Chủ Nhật, 15 tháng 11, 2026

CHƯƠNG 11 B - ĐỐI THOẠI VỚI HỒ CHÍ MINH

 

ĐỐI THOẠI HƯNG QUỐC VỚI HỒ CHÍ MINH

Nguyễn Ái Quốc – Hồ Chí Minh giữa giải phóng dân tộc, cách mạng và kiến quốc

Hoàng Phong Nhã

CHƯƠNG 11 B

ĐẶC QUYỀN QUYỀN LỰC VÀ TRÁCH NHIỆM NGƯỜI ĐỨNG ĐẦU

Khi người có quyền lực cao nhất lại có khả năng quyết định giới hạn quyền lực của chính mình

Có một nghịch lý trong tổ chức quyền lực nhà nước: người được trao quyền lực càng cao thì khả năng gây ảnh hưởng đến vận mệnh quốc gia càng lớn, nhưng nếu thiếu cơ chế kiểm soát, người ấy cũng có thể càng khó bị buộc phải chịu trách nhiệm.

Không thể mặc nhiên cho rằng người đang nắm giữ quyền lực cao nhất sẽ tự nguyện từ bỏ những đặc quyền đang bảo vệ vị trí của mình. Cũng không thể kỳ vọng người có quyền lực tự đặt ra những giới hạn bất lợi cho chính quyền lực mà họ đang nắm giữ.

Đây không phải vấn đề đạo đức của một cá nhân riêng biệt. Đây là vấn đề thuộc về bản chất vận hành của quyền lực.

Quyền lực có xu hướng bảo vệ chính nó. Khi quyền lực không bị kiểm soát, những người được hưởng lợi từ cấu trúc ấy có thể có động cơ duy trì nó, mở rộng nó và hạn chế những cơ chế có khả năng chất vấn họ.

Vì vậy, một nền pháp quyền không thể được xây dựng trên sự tự nguyện của người cầm quyền. Nó phải được xây dựng bằng những thiết chế mà ngay cả người đứng đầu cũng không thể tùy tiện vô hiệu hóa.

1. Người đứng đầu không đứng ngoài trách nhiệm

Trong một nhà nước pháp quyền, không ai được miễn trách nhiệm chỉ vì đang nắm giữ chức vụ cao nhất.

Người đứng đầu có thể được trao quyền quyết định những vấn đề trọng đại, nhưng quyền quyết định phải đi kèm trách nhiệm tương ứng.

Nếu một quyết định gây thiệt hại nghiêm trọng cho quốc gia, cần xem xét người đưa ra quyết định, người tham mưu, người phê chuẩn, người tổ chức thực hiện và người biết sai phạm nhưng cố tình che giấu.

Không thể lấy danh nghĩa tập thể để xóa bỏ trách nhiệm cá nhân.

Không thể lấy danh nghĩa tổ chức để biến sai lầm của người quyết định thành trách nhiệm vô danh.

Càng không thể lấy lý do phục vụ lợi ích quốc gia để miễn trừ việc xem xét những quyết định đã gây tổn hại cho chính quốc gia.

Tuy nhiên, cũng phải phân biệt một chính sách thất bại với hành vi phạm tội. Người đứng đầu không đương nhiên phạm tội chỉ vì một quyết định không đạt kết quả mong muốn. Trách nhiệm pháp lý phải được xác định dựa trên hành vi, thẩm quyền, lỗi, chứng cứ, hậu quả và quy định pháp luật áp dụng.

Nhưng ngay cả khi không có tội phạm, trách nhiệm chính trị vẫn có thể phát sinh.

Một người lãnh đạo có thể không tham nhũng, không tư lợi, nhưng vẫn phải chịu trách nhiệm chính trị nếu quyết định của mình gây hậu quả nghiêm trọng, nếu đã được cảnh báo mà vẫn bất chấp rủi ro, hoặc nếu không có khả năng khắc phục hậu quả.

