ĐỐI THOẠI HƯNG QUỐC VỚI TRẦN VĂN GIÀU
LỊCH SỬ, CÁCH MẠNG, TRÍ THỨC VÀ CON ĐƯỜNG KIẾN QUỐC VIỆT NAM
HOÀNG PHONG NHÃ
PHẦN I: TỪ NGƯỜI NAM BỘ ĐẾN NGƯỜI CỘNG SẢN
CHƯƠNG 2
TỪ SÀI GÒN ĐẾN NƯỚC PHÁP
Một thanh niên thuộc địa tiếp xúc với thế giới cách mạng
1. Đặt lại vấn đề: Sang Pháp để học tập, nhưng trở về với một lựa chọn chính trị
Năm 1928, sau khi hoàn thành chương trình trung học tại Sài Gòn, Trần Văn Giàu sang Pháp. Ông đến Toulouse, một thành phố ở miền Nam nước Pháp, để tiếp tục học tập.
Đây là một bước ngoặt quan trọng trong cuộc đời ông.
Trước đó, thế giới nhận thức của Trần Văn Giàu chủ yếu được hình thành trong môi trường Nam Bộ: gia đình, nhà trường, báo chí, những phong trào yêu nước và những biến động chính trị tại một xã hội thuộc địa.
Khi sang Pháp, ông bước vào một môi trường hoàn toàn khác. Ông không còn chỉ quan sát nước Pháp qua sách vở, ngôn ngữ và những thiết chế giáo dục thuộc địa. Ông trực tiếp sống trong xã hội chính quốc, tiếp xúc với đời sống chính trị, phong trào công nhân và những tổ chức đang đấu tranh chống chủ nghĩa thực dân.
Nhưng cần đặt lại một vấn đề quan trọng.
Có phải cứ sang Pháp, chứng kiến sự bất bình đẳng trong xã hội tư bản, một thanh niên yêu nước sẽ tự nhiên trở thành người cộng sản?
Câu trả lời là không.
Nước Pháp lúc ấy không chỉ có chủ nghĩa tư bản, mà còn có nhiều khuynh hướng chính trị: tự do, bảo thủ, xã hội chủ nghĩa, cộng sản, vô chính phủ và những phong trào dân tộc của các cộng đồng thuộc địa.
Một người Việt Nam sống tại Pháp có thể lựa chọn nhiều con đường khác nhau.
Vì vậy, điều cần giải thích không đơn thuần là Trần Văn Giàu đã nhìn thấy gì ở nước Pháp, mà là:
- Ông đã tiếp xúc với những tư tưởng nào?
- Những người và tổ chức nào có ảnh hưởng đến ông?
- Vì sao ông lựa chọn Đảng Cộng sản Pháp thay vì các tổ chức yêu nước hoặc cải cách khác?
- Chủ nghĩa Marx đã cung cấp cho ông một cách giải thích mới về vấn đề dân tộc và xã hội như thế nào?
- Ông đã tự mình lựa chọn hay chịu ảnh hưởng mạnh từ môi trường tổ chức và những người hướng dẫn?
Luận đề trung tâm của chương này là:
Nước Pháp không tự động biến Trần Văn Giàu thành người cộng sản. Nhưng môi trường chính trị Pháp đã cung cấp cho ông những điều kiện, những tổ chức và những công cụ tư tưởng để chuyển hóa lòng yêu nước thành một lựa chọn cách mạng có tổ chức.
Đó là quá trình cần được phân tích, thay vì chỉ kể lại như một bước trưởng thành tất yếu.
2. Nước Pháp thập niên 1920: Xã hội tư bản và cuộc tranh luận về con đường phát triển
2.1. Một nước Pháp vừa chiến thắng vừa bị tổn thương
Sau Chiến tranh thế giới thứ nhất (1914–1918), nước Pháp bước vào thời kỳ tái thiết.
Chiến tranh đã gây thiệt hại nặng nề về nhân lực, cơ sở hạ tầng và kinh tế. Nhiều vùng công nghiệp bị tàn phá. Hàng triệu người chết, bị thương hoặc mất khả năng lao động.
Trong khi đó, nước Pháp vẫn là một cường quốc thực dân, sở hữu hệ thống thuộc địa rộng lớn ở châu Á, châu Phi và nhiều khu vực khác.
Đây là một nghịch lý của nước Pháp thời kỳ ấy.
Ở chính quốc, người dân được hưởng những thiết chế chính trị và pháp luật của một quốc gia cộng hòa. Nhưng tại thuộc địa, người dân bản xứ không được hưởng những quyền bình đẳng tương ứng.
Những khẩu hiệu tự do, bình đẳng và bác ái được đề cao trong nền cộng hòa Pháp tồn tại song song với một hệ thống cai trị thuộc địa phân biệt quyền lợi và địa vị pháp lý.
Đối với một thanh niên Việt Nam đã có ý thức về vận mệnh dân tộc, sự đối lập này có thể trở thành một vấn đề chính trị lớn.
Tuy nhiên, cần phân biệt giữa mâu thuẫn khách quan của chế độ thuộc địa và nhận thức cụ thể của Trần Văn Giàu.
Không thể mặc nhiên khẳng định ông đã nhìn thấy và hiểu đầy đủ mọi mâu thuẫn của chủ nghĩa tư bản ngay khi đặt chân đến Pháp.
Muốn biết ông đã nhận thức điều gì, cần tìm đến hồi ký, thư từ, tài liệu học tập và những hoạt động chính trị được ghi nhận trong thời kỳ đó.
2.2. Sự phát triển của phong trào công nhân và chủ nghĩa cộng sản
Một biến động lớn của châu Âu sau năm 1917 là sự phát triển của phong trào cộng sản quốc tế.
Cách mạng Tháng Mười Nga đã tạo ra một mô hình chính trị mới, đặt vấn đề lật đổ trật tự tư bản chủ nghĩa và xây dựng một xã hội dựa trên quyền lực của giai cấp công nhân.
Năm 1920, Đảng Cộng sản Pháp ra đời sau sự phân hóa trong phong trào xã hội chủ nghĩa Pháp tại Đại hội Tours.
