là cội nguồn của sức mạnh quốc gia: Ý tưởng hay đến đâu nếu thiếu một bộ máy tổ chức kỷ luật, thông suốt và có tầm nhìn thì cũng chỉ là những phác thảo trên giấy.
- Bài học về sự kiểm soát quyền lực: Leninism cung cấp công cụ tuyệt vời để giành quyền lực và phá vỡ trật tự cũ, nhưng nó để lại một khoảng trống nguy hiểm về mặt thể chế sau khi chiến thắng: Khi đảng tiên phong nắm trọn quyền lực tối cao, ai sẽ kiểm soát đảng? Nếu thiếu các cơ chế kiểm soát độc lập, quyền lực giải phóng rất dễ tha hóa thành quyền lực quan liêu, triệt tiêu động lực tự do sáng tạo của xã hội.
- Vladimir I. Lenin, What Is to Be Done?, 1902.
- Vladimir I. Lenin, Imperialism, the Highest Stage of Capitalism, 1916–1917.
- Vladimir I. Lenin, The State and Revolution, 1917.
- Vladimir I. Lenin, The Tasks of the Proletariat in the Present Revolution (April Theses), 1917.
- David W. Lovell, From Marx to Lenin, Cambridge University Press.
- The Cambridge Companion to Lenin, Cambridge University Press.
- Theda Skocpol, States and Social Revolutions, Cambridge University Press.
- Sam King, Imperialism and the Development Myth, Manchester University Press.
Kết luận của Hưng Quốc: Chúng ta học hỏi ở Lenin phương pháp phân tích sắc bén, nghệ thuật nắm bắt thời cơ, tư duy chiến lược toàn cầu và năng lực tổ chức lực lượng. Nhưng chúng ta kiên quyết từ chối mô hình độc quyền chính trị tuyệt đối, sự đồng nhất nhà nước với một đảng phái duy nhất, và việc triệt tiêu không gian phản biện xã hội. Kiến quốc không chỉ là việc giành lấy bộ máy nhà nước, mà là xây dựng một hệ thống thể chế minh bạch, bền vững, nơi người dân thực sự làm chủ và năng lực quốc gia được nuôi dưỡng từ sự đồng thuận rộng rãi của toàn dân tộc.
TÀI LIỆU THAM KHẢO CHÍNH
Posted in: ĐỐI THOẠI VỚI MARXISM VÀ ENGELSISM
0 nhận xét:
Đăng nhận xét