CHƯƠNG 19 - ĐỐI THOẠI HƯNG QUỐC VỚI V.I. LENIN

ĐỐI THOẠI HƯNG QUỐC VỚI V.I. LENIN

CHƯƠNG XIX

GIÁO DỤC, NĂNG LỰC CON NGƯỜI VÀ QUỐC TRÍ

Quốc gia mạnh bắt đầu từ một Nhà nước lớn hay từ những con người có khả năng tự đứng vững?

Chương XVIII đặt ra vấn đề phân phối và công bằng xã hội: nếu thị trường tạo ra những khác biệt về thu nhập và tài sản, Nhà nước phải làm gì để nghèo đói, bệnh tật, thất nghiệp, tuổi già hay những cú sốc bất ngờ không đẩy con người xuống dưới một mức sống có phẩm giá?

Trọng tâm của chương ấy là bảo vệ con người trước những rủi ro mà cá nhân không phải lúc nào cũng có thể tự mình vượt qua. Một xã hội công bằng không thể để hoàn cảnh xuất thân, bệnh tật hay biến cố bất ngờ quyết định toàn bộ tương lai của một con người.

Nhưng bảo vệ con người khỏi nghèo đói chưa đồng nghĩa với việc giúp họ có khả năng tự chủ.

Một người có thể được trợ cấp nhưng không có kỹ năng để tìm việc làm. Một đứa trẻ có thể được đến trường nhưng không được dạy cách suy nghĩ độc lập. Một xã hội có thể có nhiều trường đại học nhưng vẫn thiếu năng lực nghiên cứu, sáng tạo và đổi mới. Một quốc gia có thể đào tạo được nhiều người có bằng cấp nhưng vẫn phải nhập khẩu phần lớn công nghệ và phụ thuộc vào tri thức bên ngoài.

Vì vậy, Chương XIX phải đi sang một câu hỏi khác.

Nếu Chương XVIII hỏi:

Làm thế nào để con người không bị hoàn cảnh đẩy xuống dưới một mức sống có phẩm giá?

Thì Chương XIX hỏi:

Làm thế nào để con người có đủ năng lực tự vươn lên, tự thích nghi và cùng nhau tạo ra sức mạnh của quốc gia?

Đó là sự khác biệt giữa bảo vệ và phát triển năng lực.

An sinh có thể giúp một người vượt qua một năm khó khăn. Nhưng giáo dục, kỹ năng, sức khỏe, tri thức và khả năng học hỏi có thể làm thay đổi cả quãng đời còn lại của người ấy.

Nếu an sinh là chiếc lưới bảo vệ, thì năng lực con người là đôi chân để bước đi.

Một quốc gia không thể chỉ chăm lo để người dân không bị nghèo. Quốc gia ấy còn phải tạo điều kiện để ngày càng nhiều người có khả năng thoát khỏi nghèo đói bằng tri thức, lao động, sáng tạo và sự tự chủ của chính mình.

Đó là nền tảng của Quốc Trí.

1. Từ phân phối sang tạo năng lực

Một xã hội chỉ quan tâm đến phân phối sẽ liên tục đặt ra những câu hỏi:

Ai nhận được bao nhiêu?

Ai được trợ cấp?

Ai đóng thuế nhiều hơn?

Ai được hưởng nhiều hơn?

Những câu hỏi ấy cần thiết, nhưng chưa đủ để xây dựng một quốc gia phát triển.

Cần hỏi thêm:

Ai có khả năng tạo ra giá trị?

Ai có thể học một kỹ năng mới?

Ai có thể chuyển từ một ngành năng suất thấp sang một ngành năng suất cao hơn?

Ai có khả năng nghiên cứu và sáng tạo?

Ai có thể xây dựng doanh nghiệp, quản trị tổ chức và giải quyết những vấn đề phức tạp?

Ai có thể hiểu, sử dụng và phát triển công nghệ?

Ai có khả năng tham gia đời sống công cộng với tư duy độc lập?

Đó là những câu hỏi về năng lực con người.

Trong kinh tế học phát triển, khái niệm human capital thường được dùng để chỉ kiến thức, kỹ năng và sức khỏe mà con người tích lũy trong suốt cuộc đời, qua đó nâng cao khả năng lao động và tạo ra giá trị. Ngân hàng Thế giới sử dụng khái niệm này trong các nghiên cứu về mối liên hệ giữa giáo dục, sức khỏe và năng suất của thế hệ lao động tương lai.

Đây là một cách tiếp cận có giá trị, nhưng Hưng Quốc cần đặt ra một giới hạn.

Con người không phải tài sản của Nhà nước. Không thể đánh giá giá trị của một người chỉ bằng năng suất kinh tế mà họ tạo ra.

Một người già không còn làm việc vẫn có phẩm giá. Một người khuyết tật nặng vẫn có quyền sống một cuộc đời có ý nghĩa. Một đứa trẻ chưa tạo ra GDP nào vẫn có giá trị con người đầy đủ. Một người làm công việc chăm sóc gia đình có thể tạo ra giá trị xã hội rất lớn dù phần đóng góp ấy không được phản ánh đầy đủ trong thống kê kinh tế.