Đảng này trở thành một bộ phận của phong trào cộng sản quốc tế, có quan hệ với Quốc tế Cộng sản.
Trong những năm tiếp theo, vấn đề thuộc địa ngày càng được đặt ra trong các cuộc tranh luận của phong trào cộng sản.
Một câu hỏi quan trọng xuất hiện:
Nếu giai cấp công nhân ở chính quốc đấu tranh chống giai cấp tư sản, thì phong trào giải phóng dân tộc tại các thuộc địa có vị trí như thế nào trong cuộc đấu tranh ấy?
Đây là một vấn đề có ý nghĩa đặc biệt đối với những người Việt Nam đang hoạt động tại Pháp.
Họ không chỉ muốn tìm cách giải phóng đất nước khỏi ách thống trị thực dân, mà còn phải xác định mối quan hệ giữa độc lập dân tộc và cách mạng xã hội.
Chủ nghĩa cộng sản đưa ra một lời giải thích mới: chủ nghĩa đế quốc và sự áp bức thuộc địa có quan hệ với cấu trúc kinh tế và quyền lực của chủ nghĩa tư bản.
Theo cách nhìn này, cuộc đấu tranh của các dân tộc thuộc địa không phải một vấn đề đứng bên ngoài phong trào cách mạng thế giới.
Nó có thể trở thành một bộ phận của cuộc đấu tranh chống chủ nghĩa đế quốc.
Chính cách đặt vấn đề ấy có sức hấp dẫn đối với những thanh niên đang tìm kiếm một con đường giải phóng dân tộc có tổ chức và có cơ sở lý luận.
Tuy nhiên, cần lưu ý rằng chủ nghĩa cộng sản không phải khuynh hướng duy nhất chống chủ nghĩa thực dân tại Pháp. Những người theo chủ nghĩa xã hội, các nhóm cấp tiến, các tổ chức vô chính phủ và những phong trào dân tộc độc lập cũng có những lập trường riêng.
3. Người Việt Nam tại Pháp: Một cộng đồng chính trị đa dạng
3.1. Không phải tất cả người Việt Nam ở Pháp đều có cùng mục tiêu
Cộng đồng người Việt Nam tại Pháp trong những năm 1920 bao gồm nhiều nhóm khác nhau.
Có người sang học tập, có người làm việc, có người sinh sống lâu dài, có người tham gia hoạt động chính trị và có người tìm kiếm cơ hội cải thiện địa vị xã hội.
Trong giới trí thức và những người hoạt động yêu nước, tồn tại nhiều khuynh hướng.
Một bộ phận chủ trương vận động cải cách, yêu cầu chính quyền Pháp thực hiện những quyền tự do và cải thiện điều kiện cai trị tại Đông Dương.
Một bộ phận hướng đến chủ nghĩa dân tộc độc lập, muốn chấm dứt chế độ thuộc địa bằng con đường đấu tranh chính trị.
Một bộ phận khác tiếp nhận chủ nghĩa Marx và tìm kiếm sự liên kết với phong trào cộng sản quốc tế.
Sự đa dạng này cho thấy cộng đồng người Việt tại Pháp không phải một tổ chức thống nhất, càng không phải một lực lượng đã có sẵn một con đường chính trị duy nhất.
3.2. Nguyễn Ái Quốc và con đường quốc tế hóa vấn đề Việt Nam
Nguyễn Ái Quốc là một nhân vật quan trọng trong phong trào yêu nước Việt Nam tại Pháp.
Sau Chiến tranh thế giới thứ nhất, ông tham gia các hoạt động chính trị, đặc biệt là việc đưa yêu cầu về quyền tự quyết và quyền tự do của người Việt Nam vào diễn đàn chính trị quốc tế.
Bản Yêu sách của nhân dân An Nam năm 1919 là một dấu mốc đáng chú ý.
Sau đó, Nguyễn Ái Quốc tham gia phong trào xã hội chủ nghĩa Pháp và lựa chọn con đường cộng sản tại Đại hội Tours năm 1920.
Năm 1922, ông tham gia sáng lập báo Le Paria (Người cùng khổ), một diễn đàn phản ánh những vấn đề của các dân tộc thuộc địa.
Năm 1925, tác phẩm Bản án chế độ thực dân Pháp được xuất bản bằng tiếng Pháp, phê phán hệ thống cai trị và bóc lột thuộc địa.
Những hoạt động ấy góp phần đưa vấn đề Đông Dương vào không gian chính trị quốc tế.
Đối với những thanh niên Việt Nam tại Pháp, đây là một nguồn tư liệu và một hình mẫu hoạt động đáng chú ý.
Theo các tiểu sử được công bố về Trần Văn Giàu, trong thời gian ở Toulouse, ông đã tiếp xúc với tác phẩm Bản án chế độ thực dân Pháp.
Chi tiết này đáng được quan tâm, bởi tác phẩm không chỉ phê phán những hành vi cai trị cụ thể mà còn đặt vấn đề về bản chất của hệ thống thuộc địa.
Tuy nhiên, phải phân biệt ba điều:
- Nguyễn Ái Quốc là người có ảnh hưởng lớn đến phong trào cách mạng Việt Nam.
- Tác phẩm của Nguyễn Ái Quốc có thể đã góp phần vào quá trình nhận thức chính trị của Trần Văn Giàu.
- Điều đó không có nghĩa mọi lựa chọn và hoạt động của Trần Văn Giàu tại Pháp đều trực tiếp do Nguyễn Ái Quốc chỉ đạo.
Mối quan hệ ảnh hưởng tư tưởng không đồng nghĩa với quan hệ chỉ huy tổ chức.
Đây là một phân biệt cần thiết để nghiên cứu lịch sử khách quan.
3.3. Những người Việt Nam cấp tiến và môi trường tranh luận chính trị
Bên cạnh Nguyễn Ái Quốc còn có những nhân vật và nhóm hoạt động khác.
Tạ Thu Thâu, Nguyễn Văn Tạo, Trần Văn Thạch và nhiều trí thức Việt Nam tại Pháp tham gia các hoạt động chính trị với những mức độ và khuynh hướng khác nhau.
Một số người có quan hệ với Đảng Cộng sản Pháp. Một số người hoạt động trong các tổ chức dân tộc chủ nghĩa hoặc các phong trào cấp tiến.