2. Hại nước phải được xem xét bằng những tiêu chuẩn nào?

Khái niệm hại nước có ý nghĩa đạo đức và chính trị rất rộng. Nhưng khi chuyển thành trách nhiệm pháp lý, phải có những tiêu chuẩn cụ thể.

Hưng Quốc đề xuất xem xét ít nhất sáu vấn đề:

  • Thẩm quyền: Người đó có quyền đưa ra quyết định hay đã vượt quá quyền hạn được giao?
  • Nhận thức: Người đó có biết hoặc phải biết những hậu quả nghiêm trọng có thể xảy ra hay không?
  • Ý chí và lỗi: Hành vi xuất phát từ cố ý, vụ lợi, thiếu trách nhiệm hay sai lầm trong đánh giá?
  • Cảnh báo: Những cơ quan chuyên môn, cố vấn hoặc người có trách nhiệm đã cảnh báo hay chưa? Người quyết định phản ứng thế nào?
  • Hậu quả: Thiệt hại thực tế đối với chủ quyền, an ninh, tài sản công, nền kinh tế, đời sống nhân dân và tương lai quốc gia là gì?
  • Quan hệ nhân quả: Quyết định hoặc hành vi ấy có thực sự gây ra, góp phần gây ra thiệt hại hay không?

Những tiêu chuẩn này giúp tránh hai cực đoan: một mặt, không để người có chức vụ cao thoát trách nhiệm; mặt khác, không biến mọi thất bại chính sách thành tội phạm.

3. Sáu tầng trách nhiệm của người nắm giữ quyền lực

Hưng Quốc phân biệt sáu tầng trách nhiệm:

  1. Trách nhiệm giải trình: Phải công khai căn cứ, mục tiêu và kết quả của những quyết định thuộc thẩm quyền.
  2. Trách nhiệm chính trị: Có thể bị chất vấn, mất tín nhiệm, từ chức hoặc bị thay thế khi không còn đáp ứng yêu cầu lãnh đạo.
  3. Trách nhiệm hiến định: Phải chịu các thủ tục xử lý khi vi phạm nghĩa vụ hoặc vượt quá giới hạn quyền lực được Hiến pháp quy định.
  4. Trách nhiệm hành chính và kỷ luật: Phải chịu xử lý đối với những vi phạm trong thực thi công vụ.
  5. Trách nhiệm dân sự: Phải bồi thường khi có đủ căn cứ pháp luật về thiệt hại và nghĩa vụ bồi thường.
  6. Trách nhiệm hình sự: Phải chịu truy cứu nếu hành vi cấu thành tội phạm theo luật, với đầy đủ chứng cứ và thủ tục xét xử công bằng.

Không phải mọi sai lầm đều dẫn đến cả sáu loại trách nhiệm. Nhưng không một chức vụ nào được phép trở thành tấm lá chắn tuyệt đối trước những trách nhiệm tương ứng.

4. Ai kiểm soát người đứng đầu?

Đây là câu hỏi quyết định.

Nếu người đứng đầu có quyền chi phối cơ quan giám sát, ảnh hưởng đến cơ quan điều tra, kiểm soát hoạt động truy tố và tác động đến xét xử, thì cơ chế kiểm soát có nguy cơ trở thành hình thức.

Một nền pháp quyền phải thiết kế những cơ chế đủ độc lập:

  • Cơ quan lập pháp có quyền chất vấn, điều tra và thực hiện thủ tục bất tín nhiệm hoặc bãi nhiệm theo Hiến pháp.
  • Cơ quan tư pháp có khả năng xét xử độc lập, không chịu sự chỉ đạo của người bị xem xét trách nhiệm.
  • Cơ quan kiểm toán có quyền kiểm tra việc sử dụng ngân sách và tài sản công.
  • Cơ quan điều tra, truy tố có khả năng xử lý sai phạm mà không bị can thiệp trái pháp luật.
  • Báo chí và xã hội có quyền tiếp cận thông tin, phát hiện và phản ánh những vấn đề thuộc lợi ích công cộng.
  • Người dân có quyền kiến nghị, khiếu nại, tố cáo và tiếp cận công lý.