Vì thế, cần phân biệt hai cách nhìn.

Ở góc độ kinh tế, con người có những năng lực có thể được đầu tư, phát triển và chuyển hóa thành giá trị.

Ở góc độ nhân quyền và đạo đức, con người có phẩm giá tự thân, không phụ thuộc vào năng suất, tài sản hay địa vị.

Hưng Quốc tiếp nhận khái niệm vốn con người để phân tích năng lực phát triển, nhưng không chấp nhận việc biến con người thành một công cụ sản xuất của Nhà nước hay thị trường.

Năng lực con người là nguồn lực của quốc gia, nhưng con người không thuộc sở hữu của quốc gia.

2. Lenin: Muốn thay đổi xã hội phải thay đổi năng lực của con người

Lenin hiểu một nghịch lý căn bản của cách mạng.

Có thể thay đổi chính quyền trong một thời gian ngắn. Có thể ban hành sắc lệnh thay đổi chế độ sở hữu. Nhưng không thể trong một ngày tạo ra hàng triệu người có đủ kiến thức để quản lý nền kinh tế, vận hành bộ máy nhà nước, nghiên cứu khoa học hay tổ chức sản xuất hiện đại.

Một cuộc cách mạng có thể giành được quyền lực chính trị trước khi xã hội có đủ năng lực để sử dụng quyền lực ấy một cách hiệu quả.

Đây là một trong những khó khăn lớn mà chính quyền Bolshevik phải đối diện sau năm 1917.

Nước Nga lúc ấy có tỷ lệ mù chữ cao, chênh lệch lớn về cơ hội học tập và thiếu hụt nhân lực có trình độ trong nhiều lĩnh vực. Muốn xây dựng một trật tự kinh tế mới, chính quyền cách mạng phải giải quyết đồng thời nhiều nhiệm vụ: mở rộng giáo dục, đào tạo cán bộ, phát triển kỹ thuật, phổ cập kiến thức cơ bản và tổ chức lại hệ thống đào tạo.

Đối với Lenin, giáo dục không phải một lĩnh vực phụ bên cạnh cách mạng. Nó là điều kiện để thực hiện những mục tiêu kinh tế và chính trị của cách mạng.

Văn bản ngày 2 tháng 8 năm 1918 về quy định tuyển sinh vào các cơ sở giáo dục đại học là một trường hợp đáng chú ý. Chính sách này mở rộng cơ hội tiếp cận đại học, loại bỏ những đặc quyền pháp lý gắn với địa vị tài sản và dành sự ưu tiên cho công nhân, nông dân nghèo.

Đằng sau chính sách ấy là một nhận thức quan trọng:

Nếu tri thức chỉ tập trung trong một tầng lớp, cơ hội nghề nghiệp, vị thế xã hội và quyền tham gia quản lý cũng dễ tập trung trong tầng lớp ấy.

Muốn thay đổi cấu trúc xã hội, phải thay đổi khả năng tiếp cận tri thức.

Đây là điểm Hưng Quốc có thể tiếp nhận từ Lenin.

Tuy nhiên, cần đặt chính sách ấy trong đúng bối cảnh lịch sử. Mở rộng quyền tiếp cận giáo dục không đồng nghĩa với việc hệ thống giáo dục đã trở nên tự do về tư tưởng. Chính quyền Bolshevik vừa mở rộng cơ hội học tập cho những tầng lớp trước đó bị hạn chế, vừa đặt giáo dục trong dự án xây dựng xã hội chủ nghĩa và định hướng chính trị của nhà nước mới.

Hai quá trình này có thể cùng tồn tại.

Đó cũng là vấn đề Hưng Quốc cần phân tích: một Nhà nước có thể mở rộng giáo dục rất mạnh nhưng vẫn giới hạn những câu hỏi mà người học được phép đặt ra.

Hưng Quốc tiếp nhận tinh thần phá bỏ độc quyền tri thức, nhưng đi xa hơn bằng việc đặt tự do tư duy, khả năng kiểm chứng và phẩm giá cá nhân vào trung tâm của giáo dục.

3. Giáo dục không chỉ tạo ra người lao động

Nếu chỉ nhìn giáo dục từ góc độ kinh tế, người học sẽ trở thành một đơn vị năng suất trong tương lai.

Cách nhìn ấy không hoàn toàn sai. Một nền kinh tế cần người có kiến thức, kỹ năng và khả năng làm việc. Nhưng nếu chỉ đào tạo con người để đáp ứng nhu cầu của thị trường lao động, giáo dục sẽ đánh mất một phần quan trọng của sứ mệnh xã hội.

Một nền giáo dục tốt phải tạo ra ít nhất bốn nhóm năng lực.

Thứ nhất, năng lực hiểu biết.

Đó là khả năng đọc, viết, tính toán, tiếp nhận khoa học, hiểu lịch sử, sử dụng ngôn ngữ và phân tích thông tin. Đây là nền tảng để con người không bị loại khỏi đời sống tri thức.