Điều quan trọng là những người này không phải lúc nào cũng có cùng quan điểm.
Họ có thể thống nhất trong việc phản đối chế độ thuộc địa nhưng khác nhau về phương pháp, tổ chức, vai trò của giai cấp công nhân và mục tiêu xã hội sau khi giành độc lập.
Toulouse, vì vậy, không chỉ là nơi Trần Văn Giàu đến học tập.
Đó còn là môi trường để ông tiếp xúc với những người Việt Nam đang tranh luận về con đường cứu nước.
4. Trần Văn Giàu tại Toulouse: Từ người đi học đến người tham gia chính trị
4.1. Cần xác định đúng quá trình học tập
Năm 1928, Trần Văn Giàu sang Pháp sau khi tốt nghiệp trung học tại trường Chasseloup-Laubat ở Sài Gòn.
Ông đến Toulouse để tiếp tục học chương trình trung học, hướng đến việc hoàn thành bằng tú tài của Pháp.
Đây là chi tiết cần được xác định chính xác.
Không nên viết rằng ông sang Pháp để theo học Đại học Toulouse hoặc đã bắt đầu nghiên cứu chuyên sâu về triết học và khoa học tự nhiên ở bậc đại học nếu chưa có tài liệu xác nhận.
Việc phân biệt cấp học rất quan trọng, bởi nó cho thấy Trần Văn Giàu khi ấy vẫn là một thanh niên đang trong quá trình hoàn thiện học vấn, chưa phải một học giả được đào tạo chuyên sâu.
Ông đến Pháp với mục tiêu học tập, nhưng môi trường xã hội và những quan hệ mới đã khiến con đường của ông thay đổi.
Theo những tiểu sử được công bố về sau, ông từng có ý định học tập lâu dài, đạt trình độ cao hơn rồi trở về Việt Nam làm báo và hành nghề luật.
Nếu thông tin này được xác nhận qua tự thuật hoặc tư liệu cá nhân, nó cho thấy lựa chọn chính trị của ông không phải là mục tiêu duy nhất ngay từ đầu.
Một người có thể sang nước ngoài để học tập, nhưng trong quá trình sống và tiếp xúc với xã hội mới lại tìm thấy một lý tưởng khác.
4.2. Từ môi trường học đường đến sinh hoạt chính trị
Tại Toulouse, Trần Văn Giàu tiếp xúc với một cộng đồng người Việt Nam có hoạt động chính trị.
Ông không chỉ sống trong môi trường học tập mà còn tham gia các cuộc trao đổi, sinh hoạt và tranh luận của thanh niên.
Đây là bước chuyển đáng chú ý.
Ở Sài Gòn, một thanh niên có thể đọc báo, nghe diễn thuyết và tham gia phong trào học sinh.
Nhưng ở Pháp, ông có điều kiện tiếp xúc trực tiếp với những tổ chức chính trị đang hoạt động trong lòng một xã hội công nghiệp phương Tây.
Ông có thể quan sát cách một đảng chính trị tổ chức lực lượng, truyền bá tư tưởng, vận động quần chúng và xây dựng quan hệ với phong trào công nhân.
Những trải nghiệm đó khác với việc chỉ tiếp nhận một học thuyết qua sách vở.
Chủ nghĩa Marx không còn đơn thuần là một hệ thống khái niệm về giai cấp và lịch sử.
Nó xuất hiện trong hình thức một phong trào chính trị có tổ chức, có đảng, có báo chí, có hoạt động xã hội và có chiến lược đấu tranh.
Đây là điểm có thể giải thích sức hấp dẫn của chủ nghĩa cộng sản đối với một bộ phận thanh niên thuộc địa.
Họ không chỉ tìm kiếm một lý thuyết để hiểu xã hội, mà còn tìm kiếm một tổ chức có khả năng biến lý thuyết thành hành động.
4.3. Thời điểm gia nhập Đảng Cộng sản Pháp
Các tài liệu tiểu sử được công bố về Trần Văn Giàu nhìn chung thống nhất rằng ông gia nhập Đảng Cộng sản Pháp trong năm 1929.
Tuy nhiên, có sự khác biệt về tháng gia nhập.
Một số nguồn ghi tháng 3 năm 1929, trong khi một số nguồn khác ghi tháng 5 năm 1929.
Vì vậy, trong phạm vi chứng cứ hiện có, nên xác định mốc gia nhập là năm 1929, đồng thời ghi nhận sự khác biệt giữa các nguồn về thời điểm cụ thể.
Sự kiện này có ý nghĩa lớn.
Trần Văn Giàu không chỉ tiếp xúc với chủ nghĩa cộng sản như một người đọc sách hoặc một người quan sát.
Ông đã lựa chọn tham gia một tổ chức chính trị cụ thể.
Đó là sự chuyển đổi từ nhận thức sang cam kết tổ chức.
Tuy nhiên, không nên xem việc gia nhập Đảng Cộng sản Pháp là bằng chứng cho thấy ông đã hiểu đầy đủ toàn bộ lý luận Marx - Lenin.
Việc trở thành đảng viên và quá trình trưởng thành về tư tưởng là hai quá trình có quan hệ nhưng không đồng nhất.
Một người có thể lựa chọn một tổ chức vì tin tưởng vào mục tiêu của tổ chức ấy, nhưng vẫn cần nhiều năm học tập, hoạt động và trải nghiệm để hiểu sâu hệ tư tưởng mà mình theo đuổi.
Đây là điểm cần giữ trong nghiên cứu về Trần Văn Giàu.
5. Vì sao chủ nghĩa cộng sản có sức hấp dẫn đối với Trần Văn Giàu?
Đây là câu hỏi trung tâm của chương.
Không thể chỉ trả lời rằng ông yêu nước nên đi theo chủ nghĩa cộng sản. Cũng không thể kết luận rằng vì ông nhìn thấy sự bất bình đẳng ở Pháp nên lập tức từ bỏ những khuynh hướng tư tưởng khác.
Cần phân tích những yếu tố có thể tác động đến lựa chọn của ông.