Các thiết chế này phải có thẩm quyền thực chất, nguồn lực hoạt động và cơ chế bảo vệ tính độc lập.

Đặc biệt, người đứng đầu không thể có quyền tùy tiện bãi bỏ, vô hiệu hóa hoặc trừng phạt những cơ quan đang thực hiện chức năng giám sát mình.

5. Đặc quyền phải chấm dứt khi nhiệm vụ công chấm dứt

Hưng Quốc đặt ra một nguyên tắc căn bản:

Quyền lực là sự ủy nhiệm có điều kiện, không phải tài sản riêng của người được trao quyền.

Trước khi bước vào một chức vụ công, mọi cá nhân đều là những con người bình đẳng trước pháp luật. Khi được giao chức vụ, họ có thêm thẩm quyền để thực hiện nhiệm vụ, chứ không có thêm quyền sở hữu đối với quốc gia.

Những quyền ưu tiên cần thiết cho việc thực thi công vụ phải được pháp luật quy định rõ. Chúng không thể biến thành đặc quyền cá nhân hoặc sự miễn trừ trách nhiệm vô thời hạn.

Khi nhiệm vụ kết thúc, những quyền hạn gắn với chức vụ cũng phải chấm dứt. Những hành vi vi phạm trong thời gian tại chức vẫn phải được xem xét theo pháp luật, không thể mặc nhiên được xóa bỏ vì người đó đã rời nhiệm sở.

6. Luận điểm Hưng Quốc: Người đứng đầu phải chịu trách nhiệm cao nhất về quyền lực được giao

Người đứng đầu không thể trực tiếp làm mọi việc, nhưng phải chịu trách nhiệm về những quyết định thuộc thẩm quyền của mình, về cách tổ chức bộ máy và về việc kiểm soát những người được giao thực thi quyền lực.

Không thể đổ mọi sai phạm cho cấp dưới nếu chính cấp trên đã chỉ đạo, dung túng hoặc cố tình làm ngơ.

Cũng không thể buộc người đứng đầu chịu trách nhiệm hình sự thay cho mọi sai phạm của cấp dưới nếu không có căn cứ xác định hành vi và lỗi của họ.

Trách nhiệm phải được phân định theo vai trò, quyền hạn, mức độ tham gia, nhận thức và chứng cứ.

Đó là cách phân biệt trách nhiệm cá nhân với trách nhiệm tập thể mà một nền pháp quyền trưởng thành phải thực hiện.

Một quốc gia không thể mạnh nếu người dân phải chịu trách nhiệm trước pháp luật nhưng người đứng đầu lại có thể đứng ngoài pháp luật.

Người dân có nghĩa vụ tuân thủ pháp luật. Người cầm quyền cũng có nghĩa vụ ấy, thậm chí còn phải chịu trách nhiệm cao hơn trong phạm vi quyền lực và nhiệm vụ được giao.

Bởi người dân có thể làm thiệt hại một cá nhân hoặc một tổ chức, nhưng người nắm quyền lực quốc gia có thể đưa ra quyết định ảnh hưởng đến hàng triệu người và nhiều thế hệ.

Đó là lý do trách nhiệm của người đứng đầu không thể chỉ dừng ở lời xin lỗi, kiểm điểm hay tự nhận khuyết điểm.

Phải có cơ chế xác định trách nhiệm, công khai kết quả, khắc phục hậu quả và áp dụng chế tài tương ứng.

Không có quyền lực vô trách nhiệm. Không có chức vụ đứng trên pháp luật. Không có đặc quyền nào cao hơn quyền làm chủ của nhân dân.

0 nhận xét:

Đăng nhận xét

 
Design by Free WordPress Themes | Bloggerized by Lasantha - Premium Blogger Themes | LunarPages Coupon Code