ĐỐI THOẠI HƯNG QUỐC VỚI MAO TRẠCH ĐÔNG
CHIẾN TRANH, QUYỀN LỰC, CHIẾN LƯỢC VÀ VẬN MỆNH QUỐC GIA
Khảo cứu lịch sử tư tưởng quân sự từ cổ đại đến chiến tranh công nghệ và trí tuệ nhân tạo
CHƯƠNG VII
MÂU THUẪN CHỦ YẾU
Nghệ thuật xác định cái quyết định — và giới hạn của người có quyền xác định nó
1. Một xã hội có nhiều vấn đề, nhưng không phải vấn đề nào cũng có vị trí ngang nhau
Một xã hội không bao giờ chỉ có một vấn đề. Trong cùng một thời điểm, một quốc gia có thể phải đối diện với tăng trưởng kinh tế chậm, giáo dục yếu, bất bình đẳng, tham nhũng, thiếu hạ tầng, xung đột lợi ích, sức ép bên ngoài, khủng hoảng niềm tin và nhiều khó khăn khác.
Những vấn đề ấy có thể liên quan với nhau, tác động qua lại và cùng tạo nên tình trạng chung của đất nước. Tuy nhiên, chúng không có mức độ ảnh hưởng như nhau. Có vấn đề chỉ gây ra hậu quả trong một lĩnh vực; có vấn đề lại tác động đến nhiều lĩnh vực khác. Có vấn đề là biểu hiện bên ngoài; có vấn đề nằm sâu trong cấu trúc và là nguyên nhân khiến nhiều khó khăn cùng tồn tại.
Vì vậy, quản trị quốc gia không chỉ đòi hỏi khả năng nhìn thấy nhiều vấn đề. Nó còn đòi hỏi năng lực xác định vấn đề nào cần được ưu tiên, vấn đề nào có thể xử lý sau, và vấn đề nào nếu không được giải quyết sẽ làm thay đổi toàn bộ cục diện.
Đây là điểm khiến khái niệm mâu thuẫn chủ yếu trong tư tưởng Mao Trạch Đông có giá trị nghiên cứu đặc biệt.
Nhưng từ đó cũng xuất hiện một câu hỏi quan trọng hơn: ai có quyền xác định đâu là mâu thuẫn chủ yếu?
Nếu chỉ một trung tâm quyền lực được quyền đưa ra câu trả lời và không phải giải trình, một khái niệm triết học có thể trở thành công cụ áp đặt chính sách. Ngược lại, nếu không có chủ thể nào đủ thẩm quyền xác định ưu tiên, quốc gia có thể rơi vào tình trạng phân tán, chậm quyết định và không biết tập trung nguồn lực vào đâu.
Vấn đề do đó không phải là có nên xác định mâu thuẫn chủ yếu hay không. Một quốc gia buộc phải lựa chọn ưu tiên. Vấn đề nằm ở phương pháp lựa chọn, căn cứ bằng chứng, phạm vi thẩm quyền, thời hạn áp dụng và cơ chế kiểm tra để biết nhận định ban đầu có còn đúng hay không.
Hưng Quốc tiếp nhận từ Mao nguyên tắc phải tìm ra cái giữ vai trò quyết định trong một hệ thống phức tạp, nhưng đặt thêm một yêu cầu: người xác định cái chủ yếu cũng phải chịu sự kiểm chứng.
2. Mao: Trong nhiều mâu thuẫn, phải tìm ra mâu thuẫn giữ vai trò chủ yếu
Trong tác phẩm Bàn về mâu thuẫn (On Contradiction, 1937), Mao dành một phần riêng để phân tích mâu thuẫn chủ yếu và phương diện chủ yếu của mâu thuẫn.
Theo cách nhìn biện chứng của Mao, một quá trình phát triển có thể bao gồm nhiều mâu thuẫn. Tuy nhiên, những mâu thuẫn ấy không giữ vị trí ngang nhau. Trong những điều kiện nhất định, một mâu thuẫn có thể trở thành mâu thuẫn chủ yếu, giữ vai trò chi phối hoặc tác động quyết định đến quá trình vận động của toàn bộ sự vật. Những mâu thuẫn còn lại vẫn tồn tại, nhưng tạm thời giữ vị trí thứ yếu.
Điểm đáng chú ý là vị trí chủ yếu không bất biến. Khi điều kiện thay đổi, quan hệ giữa các mâu thuẫn cũng thay đổi. Một mâu thuẫn từng giữ vai trò thứ yếu có thể trở thành chủ yếu; một mâu thuẫn từng chi phối toàn bộ quá trình có thể mất đi vị trí ấy.
Mao sử dụng những biến động trong lịch sử Trung Quốc để minh họa. Trong một giai đoạn, mâu thuẫn giữa Trung Quốc và chủ nghĩa đế quốc có thể trở thành mâu thuẫn chủ yếu, khiến những mâu thuẫn bên trong xã hội tạm thời lùi xuống. Nhưng khi tương quan và hoàn cảnh lịch sử thay đổi, vị trí của các mâu thuẫn cũng có thể thay đổi theo.