5.1. Chủ nghĩa cộng sản đưa vấn đề thuộc địa vào một lý thuyết rộng hơn
Trước đó, các phong trào yêu nước Việt Nam thường tập trung vào vấn đề độc lập dân tộc, cải cách chính trị hoặc phục hồi chủ quyền.
Chủ nghĩa Marx - Lenin mở rộng cách đặt vấn đề.
Nó xem xét sự áp bức thuộc địa trong mối quan hệ với chủ nghĩa đế quốc, cấu trúc kinh tế và quan hệ giai cấp.
Theo cách tiếp cận này, sự thống trị của một nước đối với một dân tộc khác không chỉ là vấn đề quân sự hoặc hành chính.
Nó còn gắn với những lợi ích kinh tế, quyền lực chính trị và sự phân phối nguồn lực.
Điều này tạo ra một cách giải thích có tính hệ thống đối với chế độ thuộc địa.
Một thanh niên muốn hiểu vì sao Việt Nam bị mất độc lập không chỉ cần biết ai đang cai trị đất nước, mà còn cần hiểu hệ thống lợi ích nào duy trì sự cai trị ấy.
Đây là một ưu thế về mặt giải thích mà chủ nghĩa cộng sản đem đến cho những người đang tìm kiếm con đường cách mạng.
5.2. Chủ nghĩa cộng sản kết nối vấn đề dân tộc với vấn đề xã hội
Một câu hỏi lớn của phong trào yêu nước là: sau khi giành được độc lập, xã hội sẽ được tổ chức như thế nào?
Nếu chỉ thay thế người Pháp bằng một tầng lớp người Việt có quyền lực và tài sản, liệu những bất bình đẳng trong xã hội có được giải quyết?
Nếu độc lập dân tộc không đi kèm với cải thiện đời sống của nông dân và người lao động, liệu nền độc lập ấy có đáp ứng được nguyện vọng của số đông?
Chủ nghĩa cộng sản đưa ra một câu trả lời mang tính cách mạng: giải phóng dân tộc cần gắn với giải phóng xã hội và thay đổi quan hệ sở hữu.
Đối với những người quan tâm đến thân phận nông dân, công nhân và những tầng lớp bị áp bức, đây là một lời giải có sức hấp dẫn.
Tuy nhiên, phải phân biệt mục tiêu lý luận với kết quả thực tế.
Việc chủ nghĩa cộng sản đặt ra mục tiêu giải phóng người lao động không tự động chứng minh rằng mọi tổ chức mang danh nghĩa cộng sản đều thực hiện được mục tiêu ấy.
Đây sẽ là một vấn đề lớn cần được xem xét ở những phần sau của công trình.
5.3. Tổ chức chính trị tạo ra phương tiện hành động
Một lý tưởng dù hấp dẫn đến đâu cũng khó trở thành sức mạnh xã hội nếu không có tổ chức.
Đảng Cộng sản Pháp cung cấp cho Trần Văn Giàu một môi trường hoạt động có tổ chức.
Ông có thể tiếp xúc với phương pháp tuyên truyền, vận động công nhân, tổ chức thanh niên, xây dựng phong trào và phối hợp hành động.
Đây là một kinh nghiệm khác hẳn với việc tham gia các phong trào yêu nước tự phát hoặc những hoạt động phản kháng riêng lẻ.
Có thể nói, Trần Văn Giàu không chỉ tìm thấy trong chủ nghĩa cộng sản một cách giải thích về xã hội, mà còn tìm thấy một phương thức tổ chức hành động chính trị.
Đây là một trong những yếu tố quan trọng giúp giải thích sự chuyển biến của ông.
5.4. Vai trò của những người hướng dẫn và mạng lưới cách mạng
Không một cá nhân nào trưởng thành trong tư tưởng hoàn toàn biệt lập.
Trong trường hợp Trần Văn Giàu, cần chú ý đến vai trò của những người Việt Nam cấp tiến đang hoạt động tại Pháp, các đảng viên Đảng Cộng sản Pháp và những tổ chức có quan hệ với phong trào cộng sản quốc tế.
Những người này có thể giúp ông tiếp cận tài liệu, hiểu về tình hình chính trị và tham gia hoạt động thực tiễn.
Các tiểu sử được công bố về sau cũng nhắc đến vai trò của những đảng viên cộng sản Pháp trong việc hướng dẫn và hỗ trợ ông.
Tuy nhiên, cần thận trọng khi xác định danh tính từng người, thời điểm tiếp xúc và mức độ ảnh hưởng.
Không nên dựng nên một quan hệ thầy - trò hoặc một cuộc giác ngộ cụ thể nếu chưa có tài liệu chứng minh.
Điều có thể khẳng định ở mức khái quát là quá trình trưởng thành chính trị của Trần Văn Giàu diễn ra trong một mạng lưới hoạt động có tổ chức, chứ không chỉ là kết quả của việc đọc sách cá nhân.
6. Năm 1930: Biểu tình trước Dinh Tổng thống Pháp và bước chuyển từ tư tưởng sang hành động
6.1. Khởi nghĩa Yên Bái và làn sóng phản đối tại Pháp
Tháng 2 năm 1930, cuộc khởi nghĩa Yên Bái do Việt Nam Quốc dân Đảng lãnh đạo thất bại.
Sau cuộc khởi nghĩa, chính quyền thực dân Pháp tiến hành đàn áp mạnh mẽ. Nhiều người tham gia bị bắt, xét xử và kết án nặng nề.
Việc tuyên án tử hình đối với các lãnh tụ và chiến sĩ của cuộc khởi nghĩa tạo ra làn sóng phản đối trong các cộng đồng người Việt Nam yêu nước.
Sự kiện này có ý nghĩa vượt ra ngoài phạm vi một tổ chức chính trị.
Những người cộng sản, những người theo chủ nghĩa dân tộc và nhiều người Việt Nam không cùng khuynh hướng vẫn có thể gặp nhau trong phản đối việc đàn áp và yêu cầu xem xét lại các bản án.
Đây là một ví dụ quan trọng về khả năng hợp tác giữa những lực lượng có hệ tư tưởng khác nhau khi họ cùng đối diện với một vấn đề dân tộc.