Thứ hai, năng lực làm việc.

Đó là kiến thức nghề nghiệp, kỹ thuật, công nghệ, quản trị, giao tiếp và hợp tác. Người học phải có khả năng biến điều đã học thành hành động và kết quả thực tế.

Thứ ba, năng lực suy nghĩ.

Đó là khả năng đặt câu hỏi, phân biệt bằng chứng với ý kiến, kiểm chứng nguồn tin, nhận ra sai lầm và thay đổi quan điểm khi có dữ liệu mới.

Thứ tư, năng lực tự chủ.

Đó là khả năng lựa chọn nghề nghiệp, quản lý đời sống, bảo vệ quyền của mình, tham gia cộng đồng và chịu trách nhiệm về những lựa chọn cá nhân.

Bốn nhóm năng lực này không tách rời nhau.

Một người có kiến thức nhưng không biết vận dụng sẽ khó tạo ra giá trị. Một người có kỹ năng nhưng không có tư duy phản biện dễ bị dẫn dắt. Một người có trí tuệ nhưng thiếu khả năng tự chủ có thể phải sử dụng năng lực của mình theo những mục tiêu do người khác quyết định.

UNESCO nhiều năm qua nhấn mạnh quyền được giáo dục không chỉ là quyền đến trường. Giáo dục còn liên quan đến chất lượng học tập, cơ hội học tập suốt đời và khả năng thích ứng của hệ thống trước những thay đổi về công nghệ, dân số và xã hội.

Vì vậy, thành công của giáo dục không thể chỉ đo bằng số trường học, số sinh viên hay số văn bằng.

Cần hỏi:

Sau quá trình học tập, con người có hiểu thế giới tốt hơn không? Có làm việc tốt hơn không? Có khả năng tự quyết định tốt hơn không? Có thể tiếp tục học khi kiến thức cũ trở nên lỗi thời không?

Nếu có, giáo dục đã tạo ra năng lực.

Nếu chỉ tạo ra bằng cấp, hệ thống mới hoàn thành một phần công việc.

4. Quốc Trí không đồng nghĩa với bằng cấp

Một quốc gia có thể có rất nhiều người tốt nghiệp đại học nhưng vẫn thiếu Quốc Trí.

Bởi Quốc Trí không phải tổng số bằng cấp, cũng không phải tổng số người thông minh trong một cộng đồng.

Quốc Trí là năng lực nhận thức chung của một dân tộc trong việc hiểu thế giới, tiếp nhận thông tin, phán đoán, kiểm chứng, học hỏi, sáng tạo và sửa chữa sai lầm.

Một xã hội có Quốc Trí phải có khả năng tiếp nhận một ý tưởng mới mà không lập tức xem nó là đúng.

Cũng phải có khả năng bác bỏ một ý tưởng cũ mà không xem việc chất vấn truyền thống là phản bội.

Phải biết đọc số liệu nhưng cũng biết hỏi số liệu được thu thập như thế nào, ai thu thập và có thể có sai lệch gì.

Phải biết sử dụng công nghệ nhưng cũng hiểu giới hạn của công nghệ.

Phải biết lịch sử nhưng không biến lịch sử thành nhà tù của hiện tại.

Phải biết tranh luận nhưng không đồng nhất bất đồng với thù địch.

Quốc Trí vì thế không chỉ nằm trong trường học. Nó còn được hình thành qua gia đình, báo chí, đại học, viện nghiên cứu, doanh nghiệp, hoạt động văn hóa và đời sống công cộng.

Một xã hội có thể có nhiều trường đại học nhưng không có môi trường tranh luận. Có thể có nhiều người biết ngoại ngữ nhưng ít người có khả năng kiểm chứng thông tin. Có thể có nhiều chuyên gia nhưng không có cơ chế để chuyên gia phản biện chính sách.

Khi ấy, tri thức tồn tại trong từng cá nhân nhưng chưa chắc đã chuyển hóa thành năng lực nhận thức chung của xã hội.

Một trường học tốt không chỉ dạy học sinh đáp án đúng. Nó phải dạy các em cách tìm ra đáp án, kiểm tra đáp án và thừa nhận mình có thể sai.

Đó là nền tảng của tư duy khoa học.

Và cũng là nền tảng của một xã hội có khả năng tự sửa sai.

5. Tự do trí tuệ là điều kiện của Quốc Trí

Đây là một trong những điểm phân biệt quan trọng nhất giữa cách tiếp cận của Lenin và Hưng Quốc.

Lenin đặt giáo dục trong một dự án xã hội và chính trị rộng lớn. Việc mở rộng cơ hội học tập gắn với mục tiêu xây dựng những con người có khả năng tham gia vào trật tự xã hội mới.

Hưng Quốc không phủ nhận vai trò của giáo dục trong việc hình thành giá trị công dân.

Một quốc gia có thể dạy lịch sử dân tộc, hiến pháp, trách nhiệm công dân, đạo đức và những nguyên tắc chung của đời sống xã hội.