Điều này cho thấy Mao không xem thứ tự ưu tiên là một danh sách cố định cho mọi thời đại. Ông muốn người nghiên cứu phải đặt một sự vật vào hoàn cảnh cụ thể, xác định những quan hệ đang chi phối nó và nhận ra yếu tố nào giữ vai trò quyết định trong giai đoạn đang xét.
Một quốc gia trong chiến tranh có những ưu tiên khác một quốc gia trong hòa bình. Một đất nước vừa thoát khỏi chiến tranh phải chú trọng tái thiết, ổn định đời sống và khôi phục sản xuất. Khi những nhiệm vụ ấy đã được giải quyết ở mức độ nhất định, trọng tâm có thể chuyển sang giáo dục, năng suất, khoa học, thể chế và đổi mới.
Tương tự, một nền kinh tế đang khủng hoảng thanh khoản phải có ưu tiên khác một nền kinh tế đang đối diện với tình trạng năng suất thấp kéo dài. Một xã hội đang thiếu lương thực không thể đặt toàn bộ nguồn lực vào những mục tiêu dài hạn mà bỏ qua nhu cầu sinh tồn trước mắt.
Từ đó có thể rút ra một nhận định: cái chủ yếu không phải là cái quan trọng nhất trong mọi thời đại, mà là cái giữ vai trò quyết định trong một hoàn cảnh và một giai đoạn cụ thể.
Đây là đóng góp phương pháp luận đáng kể của Mao. Nó giúp tư duy chiến lược tránh hai sai lầm: xem mọi vấn đề như nhau và áp dụng một thứ tự ưu tiên cứng nhắc cho những hoàn cảnh đã thay đổi.
3. Không nên nhầm mâu thuẫn chủ yếu với phương diện chủ yếu của mâu thuẫn
Để hiểu đúng Mao, cần phân biệt hai khái niệm có liên quan nhưng không đồng nhất.
Mâu thuẫn chủ yếu là mâu thuẫn giữ vai trò chi phối trong một quá trình có nhiều mâu thuẫn.
Trong khi đó, phương diện chủ yếu của một mâu thuẫn là phía đang giữ vai trò chi phối trong chính mối quan hệ đối lập ấy.
Chẳng hạn, trong một mâu thuẫn giữa hai lực lượng, cần phân biệt câu hỏi: mâu thuẫn nào đang quyết định toàn bộ cục diện, với câu hỏi: trong mâu thuẫn cụ thể đó, phía nào đang giữ ưu thế.
Hai câu hỏi này không thể thay thế cho nhau.
Mao cho rằng vị trí chủ yếu và thứ yếu đều có thể thay đổi khi điều kiện vận động thay đổi. Một phía đang chiếm ưu thế không có nghĩa sẽ giữ ưu thế mãi mãi. Tương quan lực lượng, điều kiện kinh tế, tổ chức, công nghệ và môi trường bên ngoài đều có thể làm thay đổi quan hệ ấy.
Đây là một cách nhìn có giá trị đối với nghiên cứu chiến lược hiện đại.
Một doanh nghiệp đang dẫn đầu thị trường có thể mất vị trí nếu không đổi mới. Một quốc gia có lợi thế dân số trẻ có thể biến lợi thế ấy thành gánh nặng nếu giáo dục và năng suất không theo kịp. Một nền kinh tế tăng trưởng nhanh có thể mất động lực nếu thể chế không tạo được môi trường cạnh tranh và sáng tạo.
Do đó, không chỉ cần hỏi ai đang mạnh hơn, mà còn phải hỏi điều kiện nào đang tạo ra ưu thế ấy, xu hướng thay đổi ra sao và yếu tố nào có thể làm đảo chiều tương quan.
Đây là điểm cần giữ lại khi vận dụng tư tưởng Mao: tư duy chiến lược phải nhìn thấy sự chuyển động, không được nhầm một trạng thái tạm thời với một quy luật vĩnh viễn.
4. Cái chủ yếu không tự nói lên chính nó
Đến đây, Hưng Quốc muốn đặt thêm một vấn đề mà mọi hệ thống quyền lực đều phải đối diện.
Một vấn đề không tự mang theo nhãn hiệu cho biết nó là mâu thuẫn chủ yếu. Con người phải nhận diện và đưa ra kết luận. Mà nhận diện luôn bao gồm lựa chọn.
Người nghiên cứu chọn dữ liệu nào để xem xét, chọn nhóm người nào để khảo sát, chọn khoảng thời gian nào để đánh giá, chọn nguyên nhân nào được coi là quan trọng và chọn hậu quả nào cần được ưu tiên.
Những lựa chọn ấy không chỉ mang tính kỹ thuật. Chúng còn liên quan đến cách nhìn, lợi ích, kinh nghiệm và vị trí của người đưa ra nhận định.
Một chính phủ có thể cho rằng vấn đề lớn nhất của quốc gia là tăng trưởng kinh tế. Một nhóm chuyên gia có thể nhận định điểm nghẽn căn bản nằm ở chất lượng giáo dục. Doanh nghiệp có thể cho rằng chi phí vốn và thủ tục hành chính mới là trở ngại chính. Người lao động có thể nhìn thấy vấn đề ở tiền lương, an sinh và điều kiện làm việc. Người dân ở một vùng nông thôn có thể quan tâm trước hết đến đất đai, sinh kế, nước sạch và khả năng tiếp cận dịch vụ công.