6.2. Trần Văn Giàu tham gia biểu tình tại Paris
Tháng 5 năm 1930, Trần Văn Giàu từ Toulouse lên Paris tham gia cuộc biểu tình trước Dinh Tổng thống Pháp, yêu cầu hủy bỏ án tử hình đối với những người tham gia khởi nghĩa Yên Bái.
Đây là một sự kiện đáng chú ý trong cuộc đời ông.
Một thanh niên sang Pháp với mục đích học tập nay đã tham gia một hoạt động chính trị công khai ngay tại trung tâm quyền lực của chính quốc.
Hành động ấy cho thấy ông không còn chỉ quan sát chính trị từ bên ngoài.
Ông đã trở thành một người tham gia trực tiếp vào cuộc đấu tranh.
Sau cuộc biểu tình, chính quyền Pháp bắt giữ và trục xuất một số người tham gia, trong đó có Trần Văn Giàu.
Các tài liệu tiểu sử ghi nhận ông bị đưa trở về Việt Nam trong năm 1930.
6.3. Ý nghĩa của sự kiện
Cuộc biểu tình năm 1930 cần được nhìn nhận ở ba phương diện.
Thứ nhất, đây là biểu hiện của sự quốc tế hóa phong trào yêu nước Việt Nam.
Những người Việt Nam không chỉ đấu tranh trong phạm vi Đông Dương mà còn tìm cách đưa vấn đề thuộc địa ra trước dư luận chính quốc.
Thứ hai, đây là sự thể hiện tinh thần liên đới giữa các lực lượng yêu nước.
Dù Việt Nam Quốc dân Đảng và Đảng Cộng sản có những khác biệt sâu sắc về tư tưởng và tổ chức, việc phản đối án tử hình sau khởi nghĩa Yên Bái vẫn có thể trở thành một điểm gặp gỡ.
Thứ ba, sự kiện cho thấy lựa chọn chính trị của Trần Văn Giàu đã bắt đầu gắn với hành động và trách nhiệm cá nhân.
Ông chấp nhận tham gia một hoạt động có nguy cơ bị bắt giữ, trục xuất và chấm dứt con đường học tập tại Pháp.
Tuy nhiên, không nên chỉ từ một cuộc biểu tình mà suy luận rằng ông đã có đầy đủ một chiến lược cách mạng hoặc đã giải quyết xong mọi vấn đề lý luận.
Điều có thể xác định là ông đã bước qua một ranh giới quan trọng: từ một thanh niên tiếp xúc với chính trị trở thành một người trực tiếp tham gia đấu tranh.
7. Trục thời gian: Một hành trình không đơn giản chỉ có một lần xuất ngoại
Để tránh nhầm lẫn giữa các giai đoạn, cần đặt những sự kiện chính vào đúng trình tự.
| Thời gian | Sự kiện | Ý nghĩa |
|---|---|---|
| 1928 | Sang Pháp, đến Toulouse tiếp tục học tập | Bước vào môi trường giáo dục và xã hội chính quốc |
| 1929 | Gia nhập Đảng Cộng sản Pháp; các nguồn khác nhau về tháng gia nhập | Chuyển từ tiếp xúc tư tưởng sang tham gia tổ chức |
| Tháng 5-1930 | Tham gia biểu tình tại Paris phản đối án tử hình sau khởi nghĩa Yên Bái | Hoạt động chính trị công khai |
| Năm 1930 | Bị bắt và trục xuất về Việt Nam | Kết thúc giai đoạn hoạt động đầu tiên tại Pháp |
| Tháng 8-1930 | Gia nhập Đảng Cộng sản Đông Dương theo các tiểu sử được công bố | Chuyển sang hoạt động trong tổ chức cộng sản ở Đông Dương |
| Đầu năm 1931 | Bí mật sang Pháp lần thứ hai | Tiếp tục hoạt động cách mạng |
| Năm 1931 | Sang Liên Xô học tại Trường Đại học Phương Đông | Bước vào giai đoạn đào tạo lý luận có hệ thống |
Bảng thời gian này cho thấy hành trình của Trần Văn Giàu không kết thúc khi ông bị trục xuất năm 1930.
Ngược lại, việc trở về Việt Nam, tham gia tổ chức cộng sản trong nước rồi tiếp tục bí mật sang Pháp và sang Liên Xô học tập đã mở ra một giai đoạn mới.
Cần lưu ý rằng việc gia nhập Đảng Cộng sản Pháp năm 1929 và gia nhập Đảng Cộng sản Đông Dương năm 1930 là hai sự kiện khác nhau, thuộc hai tổ chức và hai bối cảnh hoạt động khác nhau.
Không được nhập hai sự kiện này thành một.
8. Đối chiếu học thuật: Những con đường xuất dương và lựa chọn tư tưởng của người Việt Nam
8.1. Phan Bội Châu: Tìm kiếm sức mạnh bên ngoài để cứu nước
Đầu thế kỷ XX, Phan Bội Châu đã chủ trương đưa thanh niên Việt Nam sang Nhật Bản trong phong trào Đông Du.
Mục tiêu là học tập, tiếp nhận tri thức và tìm kiếm sự hỗ trợ từ một quốc gia châu Á đã hiện đại hóa nhanh chóng.
Đây là một nỗ lực quan trọng nhằm phá vỡ sự cô lập của Việt Nam và tìm kiếm một mô hình phát triển khác với trật tự phong kiến cũ.
Tuy nhiên, con đường Đông Du còn đặt nhiều kỳ vọng vào sự giúp đỡ của Nhật Bản.
Khi lợi ích của Nhật Bản thay đổi và chính quyền Nhật Bản hợp tác với Pháp trong việc giải quyết vấn đề Đông Du, con đường ấy gặp thất bại.
Bài học không phải là phủ nhận giá trị của Phan Bội Châu, mà là nhận ra giới hạn của việc đặt quá nhiều kỳ vọng vào một cường quốc bên ngoài.
8.2. Nguyễn Ái Quốc: Đưa vấn đề thuộc địa vào phong trào cách mạng quốc tế
Nguyễn Ái Quốc lựa chọn một con đường khác.