Không có nền giáo dục nào hoàn toàn đứng ngoài các giá trị.

Nhưng cần phân biệt giáo dục giá trị với việc đóng khung tư tưởng.

Giáo dục lịch sử không có nghĩa là cấm người học đặt câu hỏi về một sự kiện lịch sử.

Giáo dục lòng yêu nước không có nghĩa là yêu cầu người học phải đồng ý với mọi chính sách của chính quyền.

Giáo dục đạo đức không có nghĩa là chỉ dạy những kết luận có sẵn mà không cho phép phân tích những tình huống đạo đức phức tạp.

Giáo dục hiến pháp không có nghĩa là biến văn bản hiến pháp thành một đối tượng không thể chất vấn, mà phải giúp người học hiểu quyền lực nhà nước được tổ chức, giới hạn và kiểm soát như thế nào.

Nếu học sinh chỉ được phép lặp lại kết luận của người dạy, giáo dục có thể tạo ra sự tuân phục.

Nếu người học được quyền hỏi nhưng không có quyền tiếp cận bằng chứng, kiểm tra nguồn tin và đối chiếu quan điểm, tự do trí tuệ vẫn chưa hoàn chỉnh.

Hưng Quốc đặt ra một nguyên tắc:

Nhà nước có thể bảo đảm nền tảng giáo dục, nhưng không được độc quyền quyết định chân lý.

Điều này không có nghĩa mọi ý kiến đều đúng hoặc mọi quan điểm đều có giá trị khoa học như nhau.

Tự do học thuật không miễn trừ trách nhiệm về bằng chứng, phương pháp và tính trung thực. Một nghiên cứu sai phương pháp vẫn có thể bị phản biện. Một luận điểm thiếu chứng cứ vẫn có thể bị bác bỏ.

Nhưng sự bác bỏ phải dựa trên lý lẽ, bằng chứng và quy trình học thuật, không phải chỉ dựa trên việc một kết luận có phù hợp với mong muốn của người nắm quyền hay không.

Một xã hội có Quốc Trí không phải xã hội không có bất đồng. Đó là xã hội có khả năng giải quyết bất đồng bằng tri thức và lý lẽ thay vì bằng sự sợ hãi.

6. Quốc Tài: Từ học được đến làm được

Nếu Quốc Trí trả lời câu hỏi một xã hội hiểu biết đến đâu, thì Quốc Tài trả lời câu hỏi xã hội ấy có bao nhiêu năng lực biến hiểu biết thành giá trị.

Hai yếu tố này liên quan nhưng không giống nhau.

Một quốc gia có thể có nhiều nhà nghiên cứu nhưng thiếu kỹ thuật viên. Có nhiều kỹ sư nhưng thiếu công nhân lành nghề. Có nhiều cử nhân nhưng thiếu người có kỹ năng thực hành. Có nhiều ý tưởng nhưng thiếu năng lực đưa ý tưởng ra thị trường.

Một nền kinh tế cần cả nhà khoa học, kỹ sư, bác sĩ, giáo viên, nghệ nhân, công nhân kỹ thuật, người nông dân có tri thức, doanh nhân và những người quản lý có năng lực.

Không thể xem giáo dục nghề nghiệp là tầng thấp hơn của giáo dục đại học.

Một kỹ thuật viên giỏi có thể tạo ra giá trị rất lớn. Một người thợ lành nghề có thể làm chủ những quy trình sản xuất phức tạp. Một người nông dân biết ứng dụng khoa học và quản lý chuỗi cung ứng có thể đóng góp lớn hơn một người có bằng cấp nhưng không biết vận dụng kiến thức.

Quốc Tài không chỉ là số lượng người có trình độ cao. Nó là khả năng tổ chức và sử dụng tài năng của xã hội.

Một quốc gia có thể đào tạo được nhiều nhân tài nhưng nếu môi trường làm việc không có cơ hội phát triển, cơ chế tuyển dụng không dựa trên năng lực, nghiên cứu thiếu tự do và sáng kiến không được bảo vệ, tài năng ấy có thể bị lãng phí.

Đây là vấn đề vượt khỏi phạm vi trường học.

Giáo dục tạo nền tảng. Doanh nghiệp tạo môi trường ứng dụng. Viện nghiên cứu mở rộng tri thức. Thị trường tạo cơ hội thử nghiệm. Nhà nước bảo vệ luật chơi và đầu tư vào những lĩnh vực cần thiết.

Quốc Tài chỉ hình thành đầy đủ khi xã hội có khả năng phát hiện, đào tạo, sử dụng, đãi ngộ và phát triển con người có năng lực.

Trong thời đại trí tuệ nhân tạo, yêu cầu ấy càng trở nên cấp thiết.

Một kỹ năng có thể lỗi thời. Một nghề có thể biến đổi. Một ngành công nghiệp có thể mất lợi thế.

Người có khả năng học lại, chuyển đổi và thích nghi sẽ có lợi thế lớn hơn người chỉ sở hữu một bằng cấp cố định.