Không phải mọi nhận định đều đúng như nhau. Một nhận định có thể thiếu dữ liệu, bị giới hạn bởi kinh nghiệm cá nhân hoặc chịu ảnh hưởng của lợi ích riêng. Nhưng cũng không thể mặc nhiên cho rằng nhận định của trung tâm quyền lực luôn đúng chỉ vì nó được đưa ra từ trung tâm quyền lực.
Ở đây, câu hỏi triết học chuyển thành câu hỏi về quyền lực: ai có quyền xác định điều gì là quan trọng đối với toàn xã hội?
Một nhà nước cần có năng lực lựa chọn. Nhưng nếu người có quyền lựa chọn cũng độc quyền kiểm soát dữ liệu, diễn giải dữ liệu và quyết định tiếng nói nào được phép xuất hiện, thì nguy cơ sai lầm sẽ tăng lên.
Bởi vì người quyết định có thể chỉ nhìn thấy những gì bộ máy báo cáo; bộ máy có thể chỉ báo cáo những gì cấp trên muốn nghe; và cuối cùng, chính sách có thể được xây dựng trên một bức tranh không đầy đủ về thực tế.
Cái chủ yếu cần được xác định bằng năng lực nhận thức, chứ không thể được xác lập chỉ bằng địa vị quyền lực.
5. Xác định đúng ưu tiên là một năng lực chiến lược
Không nên vì những rủi ro trên mà phủ nhận giá trị của phương pháp xác định mâu thuẫn chủ yếu.
Trong quản trị, không biết lựa chọn ưu tiên cũng là một sai lầm nghiêm trọng.
Ngân sách quốc gia có giới hạn. Nhân lực có giới hạn. Thời gian có giới hạn. Khả năng tập trung của bộ máy và sự chú ý của xã hội cũng có giới hạn. Không một chính phủ nào có thể giải quyết mọi vấn đề cùng một lúc với mức độ đầu tư như nhau.
Một chính quyền có thể nhìn thấy hàng trăm vấn đề nhưng chỉ có khả năng tập trung nguồn lực vào một số nhiệm vụ trọng tâm. Một doanh nghiệp có thể nhận ra nhiều điểm yếu nhưng phải chọn những điểm có tác động lớn nhất đến khả năng tồn tại và phát triển. Một gia đình cũng phải sắp xếp thứ tự ưu tiên khi nguồn lực không đủ đáp ứng mọi nhu cầu.
Nếu mọi vấn đề đều được tuyên bố là quan trọng nhất, thì trên thực tế không có vấn đề nào được ưu tiên đúng nghĩa.
Đây là căn bệnh của một hệ thống thiếu khả năng lựa chọn: việc gì cũng đưa vào chương trình hành động, mục tiêu nào cũng được tuyên bố cấp bách, nhưng nguồn lực bị chia nhỏ và trách nhiệm không rõ ràng.
Tư tưởng Mao nhắc người lãnh đạo phải nhìn toàn bộ trường mâu thuẫn, đồng thời xác định yếu tố đang giữ vai trò quyết định. Giá trị của phương pháp này không nằm ở việc đơn giản hóa xã hội thành một vấn đề duy nhất, mà ở khả năng tìm ra mối quan hệ có sức chi phối lớn nhất trong một hoàn cảnh cụ thể.
Tuy nhiên, xác định ưu tiên chỉ là bước đầu. Một nhận định đúng về vấn đề trọng tâm chưa bảo đảm rằng giải pháp đưa ra cũng đúng. Cần phân biệt giữa xác định đúng vấn đề và lựa chọn đúng phương pháp xử lý vấn đề.
Một quốc gia có thể nhận ra năng suất thấp là điểm nghẽn lớn, nhưng vẫn có thể thất bại nếu chỉ tìm cách tăng giờ làm, trong khi nguyên nhân thực sự nằm ở công nghệ, quản trị, kỹ năng lao động hoặc môi trường cạnh tranh.
Nói cách khác, xác định đúng mâu thuẫn chủ yếu là điều kiện cần của chiến lược, không phải điều kiện đủ của thành công.
6. Khi cái chủ yếu bị biến thành cái duy nhất
Đây là một trong những nguy cơ lớn nhất khi một khái niệm chiến lược đi vào thực tiễn quyền lực.
Mâu thuẫn chủ yếu và vấn đề duy nhất không phải là một.
Mao phân tích một quá trình có nhiều mâu thuẫn, trong đó một mâu thuẫn giữ vị trí chủ yếu ở một thời điểm nhất định. Những mâu thuẫn khác vẫn tồn tại và có thể thay đổi vị trí khi hoàn cảnh thay đổi.
Nhưng trong thực tiễn, một hệ thống có thể diễn giải sự ưu tiên thành sự độc quyền chú ý. Vấn đề được xác định là chủ yếu dần trở thành vấn đề duy nhất được phép quan tâm. Những vấn đề khác bị xem là thứ yếu; thứ yếu dần bị hiểu thành không đáng kể; và cuối cùng, việc đặt câu hỏi về những vấn đề ấy có thể bị coi là đi chệch khỏi nhiệm vụ trung tâm.