Ông không chỉ tìm kiếm sự giúp đỡ từ một quốc gia khác, mà tìm cách đưa vấn đề Việt Nam vào phong trào chính trị quốc tế.
Từ Pháp đến Liên Xô và các trung tâm hoạt động cách mạng khác, ông xây dựng những mối liên hệ với phong trào cộng sản và các tổ chức chống chủ nghĩa thực dân.
Đây là quá trình quốc tế hóa vấn đề giải phóng dân tộc.
8.3. Trần Văn Giàu: Từ du học đến tham gia một tổ chức cách mạng quốc tế
Trần Văn Giàu không xuất dương với tư cách một lãnh tụ phong trào yêu nước như Phan Bội Châu.
Ông xuất phát từ vị trí một thanh niên sang Pháp học tập, sau đó tham gia môi trường chính trị và lựa chọn Đảng Cộng sản Pháp.
Con đường của ông có điểm chung với Nguyễn Ái Quốc ở việc gắn vấn đề Việt Nam với phong trào chống chủ nghĩa đế quốc và phong trào cộng sản quốc tế.
Tuy nhiên, không nên đánh đồng hai hành trình.
Nguyễn Ái Quốc đã có quá trình hoạt động quốc tế và hình thành lập trường chính trị từ trước khi Trần Văn Giàu sang Pháp.
Trần Văn Giàu là một thanh niên thuộc thế hệ sau, tiếp nhận và tham gia vào một môi trường chính trị đã có những tổ chức, kinh nghiệm và mạng lưới hoạt động được hình thành trước đó.
Sự khác biệt này rất quan trọng khi đánh giá vai trò cá nhân và quá trình trưởng thành tư tưởng của từng người.
8.4. Bảng đối chiếu
| Tiêu chí | Phan Bội Châu | Nguyễn Ái Quốc | Trần Văn Giàu |
|---|---|---|---|
| Thế hệ | Cuối thế kỷ XIX, đầu thế kỷ XX | Đầu thế kỷ XX | Thế hệ thanh niên thập niên 1920 |
| Không gian hoạt động nổi bật | Nhật Bản, Trung Quốc | Pháp, Liên Xô, Trung Quốc và nhiều nơi khác | Toulouse, Paris, sau đó là Liên Xô |
| Hướng tiếp cận | Duy tân, dân tộc chủ nghĩa, tìm kiếm ngoại viện | Dân tộc giải phóng gắn với cách mạng quốc tế | Tham gia phong trào cộng sản và tổ chức cách mạng |
| Tổ chức chính trị | Các tổ chức yêu nước và phong trào Đông Du | Phong trào xã hội chủ nghĩa, cộng sản quốc tế | Đảng Cộng sản Pháp, sau đó Đảng Cộng sản Đông Dương |
| Bài học nổi bật | Giới hạn của ngoại viện | Quốc tế hóa vấn đề dân tộc | Chuyển hóa nhận thức thành hành động có tổ chức |
Ba con đường này phản ánh những giai đoạn khác nhau trong lịch sử tìm kiếm con đường cứu nước của Việt Nam.
Không nên xếp hạng họ theo một thang đo đơn giản, bởi mỗi người hoạt động trong một hoàn cảnh lịch sử khác nhau.
Điều cần nghiên cứu là những vấn đề họ đặt ra, những lựa chọn họ thực hiện và kết quả lịch sử của từng con đường.
9. Phản biện: Chủ nghĩa cộng sản đã giải quyết được gì, và những câu hỏi nào vẫn còn bỏ ngỏ?
Việc Trần Văn Giàu lựa chọn chủ nghĩa cộng sản là một sự kiện lịch sử.
Nhưng sự kiện ấy không miễn trừ việc phải đánh giá học thuyết mà ông lựa chọn.
9.1. Những ưu điểm trong cách tiếp cận của chủ nghĩa Marx - Lenin
Chủ nghĩa Marx - Lenin đem lại một phương pháp phân tích xã hội dựa trên quan hệ kinh tế, giai cấp và cấu trúc quyền lực.
Nó giúp những người hoạt động cách mạng nhìn thấy rằng áp bức thuộc địa không chỉ là hành vi cai trị của một chính quyền, mà còn gắn với những lợi ích kinh tế và quan hệ quyền lực rộng lớn.
Nó cũng đặt ra vấn đề tổ chức lực lượng, xây dựng đảng chính trị và liên kết phong trào công nhân với phong trào giải phóng dân tộc.
Đối với một người muốn thay đổi xã hội, đây là những công cụ nhận thức và hành động có sức hấp dẫn.
9.2. Những giới hạn cần tiếp tục xem xét
Tuy nhiên, việc lựa chọn chủ nghĩa Marx - Lenin cũng đặt ra những câu hỏi lớn.
Nếu giai cấp được xem là động lực trung tâm của lịch sử, làm thế nào để bảo đảm quyền lợi của toàn dân tộc, bao gồm những người không thuộc giai cấp công nhân?
Nếu một đảng tự xác định mình là lực lượng lãnh đạo cách mạng, cơ chế nào bảo đảm đảng không trở thành một trung tâm quyền lực đứng trên xã hội?
Nếu mục tiêu là xây dựng xã hội bình đẳng, làm thế nào để ngăn ngừa sự hình thành một tầng lớp đặc quyền mới trong bộ máy tổ chức?
Nếu cách mạng cần tập trung quyền lực để chiến thắng, cơ chế nào bảo đảm quyền lực tập trung ấy không kéo dài vô hạn sau khi cách mạng thành công?
Những câu hỏi này chưa thể được trả lời chỉ bằng việc nghiên cứu Trần Văn Giàu ở giai đoạn thanh niên.
Nhưng chúng phải được đặt ra ngay từ đầu để tránh biến công trình thành một bản tiểu sử chỉ kể quá trình giác ngộ và trưởng thành mà không xem xét những hệ quả chính trị của lựa chọn tư tưởng.
9.3. Độc lập dân tộc và tự do của người dân có luôn đi cùng nhau?
Đây là vấn đề đặc biệt quan trọng trong tư duy Hưng Quốc.
Một dân tộc có thể giành được độc lập nhưng người dân chưa chắc đã có đầy đủ quyền tự do.
Một cuộc cách mạng có thể thành công trong việc thay đổi chính quyền nhưng vẫn chưa giải quyết được câu hỏi về kiểm soát quyền lực.
Vì vậy, cần phân biệt ba mục tiêu:
- Giải phóng dân tộc khỏi sự thống trị của ngoại bang.
- Giải phóng con người khỏi những quan hệ áp bức và bất công trong xã hội.
- Xây dựng một thể chế bảo đảm người dân thực sự có quyền làm chủ.
Ba mục tiêu này có thể hỗ trợ nhau, nhưng không tự động đồng nhất.
Đây là câu hỏi sẽ tiếp tục được theo dõi trong toàn bộ công trình đối thoại với Trần Văn Giàu.
10. Ranh giới chứng cứ và những vấn đề cần kiểm chứng
10.1. Những dữ kiện có thể xác lập
- Trần Văn Giàu sang Pháp năm 1928, đến Toulouse để tiếp tục học tập.
- Ông gia nhập Đảng Cộng sản Pháp trong năm 1929.
- Có sự khác biệt giữa các nguồn về tháng gia nhập: tháng 3 hoặc tháng 5.
- Tháng 5 năm 1930, ông tham gia cuộc biểu tình tại Paris phản đối án tử hình sau khởi nghĩa Yên Bái.
- Ông bị bắt và trục xuất về Việt Nam trong năm 1930.
- Tháng 8 năm 1930, ông gia nhập Đảng Cộng sản Đông Dương theo các tiểu sử được công bố.
- Đầu năm 1931, ông trở lại Pháp và sau đó sang Liên Xô học tập tại Trường Đại học Phương Đông.
10.2. Những vấn đề cần tiếp tục xác minh
Thứ nhất, quá trình học tập tại Toulouse.
Cần xác định chính xác cơ sở giáo dục, chương trình học, kết quả học tập và thời gian lưu trú. Không gọi đó là quá trình học đại học khi tư liệu chỉ xác nhận ông theo học trung học.
Thứ hai, thời điểm gia nhập Đảng Cộng sản Pháp.
Cần đối chiếu hồi ký, hồ sơ tổ chức và tài liệu an ninh để xác định tháng gia nhập chính xác.
Thứ ba, những người trực tiếp hướng dẫn ông.
Cần xác định danh tính, quan hệ và vai trò của các đảng viên Pháp cũng như những người Việt Nam hoạt động tại Toulouse.
Thứ tư, ảnh hưởng của Nguyễn Ái Quốc.
Cần tìm hiểu thời điểm Trần Văn Giàu đọc Bản án chế độ thực dân Pháp, hoàn cảnh tiếp cận và những nhận xét cụ thể của ông về tác phẩm.
Thứ năm, hoạt động của ông trong Đảng Cộng sản Pháp.
Cần phân biệt tư cách đảng viên, hoạt động trong phong trào công nhân, hoạt động sinh viên và các nhiệm vụ tổ chức cụ thể.
Thứ sáu, cuộc biểu tình năm 1930.
Cần tìm hồ sơ bắt giữ, trục xuất, danh sách người tham gia và những tài liệu đương thời để xác định chính xác vai trò của Trần Văn Giàu.
10.3. Phân biệt ba cấp độ nhận định
- Dữ kiện: Những sự kiện có tài liệu xác nhận.
- Diễn giải: Những cách giải thích về động cơ và quá trình chuyển biến tư tưởng.
- Giả thuyết nghiên cứu: Những khả năng cần được kiểm chứng bằng tài liệu bổ sung.
Không được dùng một giả thuyết tâm lý để thay thế chứng cứ lịch sử.
Đặc biệt, không nên khẳng định Trần Văn Giàu đã nhận thức đầy đủ về mọi giới hạn của chủ nghĩa tư bản, đã nắm vững toàn bộ chủ nghĩa Marx - Lenin hoặc đã xác lập hoàn chỉnh chiến lược cách mạng ngay trong năm 1929.
11. Quy luật vận hành xã hội – Bài học Hưng Quốc
11.1. Muốn hiểu đất nước phải bước ra khỏi giới hạn của đất nước
Một dân tộc không thể phát triển nếu chỉ nhìn thế giới từ kinh nghiệm của chính mình.
Việc Trần Văn Giàu sang Pháp cho thấy giá trị của việc tiếp xúc trực tiếp với những nền văn minh, mô hình kinh tế và hệ thống tư tưởng khác nhau.
Nhưng học hỏi không có nghĩa là sao chép.
Người đi ra thế giới phải có năng lực quan sát, so sánh, phân tích và lựa chọn.
Một quốc gia muốn hưng thịnh phải tạo điều kiện cho trí thức và thanh niên tiếp cận tri thức quốc tế, đồng thời nuôi dưỡng khả năng độc lập tư duy.
11.2. Không được nhầm lẫn giữa học thuyết và chân lý tuyệt đối
Một học thuyết có thể giải thích rất tốt một số hiện tượng xã hội nhưng không nhất thiết giải thích được mọi vấn đề.
Chủ nghĩa Marx đã đóng góp một phương pháp quan trọng trong phân tích kinh tế, giai cấp và quyền lực.
Nhưng bất kỳ học thuyết nào cũng cần được kiểm nghiệm bằng thực tiễn, đối chiếu với những tri thức mới và đặt trong điều kiện lịch sử cụ thể.
Không nên biến một hệ thống lý luận thành khuôn mẫu bất biến để áp đặt lên mọi xã hội.
11.3. Tổ chức tạo sức mạnh, nhưng tổ chức phải có cơ chế kiểm soát
Trần Văn Giàu tìm thấy trong Đảng Cộng sản Pháp một phương thức tổ chức hành động chính trị.
Đây là một bài học quan trọng: ý tưởng muốn trở thành sức mạnh xã hội cần có tổ chức, kỷ luật, phân công và năng lực phối hợp.
Nhưng tổ chức càng mạnh thì vấn đề kiểm soát quyền lực càng quan trọng.
Một tổ chức có thể huy động con người rất hiệu quả nhưng vẫn có nguy cơ tập trung quyền quyết định vào một nhóm nhỏ.
Vì vậy, năng lực tổ chức phải đi cùng trách nhiệm giải trình, cơ chế phản biện và giới hạn quyền lực.
11.4. Độc lập dân tộc phải hướng đến quyền làm chủ của nhân dân
Đây là điểm đối thoại quan trọng nhất giữa lịch sử cách mạng và Hưng Quốc học.
Giải phóng dân tộc là một mục tiêu lớn, nhưng không nên xem đó là điểm kết thúc của lịch sử.
Sau độc lập, câu hỏi tiếp theo là:
Ai thực sự làm chủ đất nước?
Người dân có quyền tham gia quyết định những vấn đề quốc gia hay không?
Nhà nước có phải chịu sự kiểm soát của pháp luật và nhân dân hay không?
Một đảng cầm quyền có thể đóng vai trò lịch sử trong cuộc đấu tranh giành độc lập, nhưng vai trò lịch sử không thể tự động trở thành quyền lực vô giới hạn.
Theo tư duy Hưng Quốc:
Nhà nước phải mạnh về năng lực, nhưng bị giới hạn về quyền lực. Quyền lực quốc gia phải bắt nguồn từ nhân dân và phục vụ nhân dân.
Đó là tiêu chuẩn để đánh giá mọi mô hình kiến quốc, bất kể mô hình ấy xuất phát từ học thuyết nào.
12. Kết luận chương: Trần Văn Giàu đã tìm thấy một con đường, nhưng lịch sử còn phải kiểm nghiệm con đường ấy
Hành trình từ Sài Gòn đến Toulouse và Paris đánh dấu sự chuyển biến quan trọng trong cuộc đời Trần Văn Giàu.
Ông rời Việt Nam với tư cách một thanh niên đi học. Nhưng trong môi trường chính trị Pháp, ông tiếp xúc với phong trào công nhân, các tổ chức cộng sản và những người Việt Nam đang đấu tranh chống chế độ thuộc địa.
Năm 1929, ông gia nhập Đảng Cộng sản Pháp.
Năm 1930, ông tham gia biểu tình phản đối việc đàn áp những người khởi nghĩa Yên Bái và bị trục xuất về nước.
Những sự kiện ấy cho thấy sự chuyển biến từ lòng yêu nước và ý thức phản kháng sang hoạt động cách mạng có tổ chức.
Nhưng chúng ta vẫn cần đặt ra những câu hỏi sâu hơn.
Trần Văn Giàu đã tiếp nhận chủ nghĩa Marx bằng con đường nào? Ông hiểu thế nào về quan hệ giữa giai cấp và dân tộc? Ông đã nhìn nhận vai trò của Đảng, quần chúng và cách mạng ra sao?
Và quan trọng hơn, khi lựa chọn một học thuyết giải phóng con người, ông có nhìn thấy những nguy cơ có thể nảy sinh từ chính mô hình quyền lực mà học thuyết ấy đề xuất hay không?
Những câu hỏi đó chưa thể giải quyết trong hai chương đầu.
Chúng ta đã xác định được môi trường hình thành và bước đầu của sự lựa chọn chính trị. Nhưng để hiểu quá trình trưởng thành lý luận, cần tiếp tục đi đến một trung tâm đào tạo cách mạng quan trọng của phong trào cộng sản quốc tế: Moskva và Trường Đại học Phương Đông.
Một người có thể tìm thấy lý tưởng ở một đất nước khác, nhưng giá trị của lý tưởng ấy chỉ có thể được đánh giá bằng cách nó được vận dụng, những gì nó tạo ra và những gì nó không giải quyết được.
Đó là nguyên tắc xuyên suốt của cuộc đối thoại này.
Hoàng Phong Nhã
TÀI LIỆU THAM KHẢO VÀ ĐỊNH HƯỚNG KIỂM CHỨNG
A. Tư liệu về Trần Văn Giàu
- Trần Văn Giàu, Chặng đường qua, NXB Tổng hợp Thành phố Hồ Chí Minh, 1986. Cần đối chiếu ấn bản và các đoạn liên quan đến thời gian ở Pháp.
- Các bài hồi ức, tự thuật và tiểu sử của Trần Văn Giàu.
- Tiểu sử Trần Văn Giàu, Báo Nhân Dân, tháng 12-2010.
- Tư liệu giới thiệu Trần Văn Giàu của Trường Đại học Sư phạm Hà Nội.
- Tư liệu về Trần Văn Giàu của Bảo tàng Lịch sử Quốc gia.
B. Nghiên cứu học thuật
- Huỳnh Kim Khánh (1982), Vietnamese Communism, 1925–1945, Cornell University Press.
- Hue-Tam Ho Tai (1992), Radicalism and the Origins of the Vietnamese Revolution, University of California Press.
- David G. Marr (1971), Vietnamese Anti-colonialism, 1885–1925, University of California Press.
- David G. Marr (1981), Vietnamese Tradition on Trial, 1920–1945, University of California Press.
- Daniel Hémery (1975), Révolutionnaires et intellectuels au Viêt Nam: Le cas du groupe La Lutte (1933–1937), François Maspero.
C. Tư liệu lịch sử và tổ chức
- Đảng Cộng sản Pháp, các số báo L'Humanité trong giai đoạn 1928–1930.
- Tư liệu của Quốc tế Cộng sản về phong trào thuộc địa và Đông Dương.
- Archives Nationales d'Outre-Mer và các cơ quan lưu trữ Pháp: hồ sơ về sinh viên Đông Dương, hoạt động chính trị và các vụ bắt giữ, trục xuất tại Pháp.
- Hồ sơ an ninh Pháp liên quan đến cuộc biểu tình tháng 5-1930 tại Paris.
- Tư liệu về Trường Đại học Phương Đông ở Moskva và chương trình đào tạo cán bộ cách mạng trong giai đoạn 1930–1932.
Nguyên tắc học thuật: Danh mục trên gồm cả tài liệu tham khảo và nguồn cần tiếp tục khai thác. Chỉ đưa trích dẫn trực tiếp, số trang và ký hiệu hồ sơ vào bản chính thức sau khi đối chiếu văn bản gốc.


22:45
Hoàng Phong Nhã
Posted in:
0 nhận xét:
Đăng nhận xét