Giá trị lớn nhất của giáo dục không phải là trao cho con người một nghề để làm suốt đời, mà là giúp họ có khả năng học một nghề mới khi thế giới thay đổi.

7. Sức khỏe: Điều kiện để năng lực được sử dụng

Chương XVIII đã bàn về bảo vệ con người trước rủi ro sức khỏe và an sinh. Chương XIX không lặp lại câu chuyện trợ cấp, bảo hiểm hay phân phối nguồn lực.

Ở đây, sức khỏe được xem từ một góc độ khác: điều kiện để con người có thể học tập, lao động, sáng tạo và tham gia đời sống xã hội.

Một đứa trẻ suy dinh dưỡng kéo dài có thể gặp bất lợi trong phát triển thể chất và nhận thức. Một người lao động bị bệnh nghề nghiệp có thể mất khả năng làm việc. Một người phải sống trong môi trường ô nhiễm có thể không phát huy được năng lực dù có trình độ học vấn cao.

Sức khỏe thể chất và tinh thần đều ảnh hưởng đến khả năng sử dụng tri thức.

Mối liên hệ giữa sức khỏe và giáo dục cũng có tính hai chiều. Sức khỏe tốt hỗ trợ việc học tập; giáo dục tốt giúp con người hiểu biết hơn về dinh dưỡng, phòng bệnh, vệ sinh và những lựa chọn có lợi cho sức khỏe.

Từ góc độ Hưng Quốc, sức khỏe là một nền tảng của năng lực con người.

Điều cần nhấn mạnh trong chương này không phải mở rộng một danh sách phúc lợi, mà là bảo đảm những điều kiện căn bản để con người có khả năng học, làm, sáng tạo và sống độc lập.

Những vấn đề về trợ cấp, bảo hiểm, bảo vệ trước bệnh tật và sàn an sinh vẫn thuộc phạm vi Chương XVIII.

8. Nhà nước phải làm gì để tạo năng lực?

Nếu con người là trung tâm của phát triển, Nhà nước không thể chỉ dừng ở việc xây trường học và cấp bằng.

Nhà nước phải góp phần xây dựng một hệ sinh thái phát triển năng lực.

Gia đình tạo môi trường đầu đời.

Nhà trường truyền đạt tri thức và rèn luyện năng lực.

Đại học và viện nghiên cứu mở rộng biên giới hiểu biết.

Doanh nghiệp biến kỹ năng thành năng suất và kinh nghiệm.

Thị trường tạo cơ hội thử nghiệm, cạnh tranh và đổi mới.

Các tổ chức xã hội mở rộng môi trường học tập và chia sẻ tri thức.

Cá nhân chủ động học hỏi, lựa chọn và phát triển bản thân.

Không chủ thể nào có thể thay thế hoàn toàn những chủ thể khác.

Vai trò của Nhà nước là bảo đảm những điều kiện nền tảng:

• Bảo đảm quyền tiếp cận giáo dục cơ bản có chất lượng.
• Xây dựng tiêu chuẩn và kiểm định chất lượng minh bạch.
• Hỗ trợ những người có hoàn cảnh khó khăn để cơ hội học tập không bị quyết định hoàn toàn bởi xuất thân.
• Bảo vệ quyền tự do học thuật và quyền nghiên cứu.
• Khuyến khích khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo.
• Phát triển giáo dục nghề nghiệp và học tập suốt đời.
• Bảo đảm việc tuyển dụng và sử dụng nhân tài dựa trên năng lực, không dựa trên quan hệ hay đặc quyền.
• Tạo điều kiện để doanh nghiệp, trường học và viện nghiên cứu hợp tác mà không làm mất tính độc lập của hoạt động học thuật.

Nhà nước không nên trở thành người quyết định toàn bộ con đường học tập của mỗi cá nhân.

Một hệ thống giáo dục quá tập trung có thể tạo ra sự thống nhất về chương trình và quản lý, nhưng cũng có nguy cơ hạn chế sáng kiến, làm giảm khả năng thử nghiệm và khiến mọi trường học phải vận hành theo một khuôn mẫu.

Ngược lại, nếu Nhà nước buông lỏng hoàn toàn, chất lượng giáo dục có thể phụ thuộc quá nhiều vào khả năng tài chính của gia đình và khu vực sinh sống.

Vì vậy, cần phân biệt giữa vai trò bảo đảm của Nhà nước và quyền độc quyền của Nhà nước.

Nhà nước có trách nhiệm bảo đảm nền tảng, nhưng không nhất thiết phải trực tiếp sở hữu và điều hành mọi cơ sở giáo dục.

Nhà nước có thể đặt chuẩn mực, nhưng không nên biến chuẩn mực thành công cụ triệt tiêu sự đa dạng học thuật.

Nhà nước có thể đầu tư nghiên cứu, nhưng không được quyết định trước kết luận khoa học mà nhà nghiên cứu phải đạt tới.

9. Phản đề: Đề cao tự chủ cá nhân có làm suy yếu trách nhiệm của Nhà nước?

Đây là phản biện cần được trả lời.

Nếu nói mỗi người phải tự chịu trách nhiệm về tương lai của mình, người nghèo có thể bị quy toàn bộ trách nhiệm cho hoàn cảnh của họ.

Một đứa trẻ sinh ra trong gia đình nghèo, ở vùng thiếu trường học, không thể có cùng điều kiện xuất phát với một đứa trẻ được tiếp cận giáo dục chất lượng từ nhỏ.

Nếu chỉ nói về nỗ lực cá nhân mà bỏ qua điều kiện xuất phát, xã hội có thể biến bất bình đẳng cơ hội thành lỗi của người thất bại.

Nhưng nếu nói Nhà nước phải chịu trách nhiệm về mọi kết quả của mỗi cá nhân, con người lại có nguy cơ trở nên phụ thuộc vào Nhà nước.

Hưng Quốc không chọn một trong hai cực.

Nhà nước chịu trách nhiệm về điều kiện nền. Cá nhân chịu trách nhiệm về cách mình sử dụng những điều kiện ấy, trong giới hạn năng lực và hoàn cảnh thực tế.

Nhà nước phải bảo đảm một đứa trẻ có thể học, nhưng không thể học thay đứa trẻ.

Nhà nước phải tạo hệ thống đào tạo nghề, nhưng không thể lựa chọn nghề nghiệp thay mỗi người.

Nhà nước phải bảo vệ quyền nghiên cứu, nhưng không thể tạo ra phát minh thay nhà khoa học.

Nhà nước phải mở rộng cơ hội, nhưng không thể bảo đảm mọi người sẽ đạt kết quả giống nhau.

Đây là nguyên tắc trách nhiệm tương ứng với quyền năng.

Nhà nước càng có quyền can thiệp sâu vào đời sống con người, trách nhiệm giải trình của Nhà nước càng phải lớn.

Cá nhân càng có quyền tự quyết, trách nhiệm cá nhân càng cần được thừa nhận. Nhưng trách nhiệm ấy phải được đánh giá trong điều kiện thực tế, không thể dùng để phủ nhận những bất lợi mà con người không tự lựa chọn.

Một xã hội công bằng không phải xã hội buộc mọi người có cùng kết quả. Đó là xã hội không để xuất thân và hoàn cảnh tùy tiện khóa chặt con đường phát triển của một con người.

10. Case study: Chính sách mở rộng đại học của Lenin và câu hỏi về Quốc Trí

Chính sách tuyển sinh đại học năm 1918 là một trường hợp đáng nghiên cứu vì nó thể hiện cả điểm mạnh lẫn giới hạn của tư duy cách mạng về giáo dục.

Lenin và chính quyền Bolshevik chủ trương mở rộng cơ hội học tập, xóa bỏ những đặc quyền pháp lý gắn với tài sản và dành ưu tiên cho công nhân, nông dân nghèo.

Đây là một nỗ lực nhằm thay đổi cấu trúc tiếp cận tri thức trong xã hội Nga trước cách mạng.

Bài học thứ nhất rất rõ:

Không thể xây dựng Quốc Trí nếu một bộ phận lớn dân chúng bị khóa ngoài hệ thống tri thức.

Nhưng bài học thứ hai cũng quan trọng không kém:

Mở cửa tri thức chưa đồng nghĩa với tạo ra Quốc Trí.

Sau cánh cửa đại học vẫn còn những câu hỏi khó hơn:

Chất lượng đào tạo được bảo đảm bằng cách nào?

Ai quyết định chương trình?

Nhà nghiên cứu có được đặt câu hỏi về những giả thuyết đang được chấp nhận hay không?

Các kết luận có được kiểm chứng độc lập không?

Sinh viên có thể tranh luận với giáo sư bằng lý lẽ và bằng chứng không?

Đại học có liên hệ với sản xuất và xã hội không?

Người tốt nghiệp có khả năng tiếp tục học khi tri thức thay đổi không?

Nếu chỉ mở rộng số lượng mà không xây dựng chất lượng, tự do học thuật và năng lực nghiên cứu, hệ thống có thể tạo ra nhiều văn bằng nhưng chưa chắc tạo ra Quốc Trí.

Cũng cần phân biệt hai mục tiêu chính sách.

Ưu tiên cho những nhóm từng bị loại khỏi giáo dục là một cách khắc phục bất bình đẳng cơ hội. Nhưng việc phân bổ cơ hội phải đi cùng tiêu chuẩn học thuật, điều kiện học tập và cơ chế hỗ trợ để người được tiếp nhận có thể theo đuổi chương trình thành công.

Nếu chỉ thay đổi thành phần xã hội của người được tuyển sinh mà không bảo đảm chất lượng đào tạo, mục tiêu công bằng có thể không đạt được đầy đủ.

Nếu chỉ giữ tiêu chuẩn tuyển sinh mà không quan tâm đến những bất lợi xuất phát, đặc quyền cũ có thể tiếp tục được tái tạo dưới hình thức mới.

Hưng Quốc vì thế đặt ra một yêu cầu kép:

Mở rộng cơ hội tiếp cận tri thức, đồng thời bảo vệ chất lượng và tự do của hoạt động tri thức.

Không chỉ phá độc quyền tiếp cận tri thức, mà còn phải ngăn chặn độc quyền định nghĩa chân lý.

11. Từ Quốc Trí và Quốc Tài đến Dân Mạnh

Đến đây cần phân biệt ba khái niệm cốt lõi của Hưng Quốc.

Dân Mạnh là năng lực tự chủ của con người.

Một người Dân Mạnh có khả năng tự suy nghĩ, tự học hỏi, tự lựa chọn, tự đứng vững và chịu trách nhiệm về cuộc đời mình. Dân Mạnh không có nghĩa ai cũng giàu có hay thành đạt. Đó là trạng thái con người không dễ bị lệ thuộc, thao túng hoặc tước mất khả năng tự quyết.

Quốc Trí là năng lực nhận thức chung của cộng đồng.

Một dân tộc có Quốc Trí biết tiếp nhận tri thức, kiểm chứng thông tin, tranh luận, phát hiện sai lầm, học hỏi từ bên ngoài và tự điều chỉnh những nhận thức đã lỗi thời.

Quốc Tài là năng lực biến tri thức và tài năng thành thành tựu.

Đó là năng lực khoa học, kỹ thuật, nghề nghiệp, quản trị, kinh doanh, nghệ thuật, sản xuất và sáng tạo của một quốc gia.

Ba yếu tố này bổ sung cho nhau nhưng không thể thay thế nhau.

Có Quốc Trí mà thiếu Quốc Tài, tri thức khó đi vào đời sống.

Có Quốc Tài mà thiếu Quốc Trí, năng lực có thể bị sử dụng sai hướng hoặc thiếu khả năng tự điều chỉnh.

Có Quốc Trí và Quốc Tài nhưng con người không có quyền tự chủ, tài năng có thể bị sử dụng cho những mục tiêu mà chính người sở hữu tài năng không có quyền lựa chọn.

Vì vậy, Dân Mạnh là nền tảng về con người; Quốc Trí là năng lực nhận thức chung; Quốc Tài là năng lực hành động và sáng tạo.

Khi kết hợp, chúng tạo ra một phần nền tảng quan trọng của Quốc Lực.

Nhưng Hưng Quốc không xem những khái niệm ấy là một phép cộng cơ học. Một quốc gia có nhiều người tài chưa chắc có Quốc Trí nếu không có môi trường trao đổi tri thức. Một xã hội có nhiều người hiểu biết chưa chắc mạnh nếu không có thể chế để họ vận dụng năng lực. Một dân tộc có năng lực sản xuất cao vẫn có thể suy yếu nếu con người không có trách nhiệm với cộng đồng.

Do đó, năng lực con người phải được đặt trong một trật tự xã hội biết tôn trọng tự do, khuyến khích sáng tạo và bảo vệ những nguyên tắc chung.

12. Quy luật vận hành của năng lực con người

Từ cuộc đối thoại với Lenin, Hưng Quốc rút ra một quy luật:

Mở rộng cơ hội để mọi người được học.

Bảo đảm chất lượng để học tập tạo ra năng lực.

Bảo vệ tự do trí tuệ để tri thức có thể tự kiểm chứng.

Kết nối giáo dục với đời sống để năng lực trở thành giá trị.

Phát triển giáo dục nghề nghiệp để mọi hình thức lao động có tri thức đều được coi trọng.

Cho phép học tập suốt đời để con người thích nghi với thay đổi.

Bảo vệ sức khỏe căn bản để con người có khả năng sử dụng năng lực.

Tạo môi trường công bằng để tài năng được phát hiện, sử dụng và phát triển.

Và cuối cùng, tôn trọng quyền tự quyết để con người có thể lựa chọn con đường của mình.

Đó là khác biệt giữa một dân số được đào tạo và một dân tộc có Quốc Trí.

Một hệ thống có thể tạo ra hàng triệu người biết làm theo quy trình.

Nhưng một quốc gia muốn đi xa phải tạo ra những người có khả năng nghĩ khác, làm mới, kiểm chứng, sửa sai, hợp tác, chịu trách nhiệm và tiếp tục học khi hoàn cảnh thay đổi.

Một nền giáo dục chỉ tạo ra người biết làm theo có thể đáp ứng một số nhu cầu trước mắt. Nhưng khi hoàn cảnh thay đổi, chính những người ấy có thể không đủ khả năng tìm ra con đường mới.

Ngược lại, một nền giáo dục biết nuôi dưỡng tư duy độc lập sẽ tạo ra những con người không chỉ tiếp nhận thành tựu của thế hệ trước mà còn có thể vượt qua những giới hạn của thế hệ ấy.

Đó mới là năng lực chiến lược của một quốc gia.

Kết luận: Muốn quốc gia mạnh, phải làm cho con người có khả năng tự đứng vững

Lenin giúp chúng ta nhìn thấy một vấn đề có ý nghĩa lâu dài: không thể thay đổi một xã hội nếu năng lực của con người không thay đổi theo.

Việc mở rộng cơ hội giáo dục cho những tầng lớp trước đó ít được tiếp cận là một phần quan trọng trong dự án xây dựng xã hội mới của Bolshevik. Chính sách tuyển sinh đại học năm 1918 cho thấy nỗ lực phá bỏ những đặc quyền cũ trong tiếp cận tri thức.

Nhưng Hưng Quốc đặt vấn đề trên một nền tảng rộng hơn.

Không chỉ hỏi ai được bước vào trường học, mà còn hỏi người học có được tự do tư duy không.

Không chỉ hỏi bao nhiêu người có bằng cấp, mà còn hỏi xã hội có khả năng nghiên cứu, sáng tạo và sửa sai đến đâu.

Không chỉ hỏi Nhà nước đào tạo được bao nhiêu nhân lực, mà còn hỏi con người có được quyền lựa chọn cách sử dụng năng lực của mình hay không.

Chương XVIII nói về bảo vệ:

Không để con người bị hoàn cảnh đẩy xuống dưới nền tảng của phẩm giá.

Chương XIX nói về phát triển:

Không để con người bị hoàn cảnh khóa chặt khỏi khả năng trưởng thành.

Một bên chống lại sự rơi xuống. Một bên mở đường đi lên.

An sinh không thể thay thế giáo dục; giáo dục cũng không thể thay thế an sinh.

Nhưng mục tiêu lâu dài của một quốc gia không thể chỉ là xây dựng một hệ thống phân phối ngày càng rộng để người dân tiếp tục phụ thuộc vào nó. Quốc gia còn phải tạo điều kiện để ngày càng nhiều người có khả năng tự tạo ra giá trị, tự bảo vệ quyền lợi, tự học hỏi, tự thích nghi và tự quyết định cuộc đời mình.

Đó là nơi Dân Mạnh bắt đầu.

Từ Dân Mạnh, xã hội có nền tảng con người để phát triển Quốc Trí và Quốc Tài.

Quốc Trí giúp dân tộc hiểu.

Quốc Tài giúp dân tộc làm.

Quốc Đức giúp con người biết giới hạn và trách nhiệm khi sử dụng năng lực.

Quốc Thể giúp cộng đồng duy trì phẩm giá và bản sắc.

Quốc Lực giúp quốc gia có khả năng tự đứng vững.

Nhưng đến đây lại xuất hiện một câu hỏi mà giáo dục và năng lực kinh tế chưa thể trả lời.

Một con người có tri thức chưa chắc là người có trách nhiệm.

Một người rất tài năng có thể sử dụng tài năng để phục vụ lợi ích riêng.

Một xã hội có trình độ cao vẫn có thể rơi vào tham nhũng, gian dối, cực đoan hoặc vô cảm.

Một quốc gia có thể sở hữu khoa học tiên tiến nhưng vẫn sử dụng khoa học để gây tổn hại cho con người.

Vậy điều gì khiến trí tuệ trở thành trí tuệ có ích, tài năng trở thành tài năng có trách nhiệm, và sức mạnh của cá nhân trở thành sức mạnh của cộng đồng thay vì sức mạnh chống lại cộng đồng?

Năng lực giúp con người làm được nhiều việc hơn. Nhưng chính phẩm chất đạo đức mới góp phần quyết định con người nên làm gì và không nên làm gì.

Đó là điểm cuộc đối thoại phải chuyển từ năng lực sang phẩm chất.

Hoàng Phong Nhã 

---

MỞ SANG CHƯƠNG XX

ĐẠO ĐỨC, VĂN HÓA VÀ CON NGƯỜI XÃ HỘI

Quốc Trí và Quốc Tài cần Quốc Đức như thế nào?

Nếu Chương XIX đặt trọng tâm vào việc hình thành con người có tri thức, kỹ năng và khả năng tự chủ, thì Chương XX phải đối diện với mặt còn lại của năng lực.

Con người càng có tri thức, càng có khả năng tạo ra ảnh hưởng lớn. Nhưng ảnh hưởng lớn không tự động dẫn đến hành động đúng đắn.

Một người có tài có thể dùng tài năng để phụng sự xã hội, cũng có thể dùng nó để thao túng người khác. Một người có quyền lực có thể bảo vệ công ích, cũng có thể dùng quyền lực để vun đắp lợi ích riêng. Một xã hội phát triển về khoa học và kinh tế vẫn có thể suy đồi về lòng tin, trách nhiệm và nhân cách.

Vì thế, câu hỏi tiếp theo không còn là con người có thể làm được gì, mà là:

Con người nên sử dụng năng lực của mình như thế nào, và xã hội phải nuôi dưỡng những giá trị nào để sức mạnh không trở thành sự thống trị?

Đó là vấn đề Quốc Đức, văn hóa và phẩm chất của một dân tộc.

Posted in: ĐỐI THOẠI VỚI V.I. LENIN