Đây là sự biến dạng nguy hiểm của phương pháp.
Một vấn đề thứ yếu hôm nay có thể trở thành vấn đề chủ yếu ngày mai. Nếu hệ thống không có khả năng nhận diện sự chuyển đổi ấy, nó có thể tiếp tục sử dụng một thứ tự ưu tiên đã lỗi thời.
Nguy hiểm hơn, nếu việc đặt lại câu hỏi về ưu tiên bị xem là thách thức quyền lực, thì bộ máy sẽ có xu hướng bảo vệ nhận định cũ thay vì kiểm tra thực tế mới.
Khi đó, một lý thuyết thừa nhận sự biến đổi lại có thể bị vận dụng thành một cơ chế bảo vệ sự bất biến.
Điểm cần phân biệt ở đây là giữa tập trung chiến lược và độc quyền diễn giải.
Tập trung chiến lược giúp quốc gia sử dụng nguồn lực có hiệu quả. Độc quyền diễn giải khiến một chủ thể có thể quyết định vấn đề nào được coi là quan trọng, dữ liệu nào được xem là hợp lệ và tiếng nói nào bị loại khỏi quá trình đánh giá.
Một nhà nước có năng lực phải biết tập trung. Nhưng một nhà nước trưởng thành còn phải biết mở lại vấn đề khi những điều kiện ban đầu đã thay đổi.
7. Mâu thuẫn chủ yếu phải được xem là một giả thuyết chiến lược có thể kiểm chứng
Hưng Quốc đề nghị phát triển khái niệm này theo hướng quản trị hiện đại.
Khi một chính phủ xác định một vấn đề là mâu thuẫn chủ yếu, nhận định ấy nên được xem là một giả thuyết chiến lược. Nó có thể đúng, có thể sai, và phải được kiểm nghiệm bằng kết quả thực tế.
Chẳng hạn, chính phủ nhận định năng suất thấp là điểm nghẽn lớn nhất của nền kinh tế. Nhận định ấy cần được làm rõ bằng dữ liệu về năng suất lao động, chất lượng vốn, trình độ công nghệ, kỹ năng nhân lực, hiệu quả quản trị và năng lực cạnh tranh.
Nếu nhận định đúng, những chính sách tập trung giải quyết điểm nghẽn phải tạo ra những chuyển biến có thể quan sát và đo lường. Nếu kết quả không xuất hiện, hoặc dữ liệu mới cho thấy nguyên nhân nằm ở nơi khác, chính phủ phải xem xét lại nhận định ban đầu.
Điều đó không có nghĩa cứ một chính sách chưa tạo ra kết quả ngay lập tức là phải từ bỏ. Chính sách công có độ trễ, chịu tác động của nhiều yếu tố và có thể cần thời gian để phát huy hiệu quả. Nhưng độ trễ không thể trở thành lý do để một chính sách được miễn kiểm tra vô thời hạn.
Một giả thuyết chiến lược cần có mục tiêu, chỉ số đánh giá, thời hạn xem xét và điều kiện điều chỉnh. Cơ quan đưa ra nhận định phải công khai căn cứ của mình ở mức phù hợp, giải thích kết quả và chịu trách nhiệm khi những giả định quan trọng không còn đúng.
Một hệ thống trưởng thành phải có khả năng thừa nhận: chúng ta đã xác định sai, hoặc vấn đề từng giữ vai trò chủ yếu nay không còn như trước.
Thừa nhận sai không phải là sự suy yếu của nhà nước. Ngược lại, đó là biểu hiện của năng lực học hỏi và tự sửa chữa.
Điều đáng lo không phải là một chính phủ có thể sai trong nhận định ban đầu. Không có hệ thống nào bảo đảm mọi dự báo đều chính xác. Điều đáng lo là một chính phủ không có cơ chế phát hiện sai lầm, hoặc biết sai nhưng không thể sửa vì việc sửa sai đe dọa vị thế của những người đã đưa ra quyết định.
Ở đây, Chương VII nối trực tiếp với Chương V về thực tiễn và nhận thức: nếu thực tiễn có vai trò kiểm nghiệm nhận thức, thì việc xác định mâu thuẫn chủ yếu cũng phải chịu sự kiểm nghiệm ấy.
8. Ai có quyền xác định mâu thuẫn chủ yếu?
Đây là câu hỏi trung tâm của chương.
Trong một tổ chức nhỏ, người lãnh đạo có thể xác định ưu tiên và chịu trách nhiệm về lựa chọn của mình. Trong tình huống khẩn cấp, một chính phủ cũng có thể cần quyết định nhanh, không thể chờ một quá trình tham vấn kéo dài.
Nhưng quốc gia không phải là một tổ chức đơn giản. Nó bao gồm nhiều nhóm xã hội, nhiều địa phương, nhiều lợi ích và nhiều lĩnh vực có quan hệ phụ thuộc lẫn nhau. Không một cá nhân hay một cơ quan nào có thể tự mình nắm giữ toàn bộ tri thức cần thiết để nhận diện mọi vấn đề.
Vì vậy, xác định ưu tiên quốc gia cần dựa trên một hệ thống nhận biết đa chiều.
Nhà nước có dữ liệu hành chính, thống kê và năng lực điều phối. Các trường đại học, viện nghiên cứu và chuyên gia có khả năng phân tích độc lập. Doanh nghiệp hiểu những điểm nghẽn trong sản xuất và thị trường. Người lao động hiểu điều kiện làm việc và những thay đổi trực tiếp trong đời sống. Chính quyền địa phương nhận biết những vấn đề mà số liệu vĩ mô có thể không phản ánh đầy đủ. Báo chí, tổ chức xã hội và công dân có thể phát hiện những bất cập mà bộ máy chưa nhìn thấy hoặc chưa muốn nhìn thấy.
Mỗi nguồn thông tin đều có giới hạn. Dữ liệu nhà nước có thể thiếu hoặc chậm. Nghiên cứu độc lập có thể bị giới hạn về phạm vi. Doanh nghiệp có thể nhìn vấn đề từ lợi ích kinh doanh. Truyền thông có thể khuếch đại những sự kiện gây chú ý. Ý kiến cá nhân có thể thiếu tính đại diện.
Nhưng chính sự đa dạng của các nguồn thông tin giúp xã hội có khả năng đối chiếu và phát hiện sai lệch.
Điều cần xây dựng không phải là một cơ quan duy nhất có quyền tuyên bố vấn đề nào là chủ yếu, mà là một quy trình trong đó các cơ quan có thẩm quyền quyết định phải tiếp nhận những nguồn thông tin khác nhau, giải trình căn cứ lựa chọn và chịu sự giám sát phù hợp.
Quốc hội có thể xem xét các ưu tiên chiến lược thông qua ngân sách, luật pháp và giám sát chính sách. Chính phủ có trách nhiệm tổ chức thực hiện. Cơ quan thống kê và nghiên cứu phải bảo đảm chất lượng dữ liệu. Báo chí và xã hội có quyền nêu những vấn đề bị bỏ sót. Tòa án giải quyết các tranh chấp thuộc thẩm quyền, bảo vệ quyền và kiểm soát tính hợp pháp của hành vi công quyền.
Không một thiết chế nào thay thế được toàn bộ những thiết chế còn lại.
Hưng Quốc đặt ra một nguyên tắc: quyền quyết định phải đi cùng nghĩa vụ giải trình; quyền ưu tiên phải đi cùng trách nhiệm kiểm tra; và quyền lực nhà nước không được độc quyền xác định toàn bộ thực tại xã hội.
9. Những tiêu chí giúp nhận diện vấn đề có khả năng giữ vai trò chủ yếu
Không có một công thức toán học có thể tự động xác định mâu thuẫn chủ yếu của mọi quốc gia. Tuy nhiên, có thể xây dựng một bộ câu hỏi để việc lựa chọn ưu tiên có căn cứ và hạn chế tính tùy tiện.
Trước hết, cần xem xét mức độ lan tỏa của vấn đề. Một vấn đề có tác động đến nhiều lĩnh vực thường có ý nghĩa chiến lược lớn hơn một vấn đề chỉ giới hạn trong một phạm vi hẹp.
Tiếp theo, phải phân biệt nguyên nhân với triệu chứng. Một hiện tượng có thể rất dễ nhận thấy nhưng chỉ là biểu hiện của một vấn đề sâu hơn. Nếu chỉ xử lý triệu chứng mà không chạm đến nguyên nhân, chính sách có thể tạo ra kết quả ngắn hạn nhưng không giải quyết được khó khăn căn bản.
Thứ ba là chi phí của việc không hành động. Có vấn đề nếu chậm xử lý sẽ làm thiệt hại tăng nhanh, tạo ra những hậu quả khó đảo ngược hoặc khiến nhiều vấn đề khác trở nên nghiêm trọng hơn.
Thứ tư là khả năng mở khóa. Nếu giải quyết một vấn đề có thể tạo điều kiện để tháo gỡ nhiều điểm nghẽn khác, nó có thể có giá trị ưu tiên cao.
Cuối cùng, và có lẽ quan trọng nhất, là chất lượng bằng chứng. Một vấn đề được nhắc đến nhiều chưa chắc là vấn đề có tác động lớn nhất. Một sự kiện gây tiếng vang trên truyền thông chưa chắc phản ánh đúng mức độ nghiêm trọng của một xu hướng dài hạn. Một vấn đề được bộ máy nhấn mạnh cũng chưa chắc là vấn đề mà người dân chịu ảnh hưởng nặng nề nhất.
Cần phân biệt độ ồn của một vấn đề với mức độ nghiêm trọng thực tế của nó.
Trong thời đại truyền thông và mạng xã hội, sự phân biệt này càng quan trọng. Một sự kiện có thể thu hút sự chú ý rất lớn nhưng nhanh chóng qua đi. Ngược lại, một vấn đề ít được chú ý như chất lượng giáo dục, suy giảm lòng tin, ô nhiễm tích tụ hay sự xuống cấp của năng lực thể chế có thể âm thầm tạo ra những hậu quả lâu dài.
Do đó, việc xác định ưu tiên không thể chỉ dựa vào mức độ xuất hiện của một vấn đề trên truyền thông, cũng không thể chỉ dựa vào báo cáo của bộ máy. Nó phải kết hợp dữ liệu định lượng, nghiên cứu định tính, kinh nghiệm thực tế và khả năng kiểm chứng độc lập.
10. Phản đề: Nếu mọi ưu tiên đều phải tranh luận, ai sẽ quyết định?
Một phản biện có cơ sở có thể được đặt ra: nếu việc xác định mâu thuẫn chủ yếu phải qua nhiều nguồn thông tin, nhiều nhóm phản biện và nhiều vòng kiểm tra, liệu quốc gia có rơi vào tình trạng chậm quyết định?
Khủng hoảng cần hành động. Chiến tranh cần chỉ huy. Thiên tai cần phản ứng nhanh. Dịch bệnh cần phối hợp. Suy thoái kinh tế cần chính sách kịp thời. Không thể biến phản biện thành lý do để trì hoãn mọi quyết định.
Hưng Quốc không chủ trương thay thế năng lực quyết định bằng những cuộc tranh luận không có điểm kết thúc.
Một nhà nước mạnh phải có khả năng hành động. Nhưng quyết định nhanh không đồng nghĩa với quyết định không thể kiểm tra.
Cần phân biệt hai giai đoạn: quyết định trong tình huống khẩn cấp và đánh giá sau khi tình huống đã được kiểm soát. Trong trường hợp khẩn cấp, thẩm quyền có thể được tập trung trong giới hạn pháp luật và thời gian cần thiết. Nhưng những quyết định ấy phải có căn cứ, có phạm vi rõ ràng, có cơ chế giám sát và phải được xem xét lại khi điều kiện thay đổi.
Một chính sách lớn cũng có thể được triển khai theo từng giai đoạn. Chính phủ không nhất thiết phải chờ mọi tranh luận kết thúc mới hành động. Nhưng phải xác định trước những kết quả cần đạt, những rủi ro cần theo dõi và điều kiện khiến chính sách phải được điều chỉnh.
Vì vậy, tốc độ và phản biện không nhất thiết đối lập. Một hệ thống có năng lực có thể vận hành theo chu trình:
Quyết định → thực hiện → đo lường → phản biện → kiểm chứng → điều chỉnh.
Điều quan trọng là phản biện phải có con đường tác động trở lại chính sách, chứ không chỉ tồn tại như một hoạt động hình thức.
11. Sai lầm nguy hiểm nhất là không thể sửa sai
Một chính phủ có thể xác định sai ưu tiên. Một cơ quan nghiên cứu có thể đưa ra dự báo không chính xác. Một nhà lãnh đạo có thể đánh giá chưa đầy đủ về một tình huống. Những sai lầm ấy không thể hoàn toàn loại bỏ khỏi đời sống chính trị.
Nhưng có một khác biệt căn bản giữa một hệ thống biết sửa sai và một hệ thống phải bảo vệ sai lầm của mình.
Trong hệ thống thứ nhất, khi kết quả không phù hợp với dự báo, người ta xem xét lại dữ liệu, phương pháp và giả định ban đầu. Những người đưa ra cảnh báo được lắng nghe. Chính sách có thể được điều chỉnh, thậm chí thay thế.
Trong hệ thống thứ hai, quyết định ban đầu có thể trở thành điều phải bảo vệ bằng mọi giá. Dữ liệu được lựa chọn để chứng minh rằng chính sách vẫn đúng. Người đưa tin xấu bị xem là gây khó khăn. Phản biện bị hiểu thành chống đối. Những dấu hiệu cảnh báo bị đẩy xuống vị trí thứ yếu.
Khi ấy, sai lầm không còn là vấn đề nhận thức đơn thuần. Nó trở thành vấn đề thể chế.
Một nhận định sai nếu được phát hiện sớm có thể chỉ gây ra thiệt hại giới hạn. Nhưng nếu cả bộ máy phải bảo vệ nhận định ấy, sai lầm có thể kéo dài, lan rộng và tạo thành khủng hoảng.
Do đó, câu hỏi quan trọng không chỉ là: ai có khả năng xác định đúng mâu thuẫn chủ yếu?
Câu hỏi sâu hơn là: một quốc gia có năng lực phát hiện và sửa chữa khi mình đã xác định sai hay không?
Đây là thước đo quan trọng của năng lực tự điều chỉnh quốc gia.
12. Từ xác định cái chủ yếu đến kiểm tra cái chủ yếu
Mao cung cấp một nguyên tắc phương pháp luận: trong một quá trình phức tạp, phải nhận diện mâu thuẫn đang giữ vai trò chủ yếu.
Hưng Quốc tiếp nhận nguyên tắc ấy và bổ sung một yêu cầu về thể chế: sau khi xác định cái chủ yếu, phải có cơ chế kiểm tra xem nhận định đó còn đúng hay không.
Sự khác biệt nằm ở chỗ một hệ thống không chỉ cần quyền quyết định mà còn cần năng lực tự sửa.
Có thể hình dung hai chu trình quản trị.
Chu trình thứ nhất: xác định vấn đề → ban hành quyết định → tổ chức thực hiện → bảo vệ quyết định.
Chu trình thứ hai: xác định vấn đề → công bố căn cứ → hành động → đo lường kết quả → tiếp nhận phản biện → kiểm chứng → điều chỉnh.
Chu trình thứ nhất có thể tạo ra sự thống nhất trong ngắn hạn, nhưng dễ khiến hệ thống khép kín nếu thiếu cơ chế kiểm tra độc lập. Chu trình thứ hai không bảo đảm mọi quyết định đều đúng, nhưng tạo điều kiện để sai lầm được phát hiện và sửa chữa.
Một quốc gia không thể vận hành chỉ bằng những quyết định đúng ngay từ đầu. Nó còn phải có khả năng học hỏi từ những quyết định chưa đúng.
Đây là điểm Hưng Quốc muốn nhấn mạnh: năng lực tự sửa không phải phần phụ của năng lực lãnh đạo. Nó là một bộ phận cấu thành của Quốc Lực.
13. Quy luật Hưng Quốc: Không có ưu tiên chiến lược nào được miễn kiểm chứng
Từ việc phân tích mâu thuẫn chủ yếu, có thể rút ra một quy luật cho Hưng Quốc:
Không có ưu tiên chiến lược nào được coi là vĩnh viễn; mọi ưu tiên đều phải chịu sự kiểm chứng của thực tiễn và sự giám sát của xã hội.
Một chính sách lớn cần trả lời ít nhất bốn câu hỏi.
Thứ nhất, nhà nước xác định vấn đề chủ yếu là gì?
Thứ hai, bằng chứng nào cho thấy vấn đề ấy đang giữ vai trò quyết định?
Thứ ba, nếu nhận định đúng, những kết quả cụ thể nào phải xuất hiện sau khi thực hiện chính sách?
Thứ tư, nếu kết quả không xuất hiện hoặc hoàn cảnh thay đổi, khi nào và bằng cách nào nhận định ban đầu sẽ được xem xét lại?
Bốn câu hỏi này không làm cho quản trị trở nên phức tạp một cách không cần thiết. Ngược lại, chúng tạo ra kỷ luật trong việc lựa chọn và sử dụng quyền lực.
Một chính phủ có thể ưu tiên tăng trưởng, nhưng phải giải thích tăng trưởng bằng cách nào và lợi ích được phân phối ra sao. Có thể ưu tiên công nghiệp hóa, nhưng phải đánh giá chi phí môi trường và chất lượng việc làm. Có thể ưu tiên an ninh, nhưng phải xác định giới hạn của các biện pháp được sử dụng và cơ chế bảo vệ quyền con người.
Ưu tiên chiến lược không phải giấy phép để bỏ qua những giá trị khác. Một vấn đề được xác định là chủ yếu không có nghĩa những quyền căn bản của con người có thể bị xem nhẹ vô thời hạn.
Đây là một giới hạn quan trọng mà Hưng Quốc đặt ra đối với tư duy tập trung nguồn lực: hiệu quả phải đi cùng trách nhiệm, và quyết định chiến lược phải nằm trong khuôn khổ hiến pháp, pháp luật và phẩm giá con người.
14. Câu hỏi tiếp theo: Ai giúp nhà nước nhận ra cái chủ yếu?
Đến đây, chúng ta trở lại một vấn đề mà Mao đặc biệt quan tâm: người lãnh đạo lấy thông tin từ đâu để nhận diện tình hình xã hội?
Nếu chính quyền chỉ nhìn xã hội từ trên xuống, liệu họ có nhìn thấy đầy đủ đời sống của những người ở bên dưới? Nếu người dân chỉ được xem là đối tượng thực hiện chính sách, liệu nhà nước có nhận được đầy đủ thông tin từ chính những người chịu tác động của chính sách?
Mao đã cố gắng giải quyết vấn đề này bằng Đường lối quần chúng (Mass Line). Theo phương pháp được ông trình bày, kinh nghiệm và ý kiến của quần chúng được tập hợp, khái quát thành đường lối, sau đó đưa trở lại quần chúng để tổ chức thực hiện và kiểm nghiệm.
Đây là một vấn đề cần được nghiên cứu nghiêm túc. Không thể chỉ xem Đường lối quần chúng như một khẩu hiệu tuyên truyền, cũng không nên mặc nhiên coi nó là sự tham gia đầy đủ của nhân dân vào quyền lực chính trị.
Cần phân biệt hai việc: nghe người dân để thu thập thông tin và trao cho người dân năng lực tham gia vào quá trình xác định vấn đề, thảo luận chính sách và kiểm tra người có quyền quyết định.
Một nhà nước có thể lắng nghe rất nhiều ý kiến nhưng vẫn giữ độc quyền lựa chọn ý kiến nào được chấp nhận. Trong trường hợp ấy, người dân cung cấp thông tin, còn quyền quyết định vẫn nằm hoàn toàn trong tay bộ máy.
Điều Hưng Quốc muốn đặt ra không chỉ là làm sao để nhà nước nghe được tiếng nói của nhân dân, mà còn là làm sao để tiếng nói ấy có vị trí thực chất trong quá trình hình thành chính sách.
Nếu mâu thuẫn chủ yếu được xác định bằng một hệ thống thông tin khép kín, khả năng nhận diện sai lầm sẽ rất lớn. Nếu người dân có quyền nêu vấn đề, tiếp cận thông tin, tham gia thảo luận, tổ chức lợi ích hợp pháp và giám sát chính sách, khả năng phát hiện những điểm nghẽn bị bỏ sót sẽ cao hơn.
Đây là ranh giới giữa nghe dân và trao năng lực cho dân.
Kết luận: Quốc gia mạnh phải biết lựa chọn và biết đặt lại lựa chọn
Mao đưa ra một bài học có giá trị: một xã hội phức tạp không thể được quản trị bằng cách xem mọi vấn đề như nhau. Phải nhìn thấy toàn bộ hệ thống mâu thuẫn, đồng thời xác định vấn đề nào đang giữ vai trò quyết định trong hoàn cảnh cụ thể.
Ông cũng chỉ ra rằng vị trí chủ yếu và thứ yếu không bất biến. Khi điều kiện thay đổi, tương quan giữa các mâu thuẫn có thể thay đổi theo.
Hưng Quốc tiếp nhận tư duy ấy nhưng đặt thêm một yêu cầu về nhận thức và thể chế: cái chủ yếu không phải chân lý vĩnh viễn được tuyên bố từ trên xuống. Nó là một nhận định có điều kiện, cần dựa trên bằng chứng, được kiểm nghiệm bằng kết quả và có thể thay đổi khi thực tiễn chứng minh rằng nhận định ban đầu không còn phù hợp.
Người có quyền xác định ưu tiên cũng phải chịu trách nhiệm giải trình. Cơ quan quyết định phải tiếp nhận thông tin từ nhiều nguồn. Xã hội phải có không gian phản biện. Và hệ thống chính trị phải có khả năng sửa chữa những quyết định sai mà không biến việc thừa nhận sai lầm thành một cuộc khủng hoảng quyền lực.
Một quốc gia yếu có thể không biết mình cần ưu tiên điều gì. Một quốc gia có quyền lực tập trung nhưng thiếu cơ chế kiểm chứng có thể kiên trì với một ưu tiên sai. Một quốc gia trưởng thành phải làm được cả hai việc: lựa chọn đúng những vấn đề có tính quyết định và biết đặt lại lựa chọn khi hoàn cảnh thay đổi.
Từ đó, có thể rút ra một mệnh đề Hưng Quốc:
Năng lực chiến lược của quốc gia không chỉ nằm ở khả năng xác định cái quyết định, mà còn nằm ở khả năng kiểm tra, điều chỉnh và thay thế nhận định của chính mình.
Nhưng để làm được điều ấy, nhà nước cần một nguồn thông tin không thể thiếu: đời sống thực tế và tiếng nói của nhân dân.
Vấn đề tiếp theo vì thế không còn chỉ là ai xác định mâu thuẫn chủ yếu, mà là thông tin từ quần chúng đi vào quá trình nhận thức và quyết định của nhà nước bằng con đường nào.
Nghe dân để hiểu dân, hay nghe dân để người dân thực sự tham gia vào việc xác định tương lai của mình?
Đó là câu hỏi mở ra chương tiếp theo.
TÀI LIỆU THAM KHẢO
I. Tác phẩm của Mao Trạch Đông
- Mao Zedong, “On Contradiction” (1937), trong Selected Works of Mao Tse-tung, Vol. I, Foreign Languages Press, Beijing, 1965.
- Mao Zedong, “On Practice” (1937), trong Selected Works of Mao Tse-tung, Vol. I, Foreign Languages Press, Beijing, 1965.
- Mao Zedong, “Some Questions Concerning Methods of Leadership” (1943), trong Selected Works of Mao Tse-tung, Vol. III, Foreign Languages Press, Beijing, 1965.
II. Công trình nghiên cứu và tham khảo
- Nick Knight, Rethinking Mao: Explorations in Mao Zedong’s Thought, Lexington Books, 2007.
- Ralf Dahrendorf, Class and Class Conflict in Industrial Society, Stanford University Press, 1959.
- Lewis A. Coser, The Functions of Social Conflict, Free Press, 1956.
- Douglass C. North, Institutions, Institutional Change and Economic Performance, Cambridge University Press, 1990.
- Karl Popper, The Open Society and Its Enemies, Routledge, 1945.
Lưu ý học thuật: Bàn về mâu thuẫn thường được ghi niên đại tháng 8 năm 1937. Tuy nhiên, lịch sử hình thành, chỉnh sửa và xuất bản văn bản này là vấn đề cần được trình bày thận trọng khi nghiên cứu sâu về văn bản học Mao. Không nên đồng nhất ngày tháng ghi dưới văn bản trong các tuyển tập với kết luận rằng bản văn hiện hành hoàn toàn trùng khớp với bản thảo ban đầu. Việc xác định chính xác quá trình biên tập cần đối chiếu các nghiên cứu chuyên biệt về văn bản và lịch sử tư tưởng Mao.


04:00
Hoàng Phong Nhã
Posted in:
0 nhận xét:
Đăng nhận